II CSKP 93/23

II CSKP 93/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 18 czerwca 2025 r. SSN Adam Doliwa (przewodniczący) SSN Maciej Kowalski (sprawozdawca) SSN Ewa Stefańska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 czerwca 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Skarbu Państwa - Ministra od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 lutego 2022 r., I ACa 828/21, w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra przeciwko Redaktorowi Naczelnemu T. o opublikowanie sprostowania, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie. Maciej Kowalski Adam Doliwa Ewa Stefańska (a.z.) UZASADNIENIE II CSKP 93/23 2 Wyrokiem z 26 sierpnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie nakazał Redaktorowi Naczelnemu T. zamieszczenie w audycji „F.” w stacji telewizyjnej T., sprostowania o treści: „Sprostowanie Oświadczam, że nieprawdziwa jest informacja podana przez dra X. Y. w materiale pt. „T.” wyemitowanym w głównym wydaniu „F.” w dniu 20 czerwca 2020 r., że po uchwaleniu „tarczy 4.0” karą za aborcję będzie wyłącznie więzienie. Przestępstwo to nadal będzie zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności. Skarb Państwa - Minister Reprezentowany przez Ministra /adres do wiadomości redakcji/”. Sąd Okręgowy ustalił, że w głównym wydaniu „F.” 20 czerwca 2020 r. o godz. 19.00 wyemitowano materiał audiowizualny pt. „T...” w trakcie którego, pośród szeregu osób wypowiadających się na temat ustawy o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych na zapewnienie płynności finansowej przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 - tzw. „tarczy 4.0”, zaprezentowano wypowiedź X. Y. o treści: „kara grożąca za aborcję w kodeksie karnym to grzywna, ograniczenie wolności albo więzienie. Po zmianie osobie takiej będzie groziło tylko więzienie”. Redaktor Naczelny T. odmówił publikacji żądanego przez powoda sprostowania wskazując, że powód nie posiada legitymacji czynnej, wypowiedź X. Y. jest opinią, która nie podlega sprostowaniu a ponadto we wniosku o sprostowanie został nieprawidłowo wskazany jego adresat. W ocenie Sądu pierwszej instancji powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości. Minister jest osobą zainteresowaną w zakresie żądania opublikowania sprostowania, ponieważ „tarcza 4.0” to rządowy projekt ustawy. W oficjalnych komunikatach, podawanych do publicznej wiadomości wskazywano, że przepisy dotyczące kodyfikacji karnych (ale nie tylko) w każdej ustawie z tzw. pakietu tarcz antykryzysowych, także w „tarczy 4.0”, były przygotowywane przez Ministerstwo Materiał prasowy zaprezentowany przez pozwanego rzutuje na społeczne postrzeganie powoda a sam fakt niewymienienia go w treści materiału nie eliminuje możliwości uznania go za podmiot zainteresowany. W ocenie Sądu Okręgowego zawarte w publikacji prasowej wypowiedzi i poglądy osób trzecich, stanowią materiał prasowy, a tym samym mogą być II CSKP 93/23 3 przedmiotem sprostowania. Dokonana w „tarczy 4.0” zmiana przepisu art. 37a k.k. nie likwiduje innych rodzajów kar za aborcję niż kara więzienia, natomiast istotnie zawęża ich stosowanie; w konsekwencji surowość kar orzekanych za to przestępstwo wzrośnie, niemniej w kategoriach prawda - fałsz badana wypowiedź jest oczywiście nieprawdziwa. W wypowiedzi: „Kara grożąca za aborcję opisaną w kodeksie karnym to grzywna, ograniczenie wolności albo więzienie. Po zmianie takiej będzie groziło tylko więzienie.” brak jest stwierdzeń o charakterze wartościującym, podana jest wiedza autora o prawie, to jest o treści przepisu i skutku jaki regulacja będzie miała w praktyce. Wypowiedzi publicystyczne nawet specjalistów w danej dziedzinie nie mogą być traktowane jako opinie prawne czy też wykładnia prawa. Należy zatem uznać, że jest to twierdzenie o fakcie, jakim jest aktualne brzmienie przepisu na skutek nowelizacji. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 9 lutego 2022 r., na skutek apelacji pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił, że podczas emisji przedmiotowej audycji przedstawiono w formie graficznej brzmienie regulacji, przy czym pierwsza grafika o treści: „Jeżeli ustawa przewiduje zagrożenie karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, można zamiast tej kary orzec grzywnę albo karę ograniczenia wolności, o której mowa w art. 34 §1a pkt 1 lub 4.” - została przekreślona za pomocą krzyżujących linii w kolorze czerwonym, zaś druga, odzwierciedlająca art. 37a k.k. po nowelizacji, o treści: „§1. Jeżeli przestępstwo jest zagrożone tylko karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, a wymierzona za nie kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku, sąd może zamiast tej kary orzec karę ograniczenia wolności nie niższą od 3 miesięcy albo grzywnę nie niższą od 100 stawek dziennych, jeżeli równocześnie orzeka środek karny, środek kompensacyjny lub przepadek. §2. Przepisu §1 nie stosuje się do sprawców, którzy popełniają przestępstwo działając w zorganizowanej grupie albo związku mających na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego oraz sprawców przestępstw o charakterze terrorystycznym.” została przedstawiona bez żadnych dodatkowych oznaczeń. II CSKP 93/23 4 Sąd drugiej instancji wskazał, że w obecnym stanie prawnym instytucja sprostowania znajduje zastosowanie jedynie w odniesieniu do faktów zawartych w publikacji prasowej. Nie obejmuje ona natomiast odpowiedzi, polemik zainteresowanego, czy przedstawienia własnego stanowiska w odniesieniu do informacji zawartych w materiale prasowym. Sprostowanie stanowi więc rzeczową i odnoszącą się do faktów wypowiedź zainteresowanego, która koryguje podane uprzednio przez prasę wiadomości uznane przez żądającego sprostowania za nieprawdziwe lub nieścisłe. Sąd pierwszej instancji uwzględniając powództwo bezzasadnie uznał, że przedmiotem żądanego przez powoda sprostowania są fakty przedstawione w wyemitowanym materiale audiowizualnym. W materiale tym wyrażono bowiem opinię prawną oraz ocenę skutków nowelizacji kodeksu karnego, dokonanej w ramach ustawy określonej jako „tarcza 4.0” w kontekście odpowiedzialności za przestępstwa związane z przerywaniem ciąży opisane w art. 152 k.k. i 153 k.k., w których jedyną przewidzianą przez ustawodawcę sankcją jest kara pozbawienia wolności. Przedmiotem wypowiedzi X. Y. nie było przytoczenie treści konkretnych regulacji prawnych, lecz sformułowana w ich kontekście opinia co do skutków jakie dokonana nowelizacja, nieodnosząca się wprost do przestępstw związanych z przerywaniem ciąży wywoła w odniesieniu do aktualnie możliwego rodzaju sankcji karnej za tego rodzaju przestępstwa. Sąd pierwszej instancji pominął, że wypowiedź ta, niezależnie od jej lakoniczności, stanowi wykładnię prawa. Wykładnia nie podlega natomiast weryfikacji w kategoriach prawdy lub fałszu, niezależnie od tego czy jest prawidłowa lub nieprawidłowa, rzetelna lub nierzetelna. Wykładnia jest bowiem intelektualnym procesem rozumienia tekstu przepisów prawa, ich interpretacją, sposobem dekodowania treści przepisów prawa prowadzącym do tworzenia i rekonstrukcji wynikających z tych przepisów norm prawnych. Nie jest natomiast wypowiedzią o faktach rozumianych jako pewne zdarzenia obiektywnie istniejące w rzeczywistości pozatekstowej. Tego rodzaju wypowiedź, jako nieodnosząca się do sfery faktów, nie może być przedmiotem sprostowania przewidzianego ustawą z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (dalej: „pr.pras.”). W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powód zarzucił naruszenie art. 31a ust.1 pr.pras. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na dokonaniu błędnej oceny (subsumpcji) spornego materiału prasowego „T.” a w konsekwencji II CSKP 93/23 5 błędne uznanie, że fragment ten stanowi opinię prawną oraz ocenę skutków przyjętej nowelizacji kodeksu karnego, dokonanej w ramach ustawy określanej jako „tarcza 4.0”', czy też wykładnię przepisów, podczas gdy stanowi on wypowiedź o faktach, przedstawiającą rzeczywistość w sposób fałszywy. Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sprostowanie stanowi szczególny instrument prawa prasowego umożliwiający zainteresowanemu przedstawienie opinii publicznej swojej wersji wydarzeń. Przedmiotem postępowania w sprawie o jego opublikowanie jest przede wszystkim kontrola zasadności odmowy opublikowania sprostowania przez redaktora naczelnego w świetle przesłanek przewidzianych w art. 33 pr.pras. (zob. wyroki SN: z 26 czerwca 2015 r., I CSK 255/14; z 24 stycznia 2018 r., I CSK 221/17; z 30 listopada 2018 r., I CSK 654/17, OSNC-ZD 2019, nr 2, poz. 29; z 8 września 2022 r., II CSKP 448/22). Sprostowaniu podlega tylko wypowiedź odnosząca się do faktów, a więc taka, która poddaje się kwalifikacji w kategoriach prawdy albo fałszu (zob. wyroki SN: z 30 listopada 2018 r., I CSK 654/17, OSNC-ZD 2019, z. B, poz. 29; z 4 października 2019 r., I CSK 416/18, OSNC 2020, nr 7-8, poz. 61; z 21 lutego 2020 r., I CSK 560/18, OSNC 2020, nr 10, poz. 89; z 23 października 2020 r., I CSK 694/18; z 3 grudnia 2021 r., I CSKP 126/21, OSNC-ZD 2023, z. A, poz. 11; z 5 października 2022 r., II CSKP 942/22; z 29 listopada 2016 r., I CSK 715/15; postanowienia SN: z 19 czerwca 2019 r., I CSK 24/19; z 18 sierpnia 2020 r., I CSK 801/19). W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest przy tym stanowisko, według którego przy ocenie, czy prostowana informacja jest nieprawdziwa lub nieścisła, decydujące znaczenie ma subiektywny punkt widzenia zainteresowanego, nie zaś obiektywna prawdziwość informacji ustalona w postępowaniu dowodowym. Obowiązek publikacji sprostowania nie oznacza wycofania się z informacji zawartych w materiale prasowym; nie przesądza także o ich nieprawdziwości, ma natomiast umożliwić przedstawienie, w miarę możliwości wobec tych samych odbiorców, własnego stanowiska przez osobę, której materiał prasowy dotyczy i umożliwić II CSKP 93/23 6 odbiorcom materiału dokonanie jego oceny (zob. wyroki SN: z 31 stycznia 2018 r., I CSK 310/17, i powołane tam orzecznictwo, oraz z 3 grudnia 2021 r., I CSKP 126/21, OSNC-ZD 2023, nr 1, poz. 11). Zmiana wyroku Sądu Okręgowego dokonana zaskarżonym wyrokiem była konsekwencją przyjętej przez Sąd Apelacyjny koncepcji materialnoprawnej, zgodnie z którą wypowiedź, której dotyczyło żądanie sprostowania była w istocie wypowiedzią co do interpretacji ustawy i jako taka nie podlegała sprostowaniu a odrębną kwestią była prawidłowość tych ocen na płaszczyźnie prawa materialnego. W tej sferze skarżący sformułował zarzut naruszenia art. 31a ust.1 pr.pras. zmierzający do wykazania, że wypowiedź X. Y. nie jest opinią prawną/oceną skutków przyjętej nowelizacji kodeksu karnego, lecz wypowiedzią o faktach. Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 31a ust. 1 pr.pras. sprostowaniu podlega tylko wypowiedź odnosząca się do faktów, co może dotyczyć także wypowiedzi odnoszącej się do aktów prawnych. Wypowiedzi dotyczące obowiązywania normy wprawdzie odznaczają się pewną specyfiką, gdyż można je zweryfikować jedynie przez wykładnię, której wymagają przepisy nawet nie budzące żadnych wątpliwości co do swej treści. Wykładnią jest już bowiem stwierdzenie ich jasności. Nie oznacza to, że wypowiedzi te nigdy nie mogą być fałszywe. Wskazywana specyfika nakazuje jednak wąskie ujmowanie kategorii wypowiedzi co do obowiązywania norm, które mogą być zakwalifikowane jako wypowiedzi o faktach podlegające sprostowaniu. Obejmują one co najwyżej wypowiedzi o treści oczywiście sprzecznej, także dla przeciętnego odbiorcy danego materiału prasowego, z ustawą (zob. wyroki SN: z 5 października 2022 r., II CSKP 942/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 803/22; postanowienie SN z 19 czerwca 2019 r., I CSK 24/19). W tym też właśnie kontekście należało ocenić kwestionowaną w sprawie wypowiedź stwierdzającą, że „Kara grożąca za aborcję w kodeksie karnym to grzywna, ograniczenie wolności albo więzienie. Po zmianie osobie takiej będzie groziło tylko więzienie”. Zgodnie z wolą powoda to właśnie ten fragment materiału prasowego miał być przedmiotem sprostowania. W sprawie należało zatem dokonać oceny czy powyższa wypowiedź będzie się mieścić w wąskich ramach wypowiedzi II CSKP 93/23 7 o obowiązywaniu norm, które podlegają weryfikacji pod kątem prawdy czy fałszu. Uznanie wypowiedzi za nierzetelną kwalifikacji takiej nie wyklucza, gdyż nierzetelność może również polegać na formułowaniu ocen, które zasadzają się na fałszywej wypowiedzi co do faktu. W takim przypadku przedmiotem sprostowania może być jedynie owa wypowiedź co do faktu, a nie oparta na niej ocena. Przez wykładnię prawa nie można przeinaczać treści interpretowanych przepisów i w sposób oczywisty wypaczać ich sensu. Takiej wypowiedzi nie można wówczas traktować jako wykładni prawa, lecz jako wypowiedź o faktach (zob. wyrok SN z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 803/22). Uznanie, że wypowiedź odnosząca się do obowiązywania określonych regulacji prawnych jest wykładnią prawa nie wyklucza jej weryfikacji w kategoriach prawdy lub fałszu, jeżeli jest ona w sposób oczywisty sprzeczna z treścią odpowiednich aktów prawnych. Nie jest zatem wykluczone uznanie takiej wypowiedzi za, odnoszącą się do faktów, nieścisłą lub nieprawdziwą wiadomość, której dotyczy art. 31a ust 1 pr.pras. Sąd Apelacyjny zaniechał tego rodzaju oceny błędnie uznając, że wykładnia nigdy nie podlega weryfikacji w kategoriach prawdy lub fałszu, niezależnie od tego czy jest prawidłowa lub nieprawidłowa, rzetelna lub nierzetelna. Sąd ten nie odniósł się do treści art. 152 k.k. i art. 153 k.k., w kontekście dotychczasowej treści art. 37a k.k., oraz treści tego przepisu po nowelizacji dokonanej art. 38 ustawy z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19. W konsekwencji zaniechał oceny czy kwestionowana wypowiedź była oczywiście nieprawidłowa. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 31a ust.1 pr.pras. okazał się zatem uzasadniony. Ze względu na brak stosownych zarzutów i granice skargi kasacyjnej (art. 39813 k.p.c.) poza zakresem kontroli kasacyjnej pozostawała kwestia legitymacji procesowej powoda, tj. Skarbu Państwa - Ministra Zauważyć jednak należy, że według art. 39 ust. 1 pr.pras. powództwo o opublikowanie sprostowania może wytoczyć zainteresowany podmiot, o którym mowa w art. 31a ust. 1 i 2 pr.pras., a II CSKP 93/23 8 więc osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną. Nie ulega wątpliwości, że art. 39 ust. 1 pr.pras. przyznaje jednostkom organizacyjnym, które nie mają zdolności sądowej na tle ogólnych regulacji (zob. zwłaszcza art. 64 § 11 k.p.c.), nie tylko legitymację do wytoczenia powództwa o opublikowanie sprostowania, ale również zdolność sądową w takiej sprawie. To rozwiązanie pozwala zapewnić, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe (zainteresowany) jest tożsamy z podmiotem, do którego odnosi się treść sprostowania (zob. wyrok SN z 2 marca 2023 r., II CSKP 1088/22). W sytuacji gdy powodem w niniejszej sprawie jest Skarb Państwa wymagało to rozważenia czy publikacja żądanego sprostowania realizuje, choćby pośrednio, jego interes. Z powyższych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. Maciej Kowalski Adam Doliwa Ewa Stefańska (a.z.) [r.g.]