II CSKP 883/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
18 września 2025 r.
SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący)
SSN Adam Doliwa (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 września 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 24 czerwca 2022 r., V ACa 195/22,
w sprawie z powództwa B.F. i P.F.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę, ewentualnie o zapłatę i ustalenie,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz B.F. i P.F.
kwoty po 1350 (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych tytułem
kosztów postępowania kasacyjnego.
Adam Doliwa
(P.H.)
Tomasz Szanciło
Agnieszka Góra-Błaszczykowska
UZASADNIENIE
II CSKP 883/23
2
Wyrokiem z 26 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy zasądził od
pozwanego banku na rzecz powodów kwotę 86 847,10 zł wraz z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie od 4 września 2019 r. do dnia zapłaty (pkt 1); ustalił
nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu w związku
z nieważnością umowy kredytu nr […] z 15 maja 2008 r. zawartej pomiędzy
powodami B.F. i P.F. a Bankiem spółki akcyjnej w W. (pkt 2); oddalił powództwo
główne (pkt 3) i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt 4 i 5).
Wyrokiem z 24 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku, po rozpoznaniu
apelacji obu stron, sprostował oznaczenie przedmiotu sporu w rubrum zaskarżonego
wyroku w ten sposób, że w miejsce słów „o ustalenie i zapłatę” wpisał słowa
„o zapłatę ewentualnie o zapłatę i ustalenie” (pkt I); oddalił obie apelacje (pkt II) oraz
rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego (pkt III).
Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd
Okręgowy i przyjął je za własne.
Zgodnie z tymi ustaleniami 21 maja 2008 r. powodowie oraz L.F. zawarli z
pozwanym umowę o kredyt hipoteczny indeksowaną kursem franka szwajcarskiego,
na łączną kwotę 214 928 zł, na okres 420 miesięcy, na cele mieszkaniowe.
Kredytobiorcy byli zobowiązani spłacać kwotę kredytu w CHF ustaloną w złotych
polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności
raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku S.A. Kwota kredytu
została powodom wypłacona w dwóch transzach.
W dniu 24 września 2008 r. strony zawarły aneks nr 1 do umowy, na mocy
którego kredytobiorca L.F. został zwolniony z długu, a pozostali kredytobiorcy, tj. B.F.
i P. F., przejęli całość zobowiązania z tytułu udzielonego kredytu. Tego samego dnia
strony zawarły też aneks nr 2, którym zmianie uległ okres kredytowania i wynosił 540
miesięcy, w tym 24 miesiące karencji.
W umowie stron nie było żadnych postanowień dotyczących kursów PLN/CHF
i zasad przeliczania świadczeń pomiędzy tymi dwoma walutami. Umowa została
zawarta przez strony z wykorzystaniem przedłożonego przez bank wzorca
umownego, bez możliwości negocjacji jej treści. Swoboda wyboru powodów
II CSKP 883/23
3
ograniczała się jedynie do możliwości jej zawarcia bądź odmowy jej zawarcia na
warunkach przedstawionych jednostronnie przez pozwany bank.
W okresie od 20 października 2010 r. do 20 lipca 2019 r. powodowie wpłacili
na rzecz pozwanego tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych łączną kwotę
86 847,10 zł. Spłata kredytu nastąpiła w złotych. Pismem z 13 sierpnia 2019 r.
powodowie złożyli pozwanemu reklamację, wnosząc jednocześnie o zapłatę przez
bank na swoją rzecz kwoty 92 945,26 zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń
z umowy kredytowej w okresie od 20 sierpnia 2009 r. do 20 lipca 2019 r., w związku
z zastosowaniem w umowie niedozwolonych klauzul umownych z uwagi na
nieważność umowy w świetle przepisów prawa. W odpowiedzi pozwany bank uznał,
że wiążąca go z powodami umowa jest ważna i skuteczna i nie znalazł podstaw do
uznania roszczeń reklamacyjnych.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku skargę kasacyjną wywiódł
pozwany bank, zaskarżając go w części, tj. w zakresie pkt II – w części, w jakiej Sąd
drugiej instancji oddalił apelację pozwanego, oraz pkt III.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie przepisów prawa
materialnego, tj.: art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 i 6 ust. 1
Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz § 8 ust. 4
Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej
w Banku S.A.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pkt ustawy z dnia 29 sierpnia
1997 roku - Prawo bankowe w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy
93/13, a także art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego; art. 3851 § 2
w zw. z art. 56 w zw. z art. 354 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i § 8 ust.
4 regulaminu Kredytowania; art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 358 § 2
i 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 24 i 32 ustawy o Narodowym Banku
Polskim w zw. z uchwałą nr 47/2007 Zarządu NBP z 18 grudnia 2007 r. zmieniającą
uchwałą 51/2002 Zarządu NBP z 23 września 2002 r.; art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit.
a) i lit. b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz
niektórych innych ustaw w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13;
II CSKP 883/23
4
art. 189 k.p.c.; art. 118 k.c. i art. 120 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.;
art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.; art. 487 w zw. z art. 496 i 497 k.c.
W skardze kasacyjnej sformułowano także zarzuty naruszenia przepisów
postępowania, tj.: art. 378 § 1 w zw. z art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c.; art. 278 § 1 w zw.
z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 72 § 1 pkt 1 i art. 73 § 2 k.p.c.
Skarżący bank wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonym
zakresie i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o oddalenie skargi
kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.
Skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach wskazanych
w art. 3983 § 1 k.p.c., zatem w pierwszej kolejności konieczne jest ustosunkowanie
się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, albowiem ich prawidłowe
zastosowanie jest warunkiem dokonania właściwej subsumpcji.
Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy
w granicach apelacji nie wynika konieczność osobnego omówienia przez sąd
w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji.
Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych w apelacji
zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej
instancji w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia (zob. postanowienie SN
z 10 czerwca 2025 r., I CSK 893/24). Ponadto powszechnie wskazuje się
w judykaturze, że naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania
uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w wyczerpujący sposób w art.
387 § 21 k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę
kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym
uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (zob. np.
wyroki SN z: 7 lutego 2024 r., II CSKP 1231/22; z 6 sierpnia 2025 r., II CSKP 509/23).
Również nie doszło do naruszenia przepisów postępowania przez
II CSKP 883/23
5
zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. W myśl art. 278 § 1 k.p.c.
o potrzebie zasięgnięcia opinii biegłego rozstrzyga sąd. Opinia biegłego nie ma
w sprawie znaczenia rozstrzygającego i podlega ocenie jak każdy środek dowodowy.
Przepis ten nie nakłada na sąd obowiązku dopuszczenia dowodu z opinii biegłego,
lecz określa przesłanki dopuszczenia takiego dowodu w sytuacji, gdy zgodnie z art.
6 k.c. i art. 232 zdanie pierwsze k.p.c. strona wnioskuje o jego przeprowadzenie, zaś
rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych. Ustawodawca celowo użył
w art. 278 § 1 k.p.c. sformułowania "może", podkreślając stosunkowo szeroki
margines swobody dla sądu rozpoznającego sprawę, który może ocenić, czy
w danym wypadku zachodzi potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii biegłego
(zob. np. wyroki SN z: 6 lutego 2025 r., II CSKP 1965/22; 6 sierpnia 2025 r., II CSKP
509/23). W okolicznościach sprawy taka potrzeba nie zachodziła, dlatego Sąd
odwoławczy nie naruszył wskazanych przepisów prawa procesowego.
Pozwany podnosił, że orzeczenie jest wadliwe, gdyż Sądy meriti – wbrew
przepisom kodeksu postępowania cywilnego – nie wezwały do udziału w sprawie
trzeciego kredytobiorcy, tj. L.F. W tej materii w orzecznictwie przyjęto, że w sprawie
przeciwko bankowi o ustalenie nieważności umowy kredytu i o zwrot nienależnych
świadczeń spełnionych na jej podstawie po stronie powodowej nie zachodzi
współuczestnictwo konieczne kredytobiorców (zob. uchwały SN z 19 października
2023 r., III CZP 12/23, OSNC 2024, nr 4, poz. 37, i z 26 października 2023 r., III CZP
156/22, OSNC 2024, nr 4, poz. 39). Zarzut pozwanego banku był zatem niezasadny.
Przechodząc do rozpoznania zarzutów naruszenia licznych przepisów prawa
materialnego, wskazać należało, że są to zarzuty na ogół w ostatnich latach
przedstawiane przez pozywane banki w tzw. sprawach frankowych, a ich
bezzasadność została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Zasadnicze zarzuty sprowadzają się do zakwestionowania interesu powodów,
który uzasadniałby dochodzenie przez nich ustalenia nieważności umowy kredytu
oraz do zakwestionowania zaistnienia podstaw upoważniających Sądy meriti do
stwierdzenia nieważności spornej umowy. W ocenie strony skarżącej kasacyjnie
powodowie nie wykazali, że przysługuje im interes prawny w żądaniu ustalenia
II CSKP 883/23
6
nieważności umowy kredytu, przez co orzeczenie Sądu drugiej instancji narusza art.
189 k.p.c. Ponadto interes prawny został skonsumowany przez wystąpienie z innym,
dalej idącym żądaniem – o zapłatę. Poza tym, jak twierdzi skarżąca, w świetle
wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy nie można uznać, aby sporna
umowa była nieważna lub doszło do jej upadku.
W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że interes prawny
w rozumieniu art. 189 k.p.c. należy oceniać elastycznie, z uwzględnieniem
celowościowej wykładni przepisu, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko
pojmowanego dostępu do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa
(powództwa o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN:
z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca
2018 r., II CSK 371/17; z 26 maja 2021 r., II CSKP 64/21; z 17 marca 2022 r., II CSKP
474/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 44; z 19 listopada 2024 r., II CSKP 881/23).
Ocena istnienia interesu prawnego musi uwzględniać, czy wynik postępowania
doprowadzi do usunięcia niejasności i wątpliwości co do danego stosunku prawnego,
i czy definitywnie zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku lub mu
zapobiegnie. Interes prawny wyrażający się w osiągnięciu konkretnych skutków
prawnych w zakresie usunięcia niepewności sytuacji prawnej powoda musi być
analizowany przy założeniu uzyskania orzeczenia pozytywnego oraz przy analizie,
czy w razie wyroku negatywnego może on osiągnąć tożsamy skutek w zakresie
ochrony swej sfery prawnej w innej drodze, za pomocą wniesienia powództwa na
innej podstawie prawnej (zob. np. wyrok SN z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22).
Sądy meriti prawidłowo w sprawie uznały, że powodom przysługuje interes
prawny w żądaniu ustalenia „nieważności umowy kredytu” (w istocie – nieistnienia
stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu w związku z jej nieważnością).
Dopiero ostateczne rozstrzygnięcie w zakresie powództwa o ustalenie nieistnienia
stosunku prawnego z umowy kredytu usunęło stan niepewności powodów co do
zasadności uiszczania rat, których termin wymagalności jeszcze nie nastąpił,
i sposobu rozliczenia umowy. Wyrok odnoszący się jedynie do roszczenia
dotyczącego zapłaty nie zakończyłby definitywnie powstałego między stronami
sporu. Kwestia wzajemnego rozliczenia jest bowiem konsekwencją stwierdzenia
nieważności umowy. Wyłącznie zatem wyrok ustalający nieistnienie stosunku
II CSKP 883/23
7
prawnego jest w stanie usunąć w sposób kompletny stan niepewności istniejący
pomiędzy stronami. Oznacza to, że nie jest wykluczone dochodzenie równocześnie
zapłaty związanej z nieważnością umowy, jak i ustalenia nieistnienia stosunku
prawnego kreowanego tą umową; o dopuszczalności takiego połączenia decydują
właściwości konkretnego stosunku prawnego. Z uwagi na powyższe zarzut
naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 189 k.p.c. okazał się zatem
nieuzasadniony (zob. też np. wyrok SN z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 722/24).
Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie, strony zawarły
umowę kredytu denominowanego kursem CHF. Według Sądów meriti postanowienia
dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i spłat na CHF są abuzywne, a bez nich umowa
nie może funkcjonować, co prowadzi do wniosku o jej nieważności. Skarżąca
podważa to stanowisko, formułując zarzuty, które już wielokrotnie były przedmiotem
orzeczniczej analizy.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela poglądy
judykatury, w których wielokrotnie już wyjaśniono, że określenie wysokości
należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych
jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu
waluty jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku
i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność
stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22, OSNC-
ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023,
nr 5, poz. 50). Takie postanowienia umowne, kształtując prawa i obowiązki
konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego
interesy są niedozwolone i nie wiążą konsumenta (art. 3851 k.c.; zob. np. wyroki SN:
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22; z 9 września
2022 r., II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22). Postanowienia
te należy uznać za niedozwolone niezależnie od tego, czy swoboda banku
w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie
wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego
z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
II CSKP 883/23
8
Sądy meriti prawidłowo oceniły jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe
zawarte w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na arbitralne (dowolne)
ustalanie kursu walutowego stanowiącego podstawę do określenia wysokości
udostępnionej powodom kwoty kredytu i wysokości poszczególnych rat. Umowa
łącząca strony nie limitowała swobody pozwanego w ustalaniu kursu waluty, zatem
nie tworzyła realnego instrumentu chroniącego powodów przed ryzykiem
arbitralności i nadużyć ze strony banku. Odwołanie w umowie do kursu ustalanego
jednostronnie przez bank – bez wskazania zasad jego obliczania – umożliwiało mu
oddziaływanie na wysokość zadłużenia kredytobiorców.
Należy też zauważyć, że wykładnia art. 3851 § 1 k.c., w kontekście pojęcia
„głównych świadczeń stron”, w aktualnej judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi
wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego
lub denominowanego do waluty obcej wyroku określają główne świadczenie
kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja
2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,
I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;
z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej podkreśla się również, że za postanowienia umowne mieszczące się
w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13
należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy
i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia
2014 r., C-26/13, Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP
Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana
Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,
C-96/14, Jean-Claude Van Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33,
i z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca
Românească SA, pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne lub
denominacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego
w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako
„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy
– konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem
zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16,
II CSKP 883/23
9
Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring,
pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r.,
C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Wobec powyższego zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 65 k.c.,
art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy
93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. okazały się bezzasadne.
Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter
niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja
bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art.
3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in
uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87;
uchwałę składu siedmiu sędziów SN – zasadę prawną z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,
OSNC 2021, nr 9, poz. 56; wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,
II CSKP 978/22). Uznanie bowiem, że postanowienia dotyczące przeliczania kwoty
kredytu i uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami
umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą one
kredytobiorców. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za
nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał
on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego
charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia”
sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego
warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15,
Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko Cajasur Banco
i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62).
W uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), rozstrzygnięto, że w razie
niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu
indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym
zakresie. Sąd Najwyższy przyjął, że w razie uznania, iż postanowienie umowy
II CSKP 883/23
10
kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania
kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia
zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa
lub zwyczajów.
Z uwagi na to chybiony jest zarzut, że wykonanie umowy bez klauzul
przeliczeniowych jest możliwe poprzez wypełnienie powstałych w niej luk po
usunięciu abuzywnych postanowień m.in. przez odwołanie się do art. 358 § 2 k.c.,
który jest przepisem o charakterze ogólnym, a nie dyspozytywnym. Ponadto przepis
ten wszedł w życie 24 stycznia 2009 r. i nie ma zastosowania do umowy zawartej
w 2007 r. (zob. też wyroki SN: z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 28 kwietnia
2022 r., II CSKP 40/22; z 23 maja 2023 r., II CSKP 973/22). Nie jest również możliwe
wypełnienie powstałych w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli
waloryzacyjnej przez odwołanie się do art. 56, 65 lub 354 k.c. czy przepisów prawa
wekslowego (zob. np. wyroki SN: z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22;
z 14 czerwca 2023 r., II CSKP 254/22; z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 1213/22).
Także wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej z 29 lipca 2011 r. nie
wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach
kredytu oraz ich konsekwencji dla bytu tych umów (zob. np. wyroki SN: z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18, i z 30 października 2024 r., II CSKP 1939/22).
W szczególności, ocena czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się
według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 3852 k.c.; zob. też uchwałę składu
siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2),
a łącząca strony umowy została zawarta w 2007 r. Celem wprowadzenia w 2011 r.
ust. 3 do art. 69 pr.bank. było wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie
zmiana istoty umowy kredytu, w wyniku czego kredytobiorcy posiadający umowy
o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej uzyskali możliwość
dokonywania spłat rat kredytu w tej walucie. Innymi słowy, nie doszło do
przekształcenia takiej umowy w umowę o kredyt walutowy (zob. wyrok SN z 17 marca
2022 r., II CSKP 474/22).
II CSKP 883/23
11
Powołane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art 3851 § 1 w zw. z § 2
k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 358 i 56 k.c. oraz art. 1 pkt 1 lit. a)
w zw. z art. 4 ustawy antyspreadowej nie zasługiwały zatem na uwzględnienie.
W ocenie Sądu Najwyższego nie jest również uzasadniony zarzut skargi
wskazujący na możliwość wypełnienia luki w umowie, powstałej na skutek usunięcia
z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez odwołanie się do mechanizmu
ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na
potrzeby wyliczeń średniego kursu franka szwajcarskiego w NBP. W kwestii
ewentualnego stosowania przepisów prawa krajowego o charakterze
dyspozytywnym, w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień
abuzywnych, należy odwołać się do punktu 1 uchwały całego składu Izby Cywilnej
Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w myśl którego w razie
uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego
odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone
postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie
można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu
waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
W tym kontekście zasadne jest również odwołanie się do wyroku Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca Corporación
Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia SA
przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez
Ramírez, w którym wykluczono, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych
warunków zawartych w umowach (pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione jest
zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, gdyż prowadziłoby to
w istocie do zmiany treści łączącej strony umowy. Możliwość takiej zmiany umowy
przez sąd stoi w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż
przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej
umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej
odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów
o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. też wyrok TSUE z 29 kwietnia
2021 r., C-19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi B. S.A., pkt 68). W związku z tym
należy stwierdzić, że nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze
II CSKP 883/23
12
dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień
abuzywnych.
Warto podkreślić, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych
nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF,
jako kredytu złotowego, oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. wyroki SN:
z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22;
z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; z 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22; z 30 maja 2023 r.,
II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; z 29 maja 2024 r., II CSKP
1048/23; por. jednak odmiennie wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22;
z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22; z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22;
z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22; z 23 listopada 2022 r., II CSKP 923/22;
z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22).
Na koniec należy się jeszcze odnieść do podniesionego w skardze kasacyjnej
zarzutu naruszenia, przez błędną wykładnię, wskazanych przez skarżących
przepisów regulujących przedawnienie roszczeń. To naruszenie prawa materialnego
miało polegać na przyjęciu, że bieg terminu przedawnienia roszczenia restytucyjnego
pozwanego banku, wynikającego z nieważnej umowy kredytu, nie rozpoczyna się od
dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony bank podjął
czynność w najwcześniejszym możliwym terminie, lecz że termin przedawnienia
takiego roszczenia o zwrot kapitału kredytu nie mógł rozpocząć się wcześniej, aniżeli
po złożeniu przez powodów jako konsumentów oświadczenia o zrzeczeniu się
ochrony wynikającej z nieważności umowy, złożonego przed sądem w toku procesu
o stwierdzenie nieważności umowy kredytu, po poinformowaniu powodów przez sąd
o konsekwencjach nieważności umowy. Skarżący twierdzą, że Sąd drugiej instancji
błędnie przyjął, iż roszczenie restytucyjne pozwanego banku o zwrot nienależnego
świadczenia w postaci wypłaty kapitału kredytu nie było przedawnione w chwili
złożenia przez bank oświadczenia o zatrzymaniu świadczenia restytucyjnego
kredytobiorców i mogło stanowić podstawę do skutecznego zatrzymania świadczenia
restytucyjnego powodów.
II CSKP 883/23
13
Powyższą kwestię rozstrzygnął Sąd Najwyższy w pkt 4 powoływanej już wyżej
uchwały całego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22. Zgodnie z tym orzeczeniem, jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku
o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia
następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku
związanie postanowieniami umowy. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że
niezależność roszczeń restytucyjnych pozwala na ich odrębną ocenę tak w zakresie
szczegółowych przesłanek zwrotu nienależnego świadczenia, jak i przesłanek natury
ogólnej, na przykład w kontekście przedawnienia. Nie można pominąć, że
w przeważającej liczbie przypadków brak związania umową kredytu (jej nieważność)
dotyczy stosunków między przedsiębiorcą a konsumentem. Kodeks cywilny
przewiduje wówczas odmienne terminy przedawnienia (sześcioletni i trzyletni – art.
118 zd. 1 k.c.), jak też odmiennie określa przesłanki uwzględnienia upływu terminu
przedawnienia (art. 117 § 21 i art. 1171 k.c. w odniesieniu do roszczenia
przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi oraz art. 117 § 2 k.c. w odniesieniu do
roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy. W dalszej części rozważań Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że w praktyce wola konsumenta co do tego, że nie chce być
związany postanowieniem niedozwolonym, jest wyrażana przede wszystkim
w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji
swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i – ewentualnie
– z niezwiązania umową w całości. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do
banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także
w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na
niedozwolony charakter postanowień. Jednoznaczna intencja realizacji uprawnień
wynikających z abuzywności klauzuli objawia zarazem brak woli potwierdzenia jej
obowiązywania. W konsekwencji należy uznać, że od tej chwili niedozwolone
postanowienie lub umowa w całości stają się trwale bezskuteczne, co z kolei sprawia,
że powstaje po stronie banku roszczenie o zwrot kwot uiszczonych na podstawie
umowy. Roszczenie to ma charakter bezterminowy, a bank na podstawie art. 455
k.c. może wezwać konsumenta do niezwłocznego spełnienia świadczenia z takim
skutkiem, że stan wymagalności roszczenia nastąpi kolejnego dnia po powołaniu się
II CSKP 883/23
14
przez kredytobiorcę na niedozwolony charakter postanowienia, co na podstawie art.
120 § 1 k.c. jest jednoznaczne z rozpoczęciem biegu terminu przedawnienia.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę
kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1,
11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).
Adam Doliwa
Tomasz Szanciło
Agnieszka Góra-Błaszczykowska
(P.H.)
[SOP]
