II CSKP 762/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
4 kwietnia 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 4 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej R. AG (S.A.) w W. Oddział w Polsce
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 30 marca 2022 r., VI ACa 1076/20,
w sprawie z powództwa J. M. i P. M.
przeciwko R. AG (S.A.) w W Oddział w Polsce
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2700 (dwa
tysiące siedemset) złotych z odsetkami w wysokości ustawowych
odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za
czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu
niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
[PG]
II CSKP 762/23
2
UZASADNIENIE
Powodowie J. M. i P. M. w pozwie skierowanym przeciwko R. AG (S.A.) w W.
Oddział w Polsce (taki sposób oznaczenia pozwanego wynika z art. 19 pkt 1 w zw. z
art. 14 i art. 17 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o zasadach uczestnictwa
przedsiębiorców zagranicznych i innych osób zagranicznych w obrocie
gospodarczym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jedn. tekst: Dz. U. z 2022 r.,
poz.
470)
domagali
się:
1) ustalenia nieważności umowy o kredyt hipoteczny, ewentualnie ustalenia
jej nieważności w części; 2) zasądzenia kwoty 84 214,45 zł z ustawowymi odsetkami
za opóźnienie od dnia 4 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty, z tytułu nadpłaconych
rat kredytowych ze względu na zawarte w umowie kredytowej niedozwolone
postanowienia indeksacyjne. W uzasadnieniu pozwu wskazali, że roszczenie
opisane w pkt 2) zgłosili na wypadek uznania przez Sąd braku przesłanek
do unieważnienia umowy kredytowej (k. 4-5).
Wyrokiem z 9 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził
od pozwanego na rzecz powodów kwotę 83 872,88 zł z ustawowymi odsetkami
za opóźnienie od 4 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie
powództwo oddalił i orzekł w przedmiocie kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 14 lutego 2008 r. powodowie zawarli
z P. […] (poprzednik prawny pozwanego) umowę kredytu w kwocie 340 000 zł
indeksowanego do CHF (w chwili wypłaty odpowiadała kwocie 153 471,16 CHF) na
okres 360 miesięcy, ze zmiennym oprocentowaniem ustalonym jako suma stałej
marży i zmiennej stawki referencyjnej LIBOR 3M (CHF). Wraz z wnioskiem
kredytowym powodowie złożyli oświadczenie, iż zostali zapoznani przez pracownika
banku z kwestią ryzyka kursowego oraz, że będąc w pełni świadomi tego ryzyka
rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w PLN i wybierają kredyt indeksowany
do waluty obcej , a ponadto, iż znane są im postanowienia Regulaminu kredytu
hipotecznego udzielonego przez P. […] (dalej: „regulamin”). Wreszcie powodowie
oświadczyli, że są świadomi ponoszenia ryzyka związanego z wahaniem kursu
II CSKP 762/23
3
waluty indeksacyjnej, które ma wpływ w wysokość zobowiązania względem
kredytodawcy oraz na wysokość rat kredytowych. Zgodnie z postanowieniami
regulaminu wypłata tego rodzaju kredytu następowała w PLN według kursu kupna
z tabeli banku-kredytodawcy obowiązującego w momencie wypłaty poszczególnych
transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane
według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. Raty kredytu pobierane
są z rachunku bankowego kredytobiorcy, prowadzonego w PLN, przy czym raty
te są wyrażone w walucie obcej i w dniu wymagalności są przeliczane zgodnie
z kursem sprzedaży z tabeli banku-kredytodawcy obowiązującym na koniec dnia
roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty kredytu. W okresie
od 10 sierpnia 2009 r. do 10 maja 2019 r. powodowie z tytułu rat kredytowych zapłacili
łącznie 216 427,51 zł.
W ocenie Sądu Okręgowego zawarta przez strony umowa kredytowa jest
ważna, natomiast postanowienia dotyczące indeksacji są abuzywne.
W konsekwencji wysokość zobowiązania powodów powinna zostać określona
z pominięciem klauzul indeksacyjnych. Z uwagi na to, że w spornym okresie
powodowie zapłacili łącznie 216 427,51 zł, zaś wysokość ich zobowiązania
po pominięciu abuzywnych klauzul przeliczeniowych wyniosła 131 647,90 zł,
po stronie powodów powstała nadpłata w kwocie 84 214,45 zł, przy czym roszczenie
w zakresie kwoty 341,57 zł uległo przedawnieniu.
Na skutek apelacji pozwanego, w której zaskarżone zostało rozstrzygnięcie
Sądu pierwszej instancji w części, w jakiej zostało uwzględnione powództwo
i orzeczono o zasadzie ponoszenia kosztów procesu, Sąd Apelacyjny w Warszawie
zmienił wyrok Sądu Okręgowego jedynie w zakresie rozstrzygnięcia o roszczeniu
odsetkowym w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie ustawowych odsetek
za opóźnienie od kwoty 83 872,88 zł za okres od dnia 4 grudnia 2019 r.
do 21 marca 2022 r., a w pozostałym zakresie oddalił apelację.
Sąd drugiej instancji powołując się na przepisy dyrektywy Rady nr 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach zawieranych
z konsumentem (dalej: „dyrektywa 93/13”), art. 385¹ § 1 k.c. i wybrane judykaty
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Sądu Najwyższego - podzielając
II CSKP 762/23
4
stanowisko Sądu pierwszej instancji w kwestii abuzywności klauzul przeliczeniowych
- wyjaśnił, że wyeliminowanie tych klauzul umownych uniemożliwia utrzymanie
umowy kredytowej w mocy w pozostałej części, a w konsekwencji należało uznać
ją za nieważną w całości oraz dokonać wynikających stąd rozliczeń między stronami
na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, przy zastosowaniu teorii
dwóch kondykcji. Ponadto Sąd ad quem zwrócił uwagę na brak dostatecznego
pouczenia powodów jako konsumentów o ryzyku kursowym wynikającym
z powiązania świadczeń w PLN z walutą obcą, przy braku możliwości uzupełnienia
luki powstałej wskutek wyeliminowania niedozwolonych postanowień umownych,
zważywszy też na okoliczność, że powodowie pouczeni o skutkach trwałej
bezskuteczności (nieważności) umowy kredytowej na rozprawie apelacyjnej
w dniu 21 marca 2022 r. oświadczyli, iż godzą się na skutki z tym związane. Wobec
tego z dniem 22 marca 2022 r. nastąpił skutek w postaci nieważności umowy
kredytowej, co miało przełożenie również na stan wymagalności roszczenia
zwrotnego powodów z tytułu spełnionych przez nich świadczeń i rozpoczęcie biegu
roszczenia odsetkowego.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji
w zakresie, w jakim została oddalona apelacja oraz orzeczono o kosztach
postępowania apelacyjnego, wniósł o jego uchylenie i oddalenie powództwa,
ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania
kasacyjnego. Zarzucił naruszenie: 1) prawa procesowego, tj. art. 384 k.p.c.
oraz art. 321 § 1 k.p.c. przez zasądzenie na rzecz powodów roszczenia pieniężnego
ze wskazaniem jako podstawy prawnej nieważności umowy kredytu, pomimo
żądania powodów zasądzenia świadczenia jak tzw. „nadpłaty” wobec
wyeliminowania z umowy mechanizmu indeksacji i dalszej kontynuacji umowy
kredytu jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki referencyjnej
LIBOR oraz orzeczenia Sądu pierwszej instancji zgodnie z tym żądaniem,
tj. przyjęciem dalszego związania stron umową kredytu po wyeliminowaniu z niej
mechanizmu indeksacji, a także złożenia apelacji wyłącznie na korzyść pozwanego,
co w konsekwencji doprowadziło do faktycznej zmiany wyroku na niekorzyść
pozwanego na skutek przyjęcia nieważności umowy kredytu w miejsce dalszego
II CSKP 762/23
5
związania stron umową kredytu bez mechanizmu indeksacji; 2) prawa materialnego,
tj. a) art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy
93/13 przez zaniechanie wyciągnięcia pełnych wniosków z wyodrębnienia w łączącej
strony umowie o kredyt hipoteczny indeksowany kursem waluty obcej klauzul ryzyka
walutowego, dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania
kredytowego kursem waluty obcej i klauzul spreadów walutowych, podczas
gdy w świetle aktualnego na dzień orzekania orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wydanego na gruncie podobnych spraw,
wyłącznie klauzule ryzyka walutowego są postanowieniami określającymi główne
świadczenia stron, zaś klauzule spreadowe głównych świadczeń stron nie określają;
b) art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie,
że postanowienia umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej
nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, w sytuacji gdy brzmienie klauzul
ryzyka walutowego, dotyczących wyłącznie zastosowania mechanizmu indeksacji
zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej, wyrażonych prostym i zrozumiałym
językiem, w sposób jednoznaczny wskazuje, że kredyt jest indeksowany kursem
waluty obcej; c) art. 385¹ § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia umowne
dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne;
d) art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (dalej: „pr. bank.”)
oraz art. 65 k.c. i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez brak
przyjęcia, że dopuszczalnym jest odwołanie się przy wykładni umowy stron
do bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa
krajowego w postaci art. 69 ust. 3 pr. bank, bądź wykładni oświadczeń woli stron
w myśl art. 65 k.c., bądź też normy dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c.
w miejsce uznanych za niedozwolone postanowień umownych w zakresie klauzul
spreadów walutowych odsyłających przy dokonywaniu rozliczeń w ramach stosunku
umownego stron do tabel kursowych banku; e) art. 385¹ § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 na skutek przyjęcia, że z powodu stwierdzenia
niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru mechanizmu indeksacji zastosowanego
w umowie dochodzi do wyeliminowania z niej postanowień indeksacyjnych
dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu, a w konsekwencji do upadku umowy;
f) art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie,
II CSKP 762/23
6
że postanowienie umowne ma charakter klauzuli niedozwolonej z uwagi na brak
spełnienia przez kredytodawcę obowiązków informacyjnych, których zakres
określany jest następczo, tj. w chwili oceny danego postanowienia,
co w konsekwencji doprowadziło do bezpodstawnego rozszerzenia obowiązków
informacyjnych pozwanego o obowiązki, które na dzień zawierania umowy
nie wynikały z przepisów prawa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. W obowiązującym modelu apelacji pełnej rola sądu drugiej instancji
nie ogranicza się jedynie do samego aktu kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia,
ale obejmuje także powinność merytorycznego rozpoznania sprawy. Celem
postępowania apelacyjnego jest bowiem ponowne i wszechstronne merytoryczne
rozpoznanie sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 27 kwietnia 2017 r., IV CZ 10/17, nie publ.). Artykuł 382 k.p.c. określa
podstawę merytorycznego orzekania przez Sąd drugiej instancji, która obejmuje
materiał dowodowy zebrany przez sąd pierwszej instancji oraz w postępowaniu
apelacyjnym. Uregulowanie to nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek dokonania
ponownie własnych ustaleń, które mogą obejmować ustalenia sądu pierwszej
instancji przyjęte za własne albo różnić się od tych już poczynionych, a następnie
poddania ich ocenie pod kątem prawa materialnego (zob. uchwała składu 7 sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8,
poz. 124), które sąd odwoławczy stosuje z urzędu, niezależnie od podniesionych
w apelacji zarzutów (por. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Oznacza
to, że co do zasady sądy meriti nie są związane wskazaną przez powoda podstawą
prawną roszczenia, lecz są zobowiązane rozpatrzyć sprawę wszechstronnie i wziąć
pod rozwagę wszystkie przepisy prawne, które powinny być zastosowane w danej
sprawie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2006 r., III CSK 210/06,
nie publ.).
Wbrew stanowisku pozwanego Sąd drugiej instancji nie orzekł na jego
niekorzyść, gdyż nie zasądził więcej niż Sąd pierwszej instancji (oraz nie orzekał
w zakresie nieobjętym apelacją pozwanego, skoro ten kwestionował rozstrzygnięcie
II CSKP 762/23
7
Sądu Okręgowego w odniesieniu do uwzględnionego roszczenia pieniężnego),
a jedynie wskazał inną podstawę prawną zasądzenia spornej należności, do czego
był uprawniony w ramach kognicji sądu odwoławczego wyznaczonej przepisami
art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. Nie można zatem podzielić zarzutów naruszenia
wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa procesowego.
Przyjęcie przez sąd innej podstawy prawnej orzeczenia nie stanowi wyjścia
ponad żądanie określone w art. 321 k.p.c. i tym samym dokonania rozstrzygnięcia
o innym przedmiocie żądania niż wskazany przez powoda (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 30 września 2016 r., I CSK 644/15, nie publ; postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 20 maja 2015 r., I CZ 44/15, nie publ.). Warunkiem orzeczenia
na innej podstawie prawnej niż wskazana przez powoda jest to, aby okoliczności
faktyczne, na jakie się powołał, to uzasadniały, aby ich rozumienie było takie samo,
albo co najmniej bardzo podobne (por. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 8 maja 2019 r., V CSK 207/18, nie publ.). Zakres żądania powoda wynika
nie tylko ze sformułowania samego żądania i wskazanej podstawy faktycznej
w pozwie, ale i dalszych jego twierdzeń przedstawionych w toku postępowania,
o ile są ściśle powiązane z okolicznościami przytoczonymi w pozwie i stanowią
ich rozwinięcie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2019 r.,
V CSK 551/17, nie publ.). Należy zwrócić uwagę, że powodowie powoływali
się w pozwie i dalszych pismach procesowych również na nieważność umowy
kredytowej w całości.
W świetle art. 365 § 1 k.p.c. i w kontekście innych postępowań sądowych
pomiędzy stronami, decydujące znaczenie ma rozstrzygnięcie zawarte w sentencji
wyroku. Unormowana bowiem w tym przepisie moc wiążąca prawomocnego wyroku
dotyczy co do zasady związania treścią jego sentencji, a nie uzasadnienia,
zawierającego przedstawienie dowodów i ocenę ich wiarygodności. Przedmiotem
prawomocności materialnej jest ostateczny rezultat rozstrzygnięcia, a nie przesłanki,
które do niego doprowadziły i sąd nie jest związany zarówno ustaleniami faktycznymi
poczynionymi w innej sprawie, jak i poglądami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu
zapadłego w niej wyroku (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 23 maja 2002 r.,
IV CKN 73/00, nie publ., z 8 czerwca 2005 r., V CK 702/04, niepubl.,
II CSKP 762/23
8
z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, niepubl., z 15 stycznia 2015 r.,
IV CSK 181/14, niepubl.).
2. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy
(zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. -
zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą
z art. 385² k.c., który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy
z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc
pod uwagę jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca
Romaneasca SA oraz powołane w uzasadnieniu judykaty).
Sporna umowa kredytu została zawarta przed zmianą pr. bank., dokonaną
ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz. U. Nr 165, poz. 984), którą wprowadzono
uregulowania, iż umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej
niż waluta polska, powinna zawierać szczegółowe zasady określenia sposobów
i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności
wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo - odsetkowych oraz zasady
przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.)
oraz, że w przypadku takich umów kredytu, kredytobiorca może dokonywać spłaty
rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).
W orzecznictwie za ugruntowane już należy uznać stanowisko, że mechanizm
ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę,
jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy
konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala
na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej
dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną
w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134,
z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18,
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Równoznaczność treści spornego warunku
II CSKP 762/23
9
umownego do warunki wpisanego do rejestru klauzul niedozwolonych może
być podstawą do unieważnienia umowy kredytowej (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 września 2023 r., C-139/22).
W przeszłości Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował
stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu
walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy
zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa krajowego
o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, Árpad
Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i z 21 stycznia
2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda i in.). Orzecznictwo
Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość stosownego
wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających interesom
konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania się do odpowiedniego
przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16,
OSNC 2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej do zmiany wysokości
świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant waloryzacji sądowej, mają
zatem zastosowania do niej przesłanki określone w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące
rozważnie interesów stron i zasad współżycia społecznego w określaniu zmiany
wysokości umownego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16). Odwoływano się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej
ustawą z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi,
że wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,
podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii
spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego
(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16).
Ponadto przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie
banku do przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty
obcej (tzw. klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron
w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134,
II CSKP 762/23
10
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16
i z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).
W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r.,
- 26/13, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny, czy będące
częścią klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę rat w walucie
krajowej, których wysokość była obliczana na podstawie kursu sprzedaży CHF
stosownego przez kredytujący bank, określa główny przedmiot umowy,
pozostawiając tę ocenę sądom krajowym. Jednak w późniejszym orzecznictwie
Trybunał precyzował swoje stanowisko w tej materii, w ten sposób
że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „główny przedmiot umowy”
w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy uważać te postanowienia, które
określają podstawowe świadczenie w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki z 26 lutego 2015 r., C - 143/13 i z 20 września
2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii
sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono,
że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi
on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem
z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie
przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone
w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające
z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał
do wskazanych przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.),
które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość
zastąpienia abuzywnych postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej
zasady, zgodnie z którą dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy,
gdy może ona nadal obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków,
jest ograniczona do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym
lub mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera
się w szczególności na tym, że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków;
II CSKP 762/23
11
- nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego
charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą
międzybankową danej waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa
nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie
spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; -
stoi on na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli
ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku,
że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby
ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.
Możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego,
w tym typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych) wchodzi
w rachubę tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa
nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa
krajowego, przy czym wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity
upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje,
w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili
zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów
konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola
w tym przedmiocie konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny albo
przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który
mógłby zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając
utrzymanie umowy z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki
są spełnione klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana
w mocy. Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa jest
w całości nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone
postanowienie, przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17,
C- 179/17, Abanca Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia
SA, v. Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i in., z 3 października 2019 r., C - 260/18
Justyna Dziubak, Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International AG
i z 18 listopada 2021 r., C - 212/20; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
II CSKP 762/23
12
Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. - zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021,
nr 9, poz. 56).
Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować
dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów
zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych
postanowień.
Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.),
wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób,
że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku
umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek
ten został zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez
zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej
znajdowałby się w braku tego warunku. Z przepisu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13
nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku
umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli
zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami
i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej
ten warunek. Jednak w wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21,
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu
nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między
konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą
nieważności tej umowy w całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym
prawa krajowego, a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie
z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku
umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów
tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek
ten pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie
usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego
istotę.
II CSKP 762/23
13
Trzeba też zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej i Sądu Najwyższego na gruncie kredytów indeksowanych do waluty
obcej wskazuje się, że unieważnienie klauzul przeliczeniowych doprowadziłoby
nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych,
ale również pośrednio do zniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją przedmiotowego kredytu w walucie obcej
(zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r.,
C-260/18, K. Dziubak, J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, wyrok
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
Zagadnienia związane z pouczeniem powodów jako konsumentów o skutkach
nieważności umowy, w kontekście ewentualnej ich zgody na abuzywne
postanowienia umowne, mają po ostatnich orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej drugorzędne znaczenie. Otóż w wyrokach z 15 czerwca 2023 r.,
C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 oraz w postanowieniu
z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,
że w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę
z konsumentem, stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego,
że instytucja bankowa może domagać się od konsumenta rekompensaty
przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz
ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty, a ponadto
w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności
umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia,
stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą
wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona
od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi
on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w u mocy tego abuzywnego warunku oraz
że jest świadomy konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża
on zgodę na uznanie umowy za nieważną.
II CSKP 762/23
14
W konsekwencji nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne
eksponujące ważność umowy, przy zastąpieniu abuzywnych klauzul
przeliczeniowych średnim kursem NBP albo innym rynkowym wskaźnikiem.
3. Jeżeli zaś chodzi o dopełnienie przez kredytodawcę obowiązków
informacyjnych odnośnie do ryzyka walutowego, to należy wyjść od tego, że kurs
wymiany waluty obcej w stosunku do waluty krajowej zmienia się w długim okresie
kredytowania, co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia zmiany obciążenia
finansowego, jakie może pociągać za sobą określony w umowie kredytu mechanizm
przeliczeniowy. Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania
w postanowieniach umowy, a także w informacjach przekazywanych przez
przedsiębiorcę konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych przez
bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia kwoty
wypłaconego kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć zapewnioną
możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP,
BP przeciwko „A” prowadzącego działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar
dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna
i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance
S.A., Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także
z pkt 1 lit. j i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów
przestrzegania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia,
czy umowa wskazuje w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu
przeliczania waluty obcej, a także związek między tym mechanizmem
a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia
kredytu, tak aby konsument mógł przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne
i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tego faktu konsekwencje
ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że w momencie zawarcia
umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie w momencie spłaty
poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości konsumenta przy zawieraniu
umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli incydentalnej, a wszelkie wątpliwości
II CSKP 762/23
15
co do spełnienia przez bank wymogu przejrzystości powinny być interpretowane
na korzyść konsumenta. Dlatego też do celów przestrzegania przez przedsiębiorcę
w stosunku do konsumenta wymagania przejrzystości zasadnicze znaczenie
ma to, czy umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę
mechanizmu przeliczania waluty, tak by konsument mógł przewidzieć, na podstawie
transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu
konsekwencje ekonomiczne (zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè
Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt.).
W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów
przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną
(klauzule kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także
równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi
następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego)
(zob. wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc
i in. v. Banca Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17,
z 20 września 2018 r., C - 51/17, OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in.,
z 14 marca 2019 r., C - 118/17, Zsuzsanna Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt.,
z 6 grudnia 2021 r., C 670/20, ERSTE Bank Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., II CSK 382/18 i z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22).
Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego
dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,
VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu
zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna
informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie,
że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą
rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje
dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań
II CSKP 762/23
16
kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres
obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia
może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji
waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
W powołanym już wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca
nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku
do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków
(por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22).
Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18,
Sąd Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje
to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu
działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie
wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem,
tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej
umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie
ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale
II CSKP 762/23
17
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.
Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy,
gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy,
a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej
umowy. Podobnie skutki, przed którymi interesy te powinny być chronione, to takie,
które rzeczywiście powstałyby, w okolicznościach istniejących lub możliwych
do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, gdyby sąd krajowy unieważnił tę umowę,
a nie skutki, które w dniu zawarcia tej umowy wynikałyby z jej unieważnienia
(por.
wyrok
Trybunału
Sprawiedliwości
Unii
Europejskiej
z dnia 3 października 2019 r., C - 260/18, motyw 51).
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających
zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić,
czy i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15,
OSNC - ZD 2017 , nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14,
z 30 września 2015 r., I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
II CSKP 762/23
18
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno
pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień
poinformowania. Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje,
że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis
bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw
i obowiązków stron, ustanowionych w umowie, równowagą rzeczywistą, która
przywraca równość stron. Sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu,
czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają
nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi
między konsumentem a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM, motywy 31,32,
z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v. Joaquin Calderon
Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez
del Moral Guasch, motyw 62).
Pozwany Banki nie dopełnił przedkontraktowych obowiązków informacyjnych
w stosunku do powodów i nie pouczył należycie ich o ryzyku walutowym,
ograniczając się w tej materii wyłącznie do standardowej procedury i ogólnych
informacji. Nie badał też zdolności kredytowej powodów (art. 70 ust. 1 pr. bank.)
i ich perspektywicznych możliwości w tym zakresie na wypadek znaczącego wzrostu
kursu waluty indeksacyjnej do waluty krajowej. Dlatego też nie mogły doprowadzić
do zamierzonego skutku prawnego zarzuty kasacyjne kwestionujące stanowisko
Sądu drugiej instancji w kwestii nieważności umowy ze względu na problematykę
klauzul ryzyka walutowego.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.,
a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c.
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c., przy uwzględnieniu § 2 pkt 6
w zw. z § 10 ust. 4 pkt. 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie
(jedn. tekst: Dz. U. z 2023, poz.1964 ze zm). Orzeczenie o odsetkach
od zasądzonych kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym
znajduje uzasadnienie w art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 19 ust. 1 i art. 31 ustawy
z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz
II CSKP 762/23
19
niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614) oraz przy uwzględnieniu
§ 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 sierpnia 2014 r. w sprawie
określenia brzmienia klauzuli wykonalności.
Władysław Pawlak
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
[PG]
[a.ł]
