II CSKP 76/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
9 maja 2025 r.
SSN Roman Trzaskowski (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 9 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 6 maja 2022 r., V ACa 92/22,
w sprawie z powództwa A. W., A. W.1, H. W. i J. W.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
I. uchyla zaskarżony wyrok w części:
- oddalającej apelację pozwanego od wyroku Sądu
Okręgowego w Gdańsku z 25 października 2021 r., I C 2099/20
w zakresie rozstrzygnięć zawartych w punktach 2 i 3 oraz 5 i 6;
- orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego i w tych
granicach przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku
do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach
postępowania kasacyjnego;
II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.
Władysław Pawlak Roman Trzaskowski Agnieszka Piotrowska
II CSKP 76/23
2
[PG]
UZASADNIENIE
Powodowie A. W., A. W.1, H. W. i J. W. w ostatecznie sprecyzowanym
żądaniu pozwu skierowanym przeciwko Bank S.A. w W. domagali się ustalenia
nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu na cele
mieszkaniowe […] z 17 stycznia 2008 r. zawartej przez nich z K. S.A. w W.
(poprzednikiem prawnym pozwanego) oraz zasądzenia na ich rzecz w częściach
kwoty 147 889, 60 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następującego
po doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu.
Wyrokiem z 25 października 2021 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku: 1) ustalił,
że stosunek prawny wynikający z umowy kredytu zawartej 17 stycznia 2008 r.,
zmienionej aneksem nr 1 z 1 lutego 2018 r., pomiędzy powodami a poprzednikiem
prawnym pozwanego nie istnieje; 2) zasądził od pozwanego na rzecz powodów A.
W. i A. W.1 łącznie kwotę 73 944,84 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 11
grudnia 2020 r. do dnia zapłaty;
3) zasądził od pozwanego na rzecz powodów J. W. i H. W. łącznie kwotę 73 944,84
zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 11 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty; 4)
oddalił powództwo w pozostałym zakresie i w pkt 5 i 6 orzekł o kosztach procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że zgodnie z ww. umową poprzednik prawny
pozwanego udzielił powodom kredytu w kwocie 210 000 zł denominowanego
(waloryzowanego) w walucie CHF, na zakup lokalu mieszkalnego, na okres
300 miesięcy od 17 stycznia 2008 r. do 17 stycznia 2033 r. i oprocentowanego
według zmiennej stopy procentowej, stanowiącej sumę zmiennej stawki LIBOR 3M
oraz stałej marży banku Kwota kredytu miała być określona według kursu kupna
dewiz dla waluty CHF zgodnie z Tabela obowiązującą w banku-kredytodawcy.
Uruchomienie kredytu miało nastąpić jednorazowo w formie przelewu w PLN. Spłata
rat kapitałowo-odsetkowych miała być dokonywana w PLN, po uprzednim
przeliczeniu według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z Tabelą kursów
obowiązującą w banku-kredytodawcy. Kredytobiorcy oświadczyli, że zostali
II CSKP 76/23
3
poinformowani przez kredytodawcę o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut
oraz rozumieją wynikające z tego konsekwencje. Powodom nie udzielono pouczeń
odnoszących się do ryzyka kursowego ani nie okazano im symulacji wysokości
rat na wypadek wzrostu kursu CHF. Nie udzielono im też informacji co do sposobu
ustalania kursu wymiany walut przez kredytodawcę ani o tym, że stosowane są kursy
kupna i kursy sprzedaży waluty, które publikowane są w Tabeli kursów banku -
kredytodawcy. Powodowie mieli świadomość wahań kursowych, ale nie zdawali
sobie sprawy z ich skali. Nie okazano im bowiem historycznych danych kursowych
Kredyt został uruchomiony jednorazowo i w dniu 18 lutego 2018 r. wypłacono
powodom 210 000 zł, co po przeliczeniu z zastosowaniem kursu wymiany walut
stanowiło równowartość 95 963,29 CHF. W okresie od 18 października 2010 r.
do 18 listopada 2019 r. powodowie wpłacili z tytułu rat kredytowych kwotę
147 889,69 zł, przy czym połowę z tej kwoty wpłacili małżonkowie A. i A. W.1, a drugą
połowę J. i H. W.
Sąd a quo wyjaśnił, że abuzywność klauzul przeliczeniowych i brak
dochowania w stosunku do powodów jako konsumentów przedkontraktowych
obowiązków w zakresie stosownych pouczeń doprowadziła, po wyeliminowaniu
ich z umowy kredytowej (przy braku możliwości wypełnienia powstałej luki normą
dyspozytywną), do jej nieważności. W konsekwencji nie istnieje stosunek prawny
wynikający z przedmiotowej umowy i powództwo w tym zakresie podlegało
uwzględnieniu na podstawie art. 189 k.p.c. w zw. z art. 58 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c.
Nieistnienie stosunku prawnego skutkuje obowiązkiem zwrotu świadczenia
spełnionego przez powodów na podstawie spornej umowy kredytowej.
Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podniesionego w odpowiedzi na pozew
(na wypadek unieważnienia umowy kredytu) zarzutu potrącenia wierzytelności
powodów o zapłatę dochodzonej w niniejszej sprawie z wzajemną wierzytelnością
pozwanego o zwrot kwoty udzielonego im kredytu w wysokości 210 000 zł oraz
wierzytelnością z tytułu wynagrodzenia za korzystanie z kapitału. Wskazał,
że roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z kapitału nie przysługuje
pozwanemu. Natomiast w odniesieniu do kwoty kapitału wyjaśnił, że jakkolwiek
pełnomocnik pozwanego miał umocowanie do złożenia oświadczenia o potrąceniu
II CSKP 76/23
4
wierzytelności przysługujących pozwanemu z wierzytelnościami powodów,
ale z kolei pełnomocnik procesowy powodów nie miał umocowania do przyjęcia
materialno-prawnego oświadczenia o potrąceniu. W odpowiedzi na pozew pozwany
nie złożył materialno-prawnego oświadczenia o potrąceniu (łącznie z zarzutem
procesowym potrącenia), lecz podniósł jedynie procesowy zarzut potracenia.
Nie należy utożsamiać zarzutu potrącenia z oświadczeniem woli o potrąceniu.
Za pomocą procesowego zarzutu potrącenia pozwany może powoływać
się na potrącenie (oświadczenie woli), które miało miejsce w przeszłości. Jednak
zarzut potrącenia może być połączony z oświadczeniem woli o potrąceniu, jeżeli
oświadczenie to nie zostało uprzednio złożone. Ponadto, aby wierzytelność
składającego oświadczenie o potrąceniu nadawała się do potrącenia musi
być wymagalna. Z art. 455 k.c., który stosuje się do roszczenia o zapłatę z tytułu
nienależnego świadczenia wynika, że jeżeli termin spełnienia świadczenia
nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno
być spełnione po wezwaniu dłużnika do wykonania zobowiązania. Tymczasem
w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dowodu na to, aby pozwany przed
złożeniem oświadczenia o potrąceniu wezwał powodów do zapłaty kwoty, na którą
opiewała wierzytelność przedstawiona przez niego do potrącenia, a zatem
wierzytelność pozwanego o zwrot kredytu jako nienależnego świadczenia na skutek
nieważności umowy nie stała się wymagalna i w konsekwencji nie podlegała
potrąceniu.
W ocenie Sądu pierwszej instancji nie mógł odnieść zamierzonego skutku
prawnego zgłoszony jako ewentualny (na wypadek nieuwzględniania zarzutu
potrącenia) zarzut zatrzymania kwoty żądanej przez powodów do czasu spełnienia
przez nich świadczenia w postaci zwrotu kapitału oraz zapłaty wynagrodzenia
za korzystanie z kapitału. Zdaniem Sądu Okręgowego umowa kredytu nie jest
umową wzajemną, a ponadto pozwany nie złożył powodom oświadczenia
materialno-prawnego dotyczącego zatrzymania, lecz zgłosił tylko procesowy zarzut
w tym przedmiocie.
Wyrokiem z 6 maja 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację
pozwanego. Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej
instancji. Powołując się na przedstawioną w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu
II CSKP 76/23
5
sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, konstrukcję
bezskuteczności zawieszonej umowy, Sąd Apelacyjny wskazał, że ustalenie przez
Sąd pierwszej instancji, iż umowa kredytu jest dotknięta bezskutecznością względną
i okoliczność, że powodowie w sposób jednoznaczny wyrazili wolę braku związania
umową kredytu, prowadzi do wniosku, że umowa ta jest nieważna. Nie ma więc
potrzeby poszukiwania w przepisach kodeksu cywilnego innych poza
art. 385¹ i n. k.c. regulacji uzasadniających przyjęcie tego rodzaju wadliwości umowy.
Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie do braku
wypełnienia przez kredytodawcę w stosunku do powodów jako konsumentów
przedkontraktowych obowiązków informacyjnych, a także w kwestii braku
skuteczności podniesionych przez pozwanego zarzutów potrącenia i zatrzymania.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji
w całości wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Gdańsku do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie
co do istoty sprawy. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 481 § 1 k.c.
na skutek bezpodstawnego zasądzenia ustawowych odsetek za opóźnienie
liczonych o dnia 11 grudnia 2020 r. (tj. 14 dni od dnia doręczenia pozwanemu pisma
modyfikującego powództwo), w sytuacji gdy zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, dzień złożenia przez należycie poinformowanego
przez sąd konsumenta oświadczenia o wyrażeniu/odmowie wyrażenia zgody
na objęcie dobrowolnym systemem ochrony konsumenckiej, które to oświadczenie
zostało złożone przez powodów na rozprawie 11 października 2021 r, determinuje
powstanie stanu wymagalności roszczenia konsumenta.; 2) art. 410 k.c.
i art. 405 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c. oraz art. 6 k.c. przez zasądzenie od pozwanego
należności odrębnie na rzecz powodów A. i A. W.1 i odrębnie na rzecz powodów J. i
H. W., podczas gdy w toku sprawy powodowie nie wykazali, iż dochodzone pozwem
nienależne świadczenia spłacane były w sposób odzwierciedlony w zaskarżonym
wyroku; 3) art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. oraz w zw. z art. 353¹ k.c.
przez przyjęcie, że sporna umowa kredytu zawiera postanowienia abuzywne; 4) art.
385¹ § 1 i 2 k.c.:
a) przez przyjęcie, że przedmiotem postępowania powinny być postanowienia
umowy kredytu rozumiane jako całe jednostki redakcyjne umowy, podczas
II CSKP 76/23
6
gdy przedmiotem tej oceny powinny być postanowienia rozumiane jako
poszczególne normy wynikające z tych jednostek redakcyjnych; b) przez uznanie
za abuzywną zarówno klauzulę ryzyka walutowego, jak i klauzulę kursową;
c) polegające na tym, że po uznaniu postanowień umowy kredytu za abuzywne
sąd dokonał oceny możliwości dalszego obowiązywania umowy kredytu
bez wszystkich postanowień określających indeksację kredytu do CHF,
w tym bez klauzuli ryzyka walutowego oraz klauzuli kursowej, podczas
gdy przedmiotem oceny możliwości dalszego obowiązywania powinna być umowa
bez klauzuli kursowej; 5) art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 355 § 1 k.c. na skutek
uznania za abuzywne wszystkich norm z § 2 ust. 2, § 4 ust. 1a, § 9 ust. 2 umowy,
podczas gdy klauzula ryzyka walutowego nie może zostać uznawana za abuzywną,
gdyż określa ona główny przedmiot świadczenia stron i ponadto została
sformułowana w sposób jednoznaczny, zaś powodowie byli w pełni świadomi zasad
jej funkcjonowania; 6) art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 58 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo
wekslowe, a także art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. oraz art. 56 k.c. w zw. ze
szczegółowo wymienionymi w skardze innymi przepisami, przez nieuwzględnienie,
że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty
obcej określa się według kursu średniego NBP; 7) art. 69 ust. 3 ustawy - Prawo
bankowe (dalej: „pr. bank.”) w zw. z art. 385¹ § 1 i 2 k.c. przez pominięcie, że umowa
kredytu może być wykonywana na podstawie art. 69 ust. 3 pr. bank. Na wypadek nie
uwzględniania powyższych zarzutów skarżący zarzucił naruszenie prawa
materialnego, tj.: 8) art. 385¹ § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że postanowienie abuzywne
(klauzula kursowa) nie może zostać zastąpione przez sąd krajowy normą
dyspozytywną o charakterze szczególnym, gdy tymczasem Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej w orzeczeniu z 2 września 2021 r., C - 932/19
wprost wskazał, że jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa nie może dalej
obowiązywać, to sąd powinien dążyć w pierwszej kolejności do uzupełnienia umowy
normą dyspozytywną prawa krajowego, o ile jednocześnie norma ta pozwala
na przywrócenie równowagi kontraktowej stron w zakresie postanowień uznanych
za bezskuteczne i kwestionowanych przez konsumenta; 9) art. 358 § 2 k.c.
w zw. z art. 385¹ § 1 i 2 k.c. na skutek zaniechania zastąpienia postanowień uznanych
za abuzywne, tj. klauzuli ryzyka walutowego oraz klauzuli kursowej dyspozycją
II CSKP 76/23
7
normy prawnej art. 358 § 2 k.c.; 10) art. 498 k.c. oraz art. 499 k.c. w zw. z art. 203¹
k.p.c. w zw. z art. 455 k.c. przez brak uwzględnienia zgłoszonego przez pozwanego
w odpowiedzi na pozew (na wypadek unieważnienia/stwierdzenia nieważności
umowy kredytu) zarzutu potrącenia, z uwagi na rzekomy brak wymagalności
roszczenia pozwanego, brak złożenia materialno-prawnego oświadczenia o
potrąceniu, brak umocowania pełnomocnika powodów do odbioru oświadczenia o
potrąceniu; 11) art. 496 k.c. oraz art. 497 k.c. w zw. z art. 455 k.c. przez
nieuwzględnienie zgłoszonego przez pozwanego w odpowiedzi na pozew
(na wypadek nieuwzględnienia zarzutu potrącenia) zarzutu zatrzymania z uwagi
na rzekomy brak wymagalności roszczenia pozwanego, brak złożenia materialno-
prawnego oświadczenia o zatrzymaniu, brak umocowania pełnomocnika powodów
do odbioru oświadczenia o zatrzymaniu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy
(zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. -
zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą
z art. 385² k.c., który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy
z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc
pod uwagę jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca
Romaneasca SA oraz powołane w uzasadnieniu judykaty).
Sporna umowa kredytu została zawarta przed zmianą pr. bank., dokonaną
ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz. U. Nr 165, poz. 984), którą wprowadzono
uregulowania, iż umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej
niż waluta polska, powinna zawierać szczegółowe zasady określenia sposobów
i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności
wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo - odsetkowych oraz zasady
przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.)
II CSKP 76/23
8
oraz, że w przypadku takich umów kredytu, kredytobiorca może dokonywać spłaty
rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).
W orzecznictwie za ugruntowane już należy uznać stanowisko, że mechanizm
ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę,
jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy
konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala
na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej
dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną
w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134,
z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18,
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Równoznaczność treści spornego warunku
umownego do warunki wpisanego do rejestru klauzul niedozwolonych może
być podstawą do unieważnienia umowy kredytowej (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 września 2023 r., C-139/22).
W przeszłości Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował
stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu
walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
(Dz. Urz. WE L. 95, s. 29 ze zm.; dalej: „dyrektywa 93/13”), nie stoi na przeszkodzie,
aby sąd krajowy zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa
krajowego o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r.,
nr C - 26/13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank
Zrt. i z 21 stycznia 2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda
i in.). Orzecznictwo Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość
stosownego wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających
interesom konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania
się do odpowiedniego przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r.,
II CSK 803/16, OSNC 2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej
do zmiany wysokości świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant
waloryzacji sądowej, mają zatem zastosowania do niej przesłanki określone
w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące rozważnie interesów stron i zasad współżycia
II CSKP 76/23
9
społecznego w określaniu zmiany wysokości umownego świadczenia
(por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16). Odwoływano
się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej ustawą
z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi, że wartość
waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,
podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii
spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego
(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16).
Ponadto przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie
banku do przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty
obcej (tzw. klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron
w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134,
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16
i z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).
W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r.,
C - 26/13, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny,
czy będące częścią klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę
rat w walucie krajowej, których wysokość była obliczana na podstawie kursu
sprzedaży CHF stosownego przez kredytujący bank, określa główny przedmiot
umowy, pozostawiając tę ocenę sądom krajowym. Jednak w późniejszym
orzecznictwie Trybunał precyzował swoje stanowisko w tej materii, w ten sposób
że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „główny przedmiot umowy”
w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy uważać te postanowienia, które
określają podstawowe świadczenie w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki z 26 lutego 2015 r., C - 143/13 i z 20 września
2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii
sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono,
że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi
II CSKP 76/23
10
on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem
z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie
przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone
w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające
z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał
do wskazanych przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.),
które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość
zastąpienia abuzywnych postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej
zasady, zgodnie z którą dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy,
gdy może ona nadal obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków,
jest ograniczona do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym
lub mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera
się w szczególności na tym, że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków;
- nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego
charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą
międzybankową danej waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa
nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie
spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; -
stoi on na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli
ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku,
że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby
ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.
Możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego,
w tym typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych) wchodzi
w rachubę tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa
nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa
krajowego, przy czym wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity
upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje,
w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili
zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów
II CSKP 76/23
11
konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola w tym
przedmiocie konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny albo przepis
mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby
zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie
umowy z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki
są spełnione klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana
w mocy. Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa jest w
całości nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone
postanowienie, przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17,
C- 179/17, Abanca Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia
SA, v. Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i in., z 3 października 2019 r., C - 260/18
Justyna Dziubak, Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International
AG i z 18 listopada 2021 r., C - 212/20; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. - zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021,
nr 9, poz. 56).
Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować
dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów
zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych
postanowień.
Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.),
wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób,
że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku
umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek
ten został zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez
zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej
znajdowałby się w braku tego warunku. Z przepisu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13
nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku
umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli
zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami
i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej
II CSKP 76/23
12
ten warunek. Jednak w wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21,
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu
nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między
konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą
nieważności tej umowy w całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym
prawa krajowego, a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie
z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku
umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów
tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten
pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie
usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego
istotę.
W konsekwencji nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne
eksponujące ważność umowy, przy zastąpieniu abuzywnych klauzul
przeliczeniowych średnim kursem NBP albo innym rynkowym wskaźnikiem.
2. Jeżeli zaś chodzi o dopełnienie przez kredytodawcę obowiązków
informacyjnych odnośnie do ryzyka walutowego, to należy wyjść od tego, że kurs
wymiany waluty obcej w stosunku do waluty krajowej zmienia się w długim okresie
kredytowania, co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia zmiany obciążenia
finansowego, jakie może pociągać za sobą określony w umowie kredytu mechanizm
przeliczeniowy. Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania
w postanowieniach umowy, a także w informacjach przekazywanych przez
przedsiębiorcę konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych przez
bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia kwoty
wypłaconego kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć zapewnioną
możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP,
BP przeciwko „A” prowadzącego działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar
dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna
i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
II CSKP 76/23
13
Unii Europejskiej z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także
z pkt 1 lit. j i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów
przestrzegania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia,
czy umowa wskazuje w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu
przeliczania waluty obcej, a także związek między tym mechanizmem
a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia
kredytu, tak aby konsument mógł przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne
i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tego faktu konsekwencje
ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że w momencie zawarcia
umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie w momencie spłaty
poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości konsumenta przy zawieraniu
umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli incydentalnej, a wszelkie wątpliwości
co do spełnienia przez bank wymogu przejrzystości powinny być interpretowane
na korzyść konsumenta. Dlatego też do celów przestrzegania przez przedsiębiorcę
w stosunku do konsumenta wymagania przejrzystości zasadnicze znaczenie
ma to, czy umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę
mechanizmu przeliczania waluty, tak by konsument mógł przewidzieć, na podstawie
transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu
konsekwencje ekonomiczne (zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13, sprawa Árpad Kásler, Hajnalka
Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt.). Nawet okoliczność,
że kredytobiorcą jest prawnoicnwik banku nie wpływa na konieczność
poinformowania go o istotnych ryzykach związanych z iumową (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 września 2023 r., C – 139/22).
W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów
przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną (klauzule
kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także
równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi
następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego)
II CSKP 76/23
14
(zob. wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc
i in. v. Banca Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17,
z 20 września 2018 r., C - 51/17, OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in.,
z 14 marca 2019 r., C - 118/17, Zsuzsanna Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt.,
z 6 grudnia 2021 r., C 670/20, ERSTE Bank Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., II CSK 382/18 i z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22).
Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego
dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,
VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu
zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna
informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie,
że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą
rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje
dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań
kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres
obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia
może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji
waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
W powołanym już wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy
nr 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które
powodują skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez
kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi
wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą
II CSKP 76/23
15
dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać,
przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument
zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko
kursowe, które wynika z takich warunków (por. też uzasadnienie wyroku Sądu
Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18,
Sąd Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje
to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu
działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie
wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem,
tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej
umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie
ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.
Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy,
gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy,
a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej
umowy. Podobnie skutki, przed którymi interesy te powinny być chronione, to takie,
które rzeczywiście powstałyby, w okolicznościach istniejących lub możliwych
do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, gdyby sąd krajowy unieważnił tę umowę,
a nie skutki, które w dniu zawarcia tej umowy wynikałyby z jej unieważnienia
(por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019
r., C - 260/18, motyw 51).
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających
zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy i,
w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
II CSKP 76/23
16
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017
, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r.,
I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno
pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień
poinformowania. Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje,
że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis
bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw
i obowiązków stron, ustanowionych w umowie, równowagą rzeczywistą, która
przywraca równość stron. Sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu,
czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają
nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi
między konsumentem a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM, motywy 31,32,
z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v. Joaquin Calderon
Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez
del Moral Guasch, motyw 62).
Poprzednik prawny pozwanego Banku nie dopełnił przedkontraktowych
obowiązków informacyjnych w stosunku do powodów i nie pouczył ich należycie
II CSKP 76/23
17
o ryzyku walutowym, ograniczając się w tej materii wyłącznie do standardowej
procedury i ogólnych informacji.
W kontekście problematyki związanej z interesem prawnym powodów
w stwierdzeniu nieważności umowy kredytowej odnotować trzeba, że w wyroku
z 23 listopada 2023 r., C-321/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
stwierdził, iż art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy
interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym,
zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia
wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia
bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą
wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki
interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot
nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę bezskuteczność
w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania
wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę
na podstawie tego warunku.
Z tych przyczyn w odniesieniu do żądania ustalenia nieistnienia stosunku
prawnego wynikającego ze spornej umowy kredytowej, z powodu jej nieważności,
zarzuty kasacyjne nie mogły doprowadzić do zamierzonego skutku prawnego.
Dlatego też w tym zakresie Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.,
3. Jeżeli chodzi o zaskarżone rozstrzygnięcie w przedmiocie roszczenia
pieniężnego, to niezrozumiały jest zarzut kasacyjny oparty na naruszeniu
art. 410 k.c. i 405 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c. przez zasądzenie od pozwanego
należności odrębnie na rzecz powodów A. i A. W.1 i odrębnie na rzecz powodów J. i
H. W. Ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji że dochodzoną pozwem
należność w kwocie 147 889, 69 zł małżonkowie A. i A. W.1 oraz J. i H. W. spłacili
po połowie, nie zostały zakwestionowane w apelacji. W ramach kognicji wyznaczonej
art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. sąd odwoławczy jest związany zarzutami
skierowanymi przeciwko podstawie faktycznej rozstrzygnięcia Sądu pierwszej
instancji (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia
2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).
II CSKP 76/23
18
Nie zasługiwał też na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c.
W tej materii wypowiedział się również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
a mianowicie w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 wyjaśnił,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,
że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej
abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi
z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed sądem
oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego
abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji tego uznania
nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną.
Wobec tego o wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta przeciwko
przedsiębiorcy decydują ogólne reguły w tym przedmiocie, czyli art. 455 k.c.
4. Zasługiwał natomiast na uwzględnienie zarzut kasacyjny dotyczący oceny
prawnej skuteczności podniesionego w odpowiedzi na pozew przez pozwanego
zarzutu potrącenia obejmującego jednak wyłącznie kwotę wypłaconego powodom
kapitału w wysokości 210 000 zł. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
nie kwestionuje uprawnienia kredytodawcy do dochodzenia zwrotu kwoty
wypłaconego konsumentowi kredytu na podstawie nieważnej umowy. Otóż
w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 oraz
w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał stwierdził,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,
że w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę
z konsumentem, stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego,
że instytucja bankowa może domagać się od konsumenta rekompensaty
przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz
ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty,
Obowiązek zwrotu kwoty kapitału udzielonego kredytu w wykonaniu nieważnej
umowy jest oczywisty i odpowiada zasadzie proporcji sankcji w stosunku
do pozwanego kredytodawcy za stosowanie niedozwolonych postanowień
II CSKP 76/23
19
w umowach zwieranych z konsumentami oraz
sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).
konstytucyjnej
zasadzie
Jakkolwiek modelowo strona, która zamierza w procesie skorzystać
z potrącenia, najpierw powinna skierować do dłużnika wierzytelności, której termin
spełniania nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania stosowne
wezwanie na podstawie art. 455 k.c., a po doręczeniu go dłużnikowi, złożyć
oświadczenie o potrąceniu (o skutku materialno-prawnym), a następnie podnieść
w formie pisemnej procesowy zarzut potrącenia (art. 203¹ k.p.c.). Niemniej jednak
stanowisko co do dopuszczalności kwalifikowania pism procesowych jako
zawierających również oświadczenia woli o skutkach prawno-materialnych, należy
uznać za ugruntowane w orzecznictwie, przy czym, co oczywiste, nie dotyczy to tych
czynności materialnoprawnych, dla których zastrzeżona została forma szczególna
pod rygorem nieważności. W uchwale z dnia 11 września 1997 r., III CZP 39/97
(OSNC 1997, nr 12, poz. 191), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wypowiedzenie najmu
lokalu mieszkalnego może nastąpić również przez doręczenie najemcy wniesionego
przez pełnomocnika procesowego pozwu o opróżnienie tego lokalu. W innym
judykacie, Sąd Najwyższy stwierdził, że wprawdzie przewidziany w art. 91 k.p.c.
zakres umocowania z mocy ustawy nie uprawnia pełnomocnika procesowego
do złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu, to jednak oświadczenie
woli mocodawcy o udzieleniu pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia
może być złożone w sposób dorozumiany (por. wyrok z dnia 20 października 2004
r., I CKN 204/04, OSNC 2005, nr 10, poz. 176).
Dopuszczalne jest więc potraktowanie złożonego w procesie w piśmie
procesowym zarzutu potrącenia jako czynności o skutku mieszanym, tj. materialno-
prawnym i procesowym oraz jako wezwania dłużnika do zapłaty świadczenia
o charakterze bezterminowym. Złożenie oświadczenia o potrąceniu o skutku
materialno-prawnym nie wymaga zachowania szczególnej formy, co oznacza,
iż na podstawie całokształtu okoliczności sprawy możliwe jest przyjęcie, iż zostało
ono wyrażone konkludentnie (art. 61 k.c.), zwłaszcza gdy - jak w tej sprawie -
pełnomocnik pozwanego dysponował wyraźnym umocowaniem do złożenia
powodom także oświadczenia o potrąceniu o skutku materialnoprawnym (k. 111).
Podobnie zresztą jest w przypadku uznania ww. pisma procesowego za obejmujące
II CSKP 76/23
20
również wezwania do zapłaty w rozumieniu art. 455 k.c., które też nie wymaga
szczególnej formy, a zatem na zasadzie analogii do oświadczeń woli, może
być ono dokonane konkludentnie. Wezwanie dłużnika do wykonania zobowiązania,
jeżeli termin spełnienia świadczenia nie był oznaczony ani nie wynikał z właściwości
tego zobowiązania, jest kwalifikowane jako czyn połączony z przejawem woli
i wywiera skutek prawny w postaci obowiązku niezwłocznego spełnienia
świadczenia, czyli wymagalność wzajemnej wierzytelności. W tym miejscu należy
zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 316 k.p.c. zasądzeniu roszczenia nie stoi
na przeszkodzie okoliczność, że stało się wymagalne w toku sprawy. Wobec tego
potraktowanie pisma procesowego zawierającego zarzut potrącenia również jako
wezwania do zapłaty, skutkującego powstaniem stanu wymagalności wierzytelności
oraz jako oświadczenia o potrąceniu nie niweczy skuteczności materialno-prawnej
oświadczenia o potrąceniu, tylko dlatego, że w chwili doręczenia dłużnikowi ww.
pisma nie zaistniał jeszcze stan wymagalności, lecz dopiero po upływie stanu
niezwłoczności w rozumieniu art. 455 k.c.
Nie ulega więc jakiejkolwiek wątpliwości, iż pełnomocnik pozwanego działając
w imieniu mocodawcy miał wolę doprowadzenia do umorzenia dochodzonej przez
powodów wierzytelności pieniężnej na skutek jej potrącenia z wzajemną
wierzytelnością (z tytułu zwrotu wypłaconego kapitału kredytu), którą to wolę wyraził
w sposób dostatecznie wyraźny w odpowiedzi na pozew.
W stanie faktycznym sprawy zarzut potrącenia został zgłoszony w odpowiedzi
na pozew (k. 70-71). Wprawdzie pismo to zostało doręczone pełnomocnikowi
powodów, który dysponował jedynie umocowaniem procesowym w zakresie
określonym w art. 91 k.p.c. (k. 23-27), ale ta okoliczność (tj. brak stosownego
umocowania do odbioru oświadczeń materialno-prawnych, na co powołał
się pełnomocnik powodów – k.259) sama w sobie nie oznacza, że zawarte
w odpowiedzi na pozew oświadczenie o potrąceniu nie doszło do powodów w taki
sposób, że mogli zapoznać się z jego treścią, jak tego wymaga art. 61 k.c. Należy
zauważyć, że po doręczeniu pełnomocnikowi powodów odpowiedzi na pozew złożył
on pismo procesowe, stanowiące nie tylko replikę na odpowiedź na pozew,
ale i modyfikację powództwa, w ramach której podwyższona została kwota
roszczenia pieniężnego (k. 216). W tej sytuacji trudno przyjąć, aby pełnomocnik
II CSKP 76/23
21
powodów nie informował mocodawców o treści odpowiedzi na pozew i kwestiach
związanych zawartym w niej potrąceniem. Zwłaszcza, że pełnomocnik powodów
odniósł się merytorycznie do zarzutu potrącenia, podnosząc też zarzut
przedawnienia roszczenia pozwanego (k. 217 i 238). Dlatego też należało przyjąć,
że zawarte w odpowiedzi na pozew wezwanie do zapłaty i oświadczenie pozwanego
o potrąceniu (wyrażone konkludentnie) doszło do powodów, w taki sposób, że mogli
się z nim zapoznać przynajmniej w dacie wysłania pełnomocnikowi pozwanego
pisma procesowego - repliki na odpowiedź na pozew (art. 231 k.p.c.
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).
Podniesiony przez pozwanego w odpowiedzi na pozew zarzut procesowy
potrącenia obejmuje wierzytelność, o której mowa w art. 203¹ § 1 k.p.c. i spełnia
wymóg formalny z art. 203¹ § 3 k.p.c., zaś przez wzgląd na przytoczoną treść
art. 316 k.p.c., czyni zadość warunkowi z art. 203¹ § 2 k.p.c.
5. Pozwany oprócz zarzutu potracenia podniósł także zarzut zatrzymania
na wypadek nieuwzględnienia zarzutu potrącenia. Sąd odwoławczy uznał, że umowa
kredytu nie jest umową wzajemną, a ponadto, iż pozwany złożył jedynie procesowy
zarzut zatrzymania.
W uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22,
Sąd Najwyższy wyjaśnił że umowa o kredyt jest umową wzajemną. Ponadto zawarte
w pkt 4 niniejszego uzasadnienia wywody prawne dotyczące kwalifikacji
podniesionego przez pozwanego w odpowiedzi na zarzutu potrącenia jako czynności
mieszanej o skutku materialno-prawnym i procesowym, a także dojścia do powodów
oświadczenia o skutku materialnoprawnym, zachowują aktualność również
w odniesieniu do podniesionego przez pozwanego w odpowiedzi na pozew zarzutu
zatrzymania.
Należy mieć jednak na uwadze, że w kwestii dopuszczalności skorzystania
przez przedsiębiorcę w sporze z konsumentem z zarzutu zatrzymania wypowiadał
się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z 14 grudnia 2023 r.,
C- 28/22, wyjaśnił, że w razie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej zawartej
przez przedsiębiorcę z konsumentem, konsument jest uprawniony do domagania
się od przedsiębiorcy zwrotu świadczeń spełnionych przez konsumenta w wykonaniu
II CSKP 76/23
22
tej umowy oraz odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego
na danego przedsiębiorcę do wykonania tego zobowiązania, po tym jak
przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tego świadczenia, zaś zgłoszony
przez przedsiębiorcę zarzut zatrzymania w ogóle nie niweczy roszczenia
odsetkowego konsumenta. Z kolei w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C - 424/22,
Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować
w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,
zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję
bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy
charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo
zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości
uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji
ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego
charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez tego
konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego
od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy,
niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.
W związku z wątpliwościami w tej materii Sąd Najwyższy w toku postępowania
w sprawie III CZP 126/22 wystąpił do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z pytaniem prejudycjalnym, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że w razie niemożności dalszego obowiązywania
umowy kredytu jako umowy wzajemnej, po wyeliminowaniu z niej niedozwolonych
warunków, nie stoją one na przeszkodzie stosowaniu, względnie nie ograniczają
stosowania przepisów prawa krajowego, takich jak art. 496
w zw. z art. 497 k.c. (prawo zatrzymania), zezwalających sądowi – na skutek
podniesienia zarzutu przez pozwaną instytucję kredytową w postępowaniu
z powództwa konsumenta – na zastrzeżone w wyroku uwzględniającym roszczenie
restytucyjne konsumenta o zwrot kwoty zapłaconej w wykonaniu nieważnej umowy
kredytu, że spełnienie tego świadczenia przez instytucję kredytową nastąpi wtedy,
gdy konsument zaofiaruje zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy
albo zabezpieczy spełnienie tego świadczenia? Jednak postanowieniem
z dnia 28 listopada 2024 r., C – 49/24 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
II CSKP 76/23
23
uznał wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym za oczywiście
niedopuszczalny podnosząc, że warunkiem zastosowania procedury prejudycjalnej
jest w szczególności rzeczywiste istnienie przed sądem krajowym sporu, w którym
sąd ten ma wydać orzeczenie pozwalające na uwzględnienie orzeczenia
prejudycjalnego. Natomiast w sprawie postępowanie przed Sądem Najwyższym,
w ramach którego został złożony wniosek o wydanie orzeczenia w trybie
prejudycjalnym, nie dotyczy żadnego sporu, który byłby zawisły przed tym sądem
lub jakimkolwiek innym sądem. W przypadku gdy Rzecznik Finansowy rozpatruje
kwestie prawne mające na celu położenie kresu rozbieżnościom w wykładni
w orzecznictwie krajowym sądów orzekających co do istoty, Sąd Najwyższy orzeka
bez konieczności rozstrzygania jakiegokolwiek sporu między stronami.
Z tych względów w odniesieniu do zaskarżonego rozstrzygnięcia o roszczeniu
pieniężnym Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § k.p.c., a o kosztach
postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
i art. 398²¹ k.p.c..
Władysław Pawlak Roman Trzaskowski Agnieszka Piotrowska
[PG]
[SOP]
[r.g.]
