II CSKP 70/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
15 maja 2026 r.
SSN Roman Trzaskowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Grzegorczyk
SSN Marta Romańska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 15 maja 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 1 sierpnia 2022 r., I ACa 994/21,
w sprawie z powództwa D.J. i A.J.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów, z tytułu kosztów
postępowania kasacyjnego, kwotę 5434 (pięć tysięcy czterysta
trzydzieści cztery) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego
wyroku pozwanemu do dnia zapłaty.
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
Marta Romańska
UZASADNIENIE
II CSKP 70/24
2
Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2022 r., po rozpoznaniu sprawy w następstwie
apelacji pozwanego Banku S.A. w W. (dalej – „Bank”), Sąd Apelacyjny w
Katowicach, w punkcie pierwszym (1) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w
Częstochowie z dnia 9 czerwca 2021 r. – ustalający, że umowa o kredyt hipoteczny
nr […] sporządzona w dniu 8 stycznia 2008 r. zawarta w dniu 10 stycznia 2008 r.
między
powodami
D.J.
i
A.J.
a Bankiem jest nieważna (pkt 1), zasądzający od pozwanego na rzecz powodów
łącznie kwotę 54.848,90 zł i kwotę 14.490,10 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej NBP i 5,5 punktów
procentowych, licząc od dnia 8 maja 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 2) i rozstrzygający
o kosztach postępowania (pkt 3) – w punkcie 2. o tyle, że orzeczone w nim odsetki
ustawowe za opóźnienie zasądził do dnia 15 lipca 2021 r. oraz zastrzegł pozwanemu
prawo powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia dopóki powodowie nie
zaoferują mu zwrotu otrzymanego świadczenia w kwocie 170.000 zł albo nie
zabezpieczą roszczenia o jego zwrot, a w pozostałej części powództwo oddalił,
w punkcie drugim (2) oddalił apelację w pozostałej części, a w punkcie trzecim (3)
orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –
z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego
kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz
treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:
W dniu 8 stycznia 2008 r. strony zawarły umowę kredytu hipotecznego nr […]
(„Umowa”) w kwocie 170.000 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego („CHF”),
na okres 30 lat, ze zmiennym oprocentowaniem, którego wysokość stanowiła sumę
stopy
referencyjnej
LIBOR
3M
oraz
stałej
marży
w wysokości 1,2%.
W Umowie lub stanowiącym jej integralną część regulaminie kredytowania
osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku S.A.
(„Regulamin”) postanowiono m.in., że:
- kredyt jest przeznaczony na zakup mieszkania w budowie od dewelopera;
II CSKP 70/24
3
- kwota wypłacona w złotówkach będzie przeliczana na CHF zgodnie z kursem
kupna CHF według tabeli kursów walut obcych obowiązującej u pozwanego w dniu
uruchomienia kredytu lub transzy (§ 2 ust. 2 Umowy);
- kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych co oznacza, iż
w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie
kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej
(§ 6 ust. 2 Umowy);
- kredytobiorcy zobowiązując się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną
zgodnie z § 2 w PLN, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego
w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych banku (§ 7 ust.
1 Umowy);
- w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczana będzie
według kursu sprzedaży dewiz obowiązującego w banku na podstawie
obowiązującej w banku tabeli kursów walut obcych z dnia spłaty (§ 8 ust. 1
Regulaminu).
Powodowie nie mieli wpływu na ustalenie sposobu przeliczenia wypłaconej im
kwoty kredytu w PLN na walutę indeksacji według kursu kupna takiej waluty
obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia kredytu ani na ustalenie sposobu
przeliczenia rat spłaty kredytu wyrażonych w walucie indeksacji na PLN.
W dniu 27 lutego 2015 r. strony zawarły aneks do umowy, na mocy którego
kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kredytu w walucie, do której kredyt był
indeksowany.
W okresie od zawarcia Umowy do dnia 18 stycznia 2020 roku powodowie
spłacili 71.900 złotych oraz 14.490,10 CHF.
Oceniając żądanie pozwu, Sądy obu instancji były zgodne, że powodowie
mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, gdyż tylko taki wyrok
jest w stanie trwale i zupełnie usunąć stan niepewności prawnej między stronami
w związku z tą Umową w kontekście świadczeń, które powodowie mieli spełnić
w przyszłości i zabezpieczenia spłaty kredytu hipoteką kaucyjną.
II CSKP 70/24
4
Zgadzały się również co do abuzywności postanowień wprowadzających do
Umowy ryzyko kursowe oraz określających zasady przeliczania kursów walut
w tabelach kursowych ustalanych przez Bank, a więc klauzul zawartych w § 2 ust. 2
i § 7 ust. 1 Umowy oraz § 8 ust. 3 Regulaminu. Wprawdzie postanowienia Umowy
dotyczące indeksacji (zasad przeliczania zobowiązań stron i ustalania kursów waluty
obcej) stanowiły klauzule określające główne świadczenia stron (essentialia negotii
umowy kredytu indeksowanego), jednakże nie były sformułowane jednoznacznie.
Nie były też indywidualnie negocjowane, co wynikało już z samego sposobu zawarcia
Umowy - opartej o treść stosowanego przez Bank wzorca umowy. Ponadto nie
wystarczy tu potencjalna, hipotetyczna możliwość pertraktacji, a konieczne jest
wspólne ustalenie ostatecznego brzmienia klauzul umownych, w wyniku rzetelnych
negocjacji, w ramach których konsument ma realny wpływ na treść kontraktu.
Postanowienia te zaś kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy, stojąc w sprzeczności
z wymogami dobrej wiary i powodując znaczącą nierównowagę wynikających
z Umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla powodów.
W kwestii ryzyka kursowego Sądy stwierdziły, że Bank nie przedstawił
dowodów, które wskazywałyby na przekazanie powodom informacji pozwalających
realnie ocenić zakres ryzyka kursowego w wieloletniej perspektywie oraz jego wpływ
na stan zadłużenia i rzeczywisty koszt kredytu. W konsekwencji trzeba uznać, że
pozwany nie zrealizował należycie, ze szczególną starannością, obowiązku
informacyjnego w zakresie tego ryzyka. Wymagało to udzielenia pełnej informacji
o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do
spłaty - możliwej do uzyskania w dacie zawarcia Umowy. Niewystarczające było
założenie, że każdy rozważny kredytobiorca jest świadomy, iż kursy walut są
zmienne, gdyż istotne jest nie to, że kursy walut ulegają zmianie, a to, jakie są skutki
takich zmian dla wysokości świadczeń stron oraz jakie są ich granice.
Niedopuszczalne jest też udzielanie informacji opartych o stwierdzenie, że określona
waluta jest walutą stabilną, gdyż to nie od stabilności tej waluty, a od stabilności
waluty, w której kredytobiorcy osiągają dochody, zależy skala przyjmowanego przez
nich ryzyka walutowego. Tymczasem Bank nie odwołał się do kursów historycznych,
nie zwrócił powodom uwagi na możliwość radykalnego wzrostu kursu walutowego
II CSKP 70/24
5
w krótkim przedziale czasowym, a taki właśnie wniosek winien płynąć z analizy tego
rodzaju kursów.
Z kolei nieuczciwy charakter postanowień określających zasady przeliczania
kursów walut polegał, zdaniem Sądu odwoławczego, na przeliczeniu wysokości
zobowiązania kredytobiorcy z waluty polskiej na walutę CHF po raz pierwszy przy
uruchomieniu kredytu przez wypłatę kwoty, a następnie każdorazowo przy spłacie
rat kredytu. Takie ukształtowanie treści Umowy nie spełniało wymagań
przewidzianych w art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo
bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze
zm.; dalej – „Prawo bankowe”), gdyż nie określało w sposób jednoznaczny kwoty
kredytu, którą z dnia zawarcia Umowy powodowie zobowiązani byli zwrócić,
a ustalenie wysokości zobowiązania miało nastąpić dopiero w dacie uruchomienia
kredytu. Nadto do przeliczenia dokonywanego przy wypłacie kredytu stosowany był
kurs kupna CHF, a przy przeliczaniu wysokości spłacanych rat, jak również
w przypadku przedterminowej spłaty całości czy części rat - kurs sprzedaży tej
waluty. Abuzywny charakter miał również wskazany w tych postanowieniach
umownych mechanizm przeliczania kwoty kredytu i ustalania wysokości rat
kredytowych oparty o kurs CHF ustalany przez pozwanego. Prawo Banku do
ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami
zmian, świadczy o braku właściwej jednoznaczności (przejrzystości i jasności)
postanowienia umownego, który uniemożliwia konsumentowi przewidzenie na
podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów wynikających dla niego z umowy
konsekwencji ekonomicznych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego niejasny i niepoddający
się weryfikacji mechanizm ustalania przez Bank kursów waluty, pozostawiający mu
swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza
interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to
pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla
konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną.
Sądy meriti jednolicie oceniły też, że bezskuteczność klauzul
wprowadzających do Umowy ryzyko kursowe oraz opartych o kurs waluty CHF
w tabelach kursowych ustalanych przez pozwany Bank powoduje całkowitą
nieważność Umowy. Wyeliminowanie bowiem ryzyka kursowego,
II CSKP 70/24
6
charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tylko o inny podtyp
czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju
klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe,
co przemawia za jej całkowitą nieważnością. Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę,
że zastąpienie przedmiotowych klauzul przepisem prawa krajowego o charakterze
dyspozytywnym jest dopuszczalne tylko wtedy, gdyby stwierdzenie nieważności
nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości,
narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje,
w związku z czym unieważnienie to skutkowałoby niejako ukaraniem konsumenta.
Tymczasem in casu nie sposób przyjąć, aby stwierdzenie nieważności Umowy na
skutek abuzywności postanowienia nakładającego na konsumenta ryzyko kursowe
mogłoby być dla tego konsumenta niekorzystne. Ponadto na rozprawie w dniu 28
maja 2021 r. powodowie oświadczyli, że podtrzymują żądanie stwierdzenia
nieważności umowy jako korzystniejsze i że są świadomi skutków nieważności
Umowy i rozliczenia wzajemnych świadczeń.
Sąd drugiej instancji zwrócił też uwagę, że sięgnięcie do przepisów
umożliwiających odwołanie do kursu średniego NBP (np. do art. 358 § 2 k.c.) nie
usuwałoby z Umowy postanowień abuzywnych, te bowiem nie odnoszą się wyłącznie
do zasad ustalania przez Bank kursu CHF i zagadnienia spreadu, lecz do kwestii
zasadniczej - ryzyka walutowego wiążącego się z samym faktem związania
konsumenta kredytem walutowym. Abuzywności spornych postanowień nie mogło
też uchylić wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniającej ustawę Prawo
bankowe (Dz. U. 2011, nr 165, poz. 984; tzw. ustawa antyspreadowa).
W konsekwencji Sądy zgodnie przyjęły, że powodowie mogli domagać się
zwrotu kwot, jakie świadczyli w ramach wykonania nieważnej Umowy w oparciu
o art. 405 w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c.
II CSKP 70/24
7
Uwzględniając podniesiony w toku postępowania apelacyjnego zarzut
zatrzymania, Sąd odwoławczy skorygował rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne
w odniesieniu do odsetek.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Bank, zaskarżając go
w części oddalającej apelację oraz związanego z tym rozstrzygnięcia co do zmiany
wyroku i zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie do dnia 15 lipca 2021 r. oraz
zastrzeżenia pozwanemu prawa powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia
dopóki powodowie nie zaoferują mu zwrotu otrzymanego świadczenia w kwocie
170.000,00 zł albo nie zabezpieczą roszczenia o jego zwrot (pkt 1 wyroku
częściowo), a także rozstrzygnięcia o kosztach procesu (pkt 3 wyroku). Zarzucił
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1, 2 i 3 k.c. w związku z art. 3 ust. 1,
z art. 4 ust. 2 i z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, a także art. 385 § 2 k.c. i art. 65 § 1
i § 2 k.c. oraz art. 3852 k.c., art. 358 § 2 w związku z art. 3 k.c. oraz art. 3852 k.c.
w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 i 2 k.c. oraz art. 4 w związku
z art. 1 pkt 1 a i b ustawy antyspreadowej w związku z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13,
art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 1 k.c. i z art. 69 ust. 1 i ust. 2 Prawa bankowego,
art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 k.c., art. 189 k.p.c., art. 455 w związku z 481 § 1
i z art. 3851 § 1 k.c., jak również naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 386 § 4
k.p.c., art. 130 § 1, art. 130 § 2 oraz art. 1301a § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
i z art. 13a, art. 25a oraz art. 3 ust. 2 pkt. 1a ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku
w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do
ponownego rozpoznania w tej części i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. miało polegać
na nieuchyleniu przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego i nieprzekazaniu
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w celu uzupełnienia
braków formalnych modyfikacji powództwa, a naruszenie art. 130 § 1, art. 130 § 2
oraz art. 1301a § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i z art. 13a, art. 25a oraz art. 3 ust.
2 pkt. 1a ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
II CSKP 70/24
8
– na nieprawidłowym uznaniu, że pismo powodów z dnia 28 października 2020 r.
zawierające modyfikację powództwa i powodujące wzrost wartości przedmiotu sporu
nie podlegało opłacie sądowej (stałej w wysokości 30 zł), a nadto iż prawidłowo
wskazano w nim wartość przedmiotu sporu - a tym samym prawomocne
uwzględnienie roszczenia dochodzonego pismem, które powinno podlegać zwrotowi.
Jednakże wbrew sugestii pozwanego należy stwierdzić, że nawet gdyby
w sprawie doszło do sygnalizowanych przezeń uchybień, pozostawałoby to bez
wpływu na rozstrzygnięcie i nie mogło uzasadniać uwzględnienia skargi z tej
przyczyny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że braki
formalne pozwu, a także uchybienia związane z opłaceniem zgłoszonego żądania,
podlegają uzupełnieniu w trybie i pod rygorami wskazanymi w art. 130 - 1303 k.p.c.
jedynie na wstępnym etapie postępowania, który kończy doręczenie pozwu stronie
przeciwnej. Przyjęto też, że sąd apelacyjny nie może stosować powyższych
przepisów i zwrócić pozwu w zakresie roszczeń rozpoznanych i osądzonych przez
Sąd pierwszej instancji. Nadanie bowiem sprawie biegu wywołuje takie skutki, jakby
uchybień nie było i uniemożliwia na późniejszym etapie wyciagnięcie z faktu
nieopłacenia określonych żądań pozwu negatywnych dla strony konsekwencji.
Natomiast uchybienia sądu w zakresie poboru i kontroli uiszczania kosztów
sądowych mogą być zniwelowane po prawomocnym zakończeniu postępowania na
podstawie art. 1081 k.p.c. (np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2010 r.,
I CSK 555/09, niepubl. i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2019 r.,
I CSK 109/18, niepubl.). Sankcji za brak wniesienia należnej opłaty sądowej od
pozwu nie przewiduje również ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
więc także przepisy tej ustawy nie pozwalają na etapie postępowania apelacyjnego
dokonać zwrotu pozwu albo uchylić orzeczenia Sądu pierwszej instancji w celu
dokonania jego zwrotu lub wezwania do uiszczenia opłaty od pozwu (albo części
roszczeń, od których nieuiszczono należnej opłaty).
Stwierdzając niedozwolony charakter spornych postanowień Umowy oraz jej
nieważność (trwałą bezskuteczność), Sąd Apelacyjny miał w istocie na względzie
II CSKP 70/24
9
dwie przyczyny abuzywności, piętnując zarówno pozostawienie Bankowi dowolności
w zakresie określania kursu CHF (klauzule spreadu walutowego), a tym samym
wysokości świadczeń stron, jak i nieprawidłowe obciążenie powodów ryzykiem
walutowym. W tej sytuacji uznanie stanowiska Sądu odwoławczego za prawidłowe
i oddalenie zarzutów w odniesieniu do jednej z tych przyczyn, dezaktualizuje
potrzebę rozpatrywania zarzutów dotyczących drugiej przyczyny. Biorąc przy tym
pod uwagę, że Sąd odwoławczy za zasadniczą przyczynę abuzywności uznał
wadliwe obciążenie powodów ryzykiem walutowym, należy najpierw ocenić zarzuty
i prawidłowość stanowiska Sądu w tym właśnie zakresie, co obejmuje także
stwierdzone następstwo abuzywności klauzuli w postaci nieważności Umowy
i związanych z tym roszczeń restytucyjnych.
Zarzuty skarżącego zmierzające do poważenia tezy o abuzywności klauzuli
ryzyka walutowego (klauzuli indeksacyjnej) i związanym z nią upadku Umowy,
zasadzają się na twierdzeniu, że klauzula ta określa główne świadczenie stron, jest
jednoznaczna (powodom udzielono informacji pozwalających im na oszacowanie
istotnych konsekwencji ekonomicznych Umowy), a nadto została indywidualnie
uzgodniona. Nie kształtuje też praw i obowiązków powodów w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, nie narusza, zwłaszcza rażąco, ich interesów, a ryzyko
kursowe przyjęte przez kredytobiorcę rekompensowane było dodatkowymi
korzyściami (niższym oprocentowaniem). Ponadto, w ocenie Banku, nie można było
uznać Umowy za nieważną bez uprzedniego poinformowania konsumenta przez sąd
„w sposób obiektywny i wyczerpujący” o konsekwencjach prawnych, jakie może
pociągnąć za sobą uznanie warunku za abuzywny i skutków nieważności umowy
oraz bez poczynienia ustaleń, czy powodowie mają realną świadomość skutków tejże
nieważności (powołanie się na pouczenie pełnomocnika konsumenta jest
niewystarczające), ani bez dokonania przez Sąd własnej oceny, z jakimi skutkami
dla konsumenta wiąże się uznanie Umowy za trwale bezskuteczną (nieważną) i czy
skutki te są dlań niekorzystne. W konsekwencji nie było podstaw do zastosowania
art. 410 § 1 i § 2 w związku z art. 405 k.c., skoro świadczenia spełnione przez
powodów miały podstawę w łączącym strony stosunku prawnym.
Niezależnie od tego pozwany zakwestionował interes prawny powodów
w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, jak również pogląd, że samo
II CSKP 70/24
10
wniesienie pozwu kredytobiorców, w którym dochodzą oni roszczeń z powołaniem
na abuzywność postanowień, powinno zostać uznane za powodujące zaistnienie po
stronie przedsiębiorcy opóźnienia w spełnieniu świadczenia.
Rozpatrując te kwestie, należy stwierdzić, że nie nasuwa zastrzeżeń
stanowisko Sądu odwoławczego co do tego, że postanowienia Umowy nie były
indywidualnie negocjowane. Zgodnie bowiem z utrwalonym i trafnym orzecznictwem
Sądu Najwyższego, dokonanie przez konsumenta wyboru między różnego rodzaju
umowami oferowanymi przez bank (w tym wybór kredytu indeksowanego do waluty
obcej - CHF, a nie kredytu złotowego) nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia
postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem
o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść postanowień umowy, którą wiąże się
z bankiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22,
niepubl., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK
6388/22, niepubl., z dnia 5 października 2023 r., I CSK 420/23, niepubl. i z dnia
9 sierpnia 2024 r., I CSK 1807/23 i I CSK 1849/23, niepubl.). Istotne jest to, czy
konsument wywarł rzeczywisty wpływ na treść konkretnego postanowienia (por.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.), czego
pozwany in casu nie wykazał, a powinien, zważywszy, że chodziło o postanowienia
umowne o charakterze wzorcowym.
Trzeba też zauważyć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego - z odwołaniem
do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - negatywnie ocenia
się, tak jak uczynił to implicite Sąd Apelacyjny, obciążenie kredytobiorcy ryzykiem
walutowym, o którym nie został należycie uprzedzony (por. zwłaszcza wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października
2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.
i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10
czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt 99-103,
teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r.,
II CSKP 1803/22). Wywodząc, że warunkiem sine qua non jednoznaczności klauzuli
indeksacyjnej (ryzyka) nie jest określenie sposobu ustalania kursu wymiany,
skarżący pomija, że to właśnie zakres udzielonych konsumentowi informacji o ryzyku
walutowym decyduje, czy klauzula ryzyka była transparentna. In casu zaś Sądy
II CSKP 70/24
11
zgodnie oceniły, że informacje te były niewystarczające dla zapewnienia powodom
możliwości należytej oceny podejmowanego ryzyka. Ocena ta odpowiada utrwalonej
już linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, z której wynika, jakie przesłanki muszą być
spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany
o ryzyku walutowym, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia
wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności,
zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające świadczenie główne (por. art.
3851 § 1 zd. 2 k.c.). W szczególności Sąd Najwyższy trafnie zastrzegał m.in., że
ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest
denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty
kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające dla
stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.,
z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,
niepubl, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP
10/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl.
i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23). Kryteria te zostały
uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi,
iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne do
udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu prawidłowa informacja powinna
uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim uświadamiać
konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne
do oszacowania w perspektywie długookresowej (in casu Umowa była zawarta na
30 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni
zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty
indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy
kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie
o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi
na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty
krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna
II CSKP 70/24
12
(przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej
konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty
indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.
Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja
co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla
konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na
wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi
wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja taka może
powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko
utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta -
obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa przewiduje
mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument powinien być
też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może żądać
przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania z nich
(por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,
niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie
przez bank obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego
z rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk
w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r.,
nie wyklucza oceny, iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena
ta może przesądzać nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22 i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23,
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22,
niepubl. i tam przywoływane orzeczenia). Natomiast w wyroku z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził, że ryzyko kursowe
towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo długi czas jest na
tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony pożyczkobiorca
(kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko danych z okresu, kiedy
nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, lecz także
II CSKP 70/24
13
przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących
spowodować 100 - 200% wzrost kursu.
W świetle poczynionych w sprawie i wiążących w postępowaniu kasacyjnym
(por. art. 39813 § 2 k.p.c.) ustaleń nie można uznać, że przesłanki te zostały in casu
spełnione. Przeciwnie, z ustaleń tych wynika, że powodowie nie zdawali sobie
sprawy ze skali ryzyka walutowego.
Nie można zgodzić się z sugestią skarżącego, że in casu ryzyko ponoszone
przez powodów było kompensowane przez korzystniejsze oprocentowanie kredytu
indeksowanego w porównaniu ze złotowym. Wbrew argumentacji Banku dla oceny
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała
się dla kredytobiorców z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te
(w szczególności korzystne oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały
zrównoważenie ryzyka walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25
października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas
Personal Finance, pkt 99-102), a wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej –
pomijając ich gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza
w konfrontacji z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane
z niższym oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej
(denominowane w tej walucie) de facto nie równoważyły (i nie mogły zrównoważyć)
negatywnych następstw ziszczenia się ryzyka walutowego.
Skarżący nie zdołał także wykazać, że Umowa może obowiązywać bez
abuzywnej klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco
wyjaśniał już, że bez takiej klauzuli umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej
nie może być utrzymana, w tym jako zwykły kredyt złotowy (oprocentowany w sposób
charakterystyczny dla kredytów w walucie obcej albo kredytów złotówkowych), gdyż
byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, iż należałoby ją
uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony,
choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np.
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,
II CSKP 70/24
14
z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP
293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,
niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,
z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP
1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25
lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,
niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada
2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl., z dnia
6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP
1803/22). Ponadto przypisanie zasadniczego znaczenia nieprawidłowemu
obciążeniu powodów nieograniczonym ryzykiem walutowym wyjaśnia, dlaczego
upadek Umowy (jej nieważność) nie może być postrzegany jako zastosowanie
nieproporcjonalnej sankcji. Obciążenie takie bowiem może powodować –
i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne konsekwencje majątkowe
dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu na pożądane oddziaływanie
prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że nieważność umowy kredytu nie
jest nieproporcjonalne (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2025 r.,
II CKSP 81/23 i II CSKP 2169/22, niepubl., z dnia 30 maja 2025 r., II CSKP 168/23,
niepubl.).
Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do abuzywności klauzuli
ryzyka walutowego obciążającej powodów w niedopuszczalny sposób tym ryzykiem
i niemożliwości utrzymania Umowy bez tej klauzuli, sprawia, że bezprzedmiotowe –
pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie zarzutów
skarżącego, zmierzających w szczególności do zakwestionowania tezy
o abuzywności klauzul odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach kursowych
Banku i możliwości ich zastąpienia odwołaniem do kursu rynkowego albo kursu
średniego NBP, jak również powołujących się na przewidzianą w Umowie możliwość
II CSKP 70/24
15
spłaty kredytu w CHF oraz sanujący skutek ustawy antyspreadowej. Nawet bowiem
częściowe przyznanie pozwanemu racji co do tych kwestii, w żaden sposób nie
rozwiązywałoby problemu niedopuszczalnego obciążenia powodów ryzykiem
walutowym (nie wyłączało tego ryzyka).
Jedynie zatem ubocznie warto zauważyć, że stanowisko Sądu odwoławczego
co do abuzywności klauzul spreadowych pozostaje w pełnej zgodzie z utrwaloną
judykaturą Sądu Najwyższego, z której wynika, iż określenie wysokości należności
obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie
przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,
pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron,
w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia
2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK
285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października
2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27
lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP
2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października
2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020,
nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja
2022 r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl.,
z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r.,
II CKSP 820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.,
z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP
1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).
Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13,
a w szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A.,
dotyczącym postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do
franka szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej
i w dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według
kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego
II CSKP 70/24
16
poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,
że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień
umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do
ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym
(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej
problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania
kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona
wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany
stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We
wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia
w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej,
a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w świetle całokształtu
istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez
kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, właściwie poinformowany
oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko
dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku
walutowym, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje
ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat
kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt
zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50). Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs
wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego
do waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany
obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji
przewidziany w umowie (pkt 51), jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może
uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji
dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów
stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do
obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego
II CSKP 70/24
17
kursu wymiany (pkt 53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się
zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga
(pkt 54). W rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,
do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych
kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu
i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty
obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby
konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany
stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że
przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden
z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny
abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt
58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,
niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu
wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).
Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających
z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać
się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu
o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem
umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają
konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu
wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako
strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych,
w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami
przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy
też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy
krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r.,
C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r.,
C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r.,
C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie
II CSKP 70/24
18
Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59,
69-71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci
nie zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak
również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie Trybunału
z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50, teza).
Sąd Najwyższy zwracał też uwagę, że bez postanowień określających sposób
wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie
i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację
(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca
2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju
klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe
(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-
ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10
maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia
8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,
z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP
1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25
lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,
niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada
2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia
6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego w orzecznictwie
Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka
walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada
2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 28
II CSKP 70/24
19
października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia
2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25
lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP
1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).
Konsekwencją zaakceptowania stanowiska Sądu Apelacyjnego co do
nieważności Umowy, jest także bezzasadność zarzutu naruszenia art. 410 § 1 i 2
w związku z art. 405 k.c., zasadzającego się na tezie, że Umowa była ważna (a zatem
świadczenia konsumenta nie były bezpodstawne).
Utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego nie uwzględnia również zarzut
naruszenia art. 189 k.p.c., którego skarżący dopatrzył się w przyjęciu, że powodowie
mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, mimo iż przysługiwało
im dalej idące roszczenie o zapłatę. W judykaturze tej bowiem nie budzi już
wątpliwości, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia
stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie
przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (por.
np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl.,
z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl., z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP
401/23, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyrok
Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska,
pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą
skuteczności stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią
dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez
konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności
nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na
istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje,
jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub
gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed
powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania
wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego
warunku.).
II CSKP 70/24
20
Zamierzonego przez pozwanego skutku nie może również osiągnąć zarzut
naruszenia art. 455 w związku z art. 481 § 1 i z art. 3851 § 1 k.c., które miało polegać
na przyjęciu, iż samo wniesienie pozwu Kredytobiorcy, w którym dochodzi on
roszczeń z powołaniem na abuzywność postanowień, powinno zostać uznane za
powodujące zaistnienie po stronie przedsiębiorcy opóźnienia w spełnieniu
świadczenia i tym samym nieuwzględnieniu właściwości zobowiązania, którą
zgodnie z Uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie III CZP 6/21
należy wykładać w ten sposób, iż wymagalność świadczenia zostaje
zdeterminowana przez złożenie przez konsumenta oświadczenia o świadomości
skutków nieważności Umowy Kredytu - a w konsekwencji błędne określenie
momentu naliczania odsetek za opóźnienie od pozwanego. W tym kontekście trzeba
przypomnieć, że Sąd Najwyższy wyjaśniał już wielokrotnie, od jakiej chwili
uzasadnione jest rozpoczęcie naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia pieniężnego z tytułu nienależnego świadczenia
wynikającego z nieważności umowy kredytu na skutek abuzywności klauzul
indeksacyjnych i czy niezbędne jest wyrażenie przez konsumenta zgody na taką
nieważność, po uprzednim pouczeniu konsumenta o skutkach takiej nieważności.
W szczególności w wyroku z dnia 3 grudnia 2024 r. (II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd
Najwyższy przypomniał, że z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej wynika, iż możliwość żądania odsetek za opóźnienie powinna
wiązać się z żądaniem przez konsumenta zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu
nieważnej umowy i upływem terminu do zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia
2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych),
pkt 71-72, 85-87 oraz postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander
Bank Polska, pkt 37). Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że nic innego nie wynika z uchwały
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21. Nie wynika z niej w żadnej mierze, że możliwość wystąpienia przez
konsumenta z takim żądaniem zależy od prawomocnego stwierdzenia nieważności
albo złożenia przez niego „sformalizowanego” oświadczenia (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank
(Oświadczenie konsumenta), pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7
ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania
II CSKP 70/24
21
nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez
instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez
którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni
sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument
wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed
sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie
w mocy tego warunku, że jest świadomy, iż nieważność wspomnianego warunku
pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, i konsekwencji tego uznania
nieważności, i że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną; por. też
postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r.,
C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza).
W uchwale wskazano, że kredytodawca może żądać zwrotu swego świadczenia jako
nienależnego dopiero od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale
bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa potwierdzenia przez konsumenta klauzuli
abuzywnej (bez której umowa nie może obowiązywać) albo upływ rozsądnego
terminu do jej potwierdzenia, przy czym wystąpienie przez konsumenta - choćby
pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność
(nieważność) całej umowy, może być uznane za dorozumianą odmowę
potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy, prowadzącą do jej
trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie zastrzeżono, że taka ocena jest
uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy wyraźne oświadczenie
konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji, jednakże nie
oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane” oświadczenie przed sądem.
Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste oświadczenie, także
pozasądowe, że konsument jest świadomy konsekwencji upadku umowy i to nawet
– za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też akceptacja dla reguły
działania na własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie to nie odpowiada
rzeczywistości. Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego orzecznictwa
powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu indeksowanego jest
dlań w praktyce niemal zawsze korzystne (choćby ze względu na brak obowiązku
zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot kapitału wypłaconego
z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia
II CSKP 70/24
22
wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), pkt
78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank Millennium, pkt 29, teza, i z dnia 12
stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-25, teza), a tym samym ryzyko
związane z błędną oceną tej kwestii i ewentualnymi próbami uchylenia się od
skutków błędnej decyzji jest znikome, można przyjąć co najmniej domniemanie, iż
żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie takiej nieważnej umowy,
kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami niezbędnymi dla oceny swej
decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do zasady, że już samo wystąpienie przez
konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą
bezskuteczność (nieważność) całej umowy, stanowi dorozumianą odmowę
potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy, prowadząc do jej
trwałej bezskuteczności (nieważności; por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta),
pkt 56, 59, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy
kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu
na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej
obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,
zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest
uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,
w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego
warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność
wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,
a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę
na uznanie tej umowy za nieważną (por. też postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB
przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza). W okolicznościach zaś
niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji zasądził odsetki – a Sąd odwoławczy
skorygował to tylko w zakresie daty końcowej naliczania odsetek ze względu na
II CSKP 70/24
23
uwzględnienie zarzutu zatrzymania - od dnia 8 maja 2020 r., mając na względzie
datę wniesienia pozwu.
Warto też zwrócić uwagę, że w wyroku z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24
(niepubl.) Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż jeżeli konsument reprezentowany przez
profesjonalnego pełnomocnika konsekwentnie od wniesienia pozwu domagał się
stwierdzenia nieważności umowy i sąd nie stwierdził, że w świetle okoliczności
istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu stwierdzenie
nieważności umowy mogło narazić konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki,
brak pouczenia o konsekwencjach upadku umowy nie ma istotnego znaczenia.
Przyjęcie możliwości skutecznego zakwestionowania przez przedsiębiorcę realizacji
obowiązku informacyjnego spoczywającego na sądzie w stosunku do konsumenta
prowadziłoby do sytuacji, w której bank mógłby wykorzystać na swoją korzyść
elementy ochrony przewidziane dla konsumenta. Co do zasady zatem niedokonanie
pouczenia lub wykonanie tej czynności w sposób nie wystarczający, może być zatem
kwestionowane przez konsumenta, a nie przez kredytujący Bank.
Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji.
Paweł Grzegorczyk
Marta Romańska
Roman Trzaskowski
Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam
niemożność podpisania uzasadnienia wyroku
przez sędziego SN Martę Romańską
z powodu długotrwałej nieobecności
Roman Trzaskowski
(K.L.)
II CSKP 70/24
24
[SOP]
