II CSKP 608/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
17 lutego 2026 r.
SSN Monika Koba (przewodniczący)
SSN Agnieszka Piotrowska
SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 17 lutego 2026 r. w Warszawie
skarg kasacyjnych M.O. i D.S. oraz Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 20 maja 2022 r., V ACa 802/21,
w sprawie z powództwa M.O. i D.S.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
1. oddala skargi kasacyjne;
2. znosi między stronami koszty postępowania kasacyjnego.
Agnieszka Piotrowska
Monika Koba
Dariusz Zawistowski
UZASADNIENIE
Powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanego kwoty 412 204,13 zł wraz
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Wskazali, że w zawartej w pozwanym
umowie kredytowej znajdują się klauzule waloryzacyjne stanowiące niedozwolone
II CSKP 608/23
2
postanowienia. Ich stosowanie przez pozwanego było nieuprawnione i nadwyżka
zapłacona ponad kwoty należne, obliczone bez waloryzacji na podstawie klauzul
niedozwolonych, stanowi nienależne świadczenie w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.
w zw. z art. 405 k.c.
Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od
pozwanego na rzecz powodów kwotę 412 204,13 zł wraz z ustawowymi odsetkami
za opóźnienie od dnia 14 lutego 2019 r. oraz oddalił powództwo w pozostałym
zakresie.
Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 20 listopada 2008 r. powodowie zawarli
z Bankiem S.A. w W. umowę kredytu hipotecznego […]
w złotych polskich, waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego. Kredyt został
przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego oraz refinansowanie nakładów
własnych poniesionych na jego nabycie. Kwotę kredytu określono na 1 550 000 zł.
Jego równowartość w CHF ustalono na podstawie kursu kupna z tabeli banku z dnia
7 listopada 2008 r., wskazując wartość 656 334,68 CHF. Jednocześnie zastrzeżono,
że kwota ta ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi zobowiązania banku,
a jej wysokość w dniu uruchomienia kredytu może ulec zmianie. Spłata kredytu miała
być dokonywana w złotych. Wysokość poszczególnych rat kapitałowo‑odsetkowych
była każdorazowo ustalana w CHF, a następnie przeliczana na PLN według kursu
sprzedaży CHF z tabeli kursowej banku obowiązującego na dzień spłaty. Umowa
przewidywała zmienne oprocentowanie oparte na stawce LIBOR 3M, powiększonej
o stałą marżę banku w wysokości 2,30%. Integralną część umowy stanowił regulamin
kredytowy, który również odsyłał do tabel kursowych banku, jako podstawy
przeliczeń zarówno rat, jak i wcześniejszych spłat oraz przeliczeń wierzytelności
w przypadku wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego.
W ramach zabezpieczenia spłaty kredytu ustanowiono hipotekę kaucyjną do
kwoty 2325000 zł, cesję praw z polisy ubezpieczeniowej nieruchomości oraz
ubezpieczenie niskiego wkładu własnego. Powodowie złożyli także oświadczenie
o poddaniu się egzekucji do kwoty 3 100 000 zł. W treści umowy znalazły się
oświadczenia kredytobiorców, że zostali zapoznani z ryzykiem kursowym oraz
zasadami zmiennego oprocentowania, a także, że akceptują możliwość wzrostu
II CSKP 608/23
3
kosztów obsługi kredytu w przypadku niekorzystnych zmian kursu waluty.
Powodowie nie negocjowali warunków umowy, nie przedstawiono im symulacji spłat,
a doradca zapewniał, że oferowany produkt jest najlepszą dostępną ofertą na rynku.
Powodowie nie byli świadomi różnic między kredytem złotowym i kredytem
waloryzowanym, a ich decyzja była oparta na zapewnieniach przedstawiciela banku.
Zgodnie z harmonogramem z dnia 27 listopada 2008 r. całkowita kwota
kredytu wyrażona w CHF wyniosła 1 437 434,57 CHF, obejmując kapitał oraz
odsetki. Kredyt został uruchomiony w dwóch transzach: 50 000 zł oraz
1 500 000,01 zł. W kolejnych latach bank dokonywał zmiany regulaminów.
Od 1 lipca 2009 r. umożliwiono spłatę kredytu bezpośrednio w CHF, po zawarciu
stosownego aneksu, o czym bank informował na swojej stronie internetowej.
W okresie od uruchomienia kredytu do dnia 14 sierpnia 2018 r. powodowie
uiścili na rzecz banku łącznie kwotę 1 111 442,22 zł tytułem rat
kapitałowo‑odsetkowych. Gdyby kredyt był rozliczany bez zastosowania klauzul
waloryzacyjnych, suma rat za ten okres wyniosłaby 744 391,25 zł, a pozostałe saldo
kredytu byłoby istotnie niższe. Mechanizm przeliczeń według kursów ustalanych
jednostronnie przez bank doprowadził do znacznego zwiększenia obciążeń
finansowych. Umowa kredytu opierała się na mechanizmie waloryzacji, który
pozostawiał bankowi szeroką swobodę w ustalaniu kursów walut, wpływających
bezpośrednio na wysokość świadczeń kredytobiorców. Powodowie nie mieli
realnego wpływu na treść tych postanowień, a informacje udzielone im przed
zawarciem umowy nie pozwalały na właściwą ocenę ryzyka związanego z kredytem
waloryzowanym.
W dniu 22 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie
zarejestrował zmiany Statutu Banku wynikające z uchwały zwyczajnego walnego
zgromadzenia akcjonariuszy Banku S.A. z 11 kwietnia 2013 r., w wyniku czego
doszło do zmiany firmy Banku z B. Spółka Akcyjna na B.1 spółka akcyjna.
Sąd Okręgowy uznał, że zawarta między stronami umowa miała charakter
umowy kredytu w rozumieniu art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, jednak sposób
ukształtowania jej postanowień spowodował jej nieważność. Sąd wskazał, że istotą
każdego stosunku zobowiązaniowego jest zgodne określenie przez strony
II CSKP 608/23
4
podstawowych praw i obowiązków, przy czym niedopuszczalne pozostaje
przyznanie jednej stronie uprawnienia do jednostronnego i dowolnego kształtowania
zakresu świadczeń drugiej strony. Tego rodzaju konstrukcja pozostaje sprzeczna
zarówno z naturą stosunku obligacyjnego, jak i z zasadą swobody umów wyrażoną
w art. 353¹ k.c.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że strony nie uzgodniły w sposób
jednoznaczny głównych świadczeń wynikających z umowy. Dotyczyło to przede
wszystkim mechanizmu indeksacji kredytu do waluty CHF oraz zasad ustalania
kursów walut stosowanych przez bank. Umowa nie zawierała bowiem żadnych
przejrzystych reguł określających sposób wyznaczania kursów kupna i sprzedaży
franka szwajcarskiego, od których uzależniona była zarówno wysokość salda
zadłużenia, jak i wysokość rat kredytowych. W konsekwencji bank uzyskał możliwość
jednostronnego określania wysokości zobowiązań kredytobiorców poprzez arbitralne
ustalanie kursów waluty w tabelach kursowych. Powodowie dopiero w chwili
uruchomienia kredytu poznawali wysokość swojego zadłużenia wyrażonego w CHF,
ustalonego według kursu określonego wyłącznie przez bank.
Umowa kredytu jest umową wzajemną i odpłatną, w której bank zobowiązuje
się oddać do dyspozycji kredytobiorcy określoną kwotę środków pieniężnych, zaś
kredytobiorca zobowiązany jest do ich zwrotu wraz z odsetkami i prowizją
stanowiącymi wynagrodzenie banku. W analizowanej umowie poza odsetkami
i prowizją bank zapewnił sobie dodatkowe wynagrodzenie w postaci spreadu
walutowego, osiąganego dzięki stosowaniu własnych kursów kupna i sprzedaży
CHF. Mechanizm ten prowadził do uzyskiwania przez bank dodatkowych korzyści
finansowych, których wysokości konsument nie był w stanie oszacować na etapie
zawierania umowy. Umowa określała jedynie wysokość środków wypłacanych
kredytobiorcom w złotych polskich, natomiast nie precyzowała zasad ustalania
wysokości salda kredytu po przeliczeniu na CHF, ani sposobu wyliczania rat
kredytowych. Powodowie nie mieli zatem możliwości ustalenia wysokości swojego
zobowiązania oraz całkowitego kosztu kredytu już w chwili zawierania umowy, nawet
przy założeniu niezmienności kursu waluty i oprocentowania. W praktyce wysokość
świadczeń kredytobiorców zależała wyłącznie od decyzji banku, który samodzielnie
ustalał kursy walut.
II CSKP 608/23
5
W ocenie Sądu Okręgowego konstrukcja przyjęta przez bank stwarzała
jedynie pozór uzgodnienia istotnych postanowień umowy. Nawet sam bank nie
dysponował w chwili zawarcia umowy sprecyzowanym mechanizmem ustalania
marży doliczanej do kursu bazowego. Brak było także określenia zasad spłaty
kredytu oraz sposobu ustalania kursów stosowanych przy przeliczaniu rat
spłacanych w PLN. Postanowienia te pozostawiały bankowi pełną swobodę
działania. W konsekwencji umowa była sprzeczna z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa
bankowego, art. 353¹ k.c. oraz art. 58 § 1 k.c., co skutkowało jej nieważnością.
Sąd Okręgowy dokonał oceny kwestionowanych postanowień także w świetle
przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych. Uznał, że klauzule
indeksacyjne oraz postanowienia odsyłające do tabel kursowych banku mają
charakter abuzywny, gdyż przyznają bankowi nieograniczone uprawnienie do
jednostronnego określania wysokości świadczeń kredytobiorców. Mechanizm ten
dotyczył zarówno przeliczenia kwoty kredytu przy jego uruchomieniu, jak i ustalania
wysokości poszczególnych rat. Umowa nie przewidywała żadnych formalnych
ograniczeń w zakresie ustalania kursów walut przez bank i nie odwoływała się do
obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów.
Sąd podkreślił, że wysokość kosztów ponoszonych przez konsumenta
powinna być możliwa do przewidzenia już w chwili zawierania umowy. Tymczasem
zastosowany mechanizm powodował, że ostateczny koszt kredytu zależał nie tylko
od zmian kursu CHF, ale również od ustalanej dowolnie przez bank marży zawartej
w kursach kupna i sprzedaży waluty. Bank dokonywał bowiem podwójnego
przeliczenia świadczenia – najpierw przy wypłacie kredytu po kursie kupna,
a następnie przy spłacie rat po wyższym kursie sprzedaży – osiągając w ten sposób
dodatkowy zysk w postaci spreadu walutowego.
Sąd Okręgowy wskazał, że dobre obyczaje wymagają poszanowania
równowagi kontraktowej stron oraz zakazują wykorzystywania niewiedzy i słabszej
pozycji konsumenta. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami należy uznać
postanowienia prowadzące do nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron.
Powodowie zostali pozbawieni możliwości kontroli sposobu wykonywania umowy
przez bank, w szczególności w zakresie ustalania salda kredytu i wysokości rat.
II CSKP 608/23
6
Nie byli również w stanie oszacować ryzyka kursowego ani całkowitych kosztów
kredytu. Jednocześnie bank nie ponosił realnego ryzyka walutowego, gdyż mógł je
kompensować poprzez dowolne ustalanie kursów walut. Mechanizm indeksacji
prowadził do naruszenia zasady ekwiwalentności świadczeń stron, gdyż całe ryzyko
kursowe zostało przerzucone na kredytobiorców, bez zapewnienia im jakichkolwiek
instrumentów ochronnych czy możliwości weryfikacji działań banku.
W konsekwencji Sąd pierwszej instancji przyjął, że abuzywność klauzul
waloryzacyjnych oraz brak możliwości ich zastąpienia innymi postanowieniami
prowadzą do upadku całej umowy. Oznacza to, że wszelkie świadczenia spełnione
przez strony miały charakter nienależny i podlegają zwrotowi na podstawie przepisów
o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Powodowie uiścili na rzecz banku kwotę 412.204,13 zł tytułem spłaty rat
kredytowych. Sąd przyjął, że każdej ze stron umowy przysługuje odrębne roszczenie
o zwrot spełnionego świadczenia. Kredytobiorcy zobowiązani są zatem do zwrotu
otrzymanego kapitału kredytu, natomiast bank zobowiązany jest do zwrotu
wszystkich świadczeń spełnionych przez powodów na podstawie nieważnej umowy.
W rezultacie sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 412.204,13 zł,
jako zwrot nienależnie spełnionych świadczeń.
Wyrokiem z dnia 20 maja 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek
apelacji pozwanego, zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że
oddalił powództwo co do odsetek ustawowych za opóźnienie za okres od dnia
14 lutego 2019 r. do dnia 5 maja 2022 r. oraz oddalił apelację w pozostałym zakresie.
Uznał za bezzasadny zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. Wskazał, że
powodowie od początku procesu dochodzili roszczenia o zapłatę, jako zwrotu
świadczenia nienależnego, wywodząc je z abuzywności postanowień umownych
dotyczących mechanizmu indeksacji kredytu do waluty obcej. W toku postępowania
powodowie konsekwentnie prezentowali stanowisko, zgodnie z którym akceptują
skutek w postaci upadku umowy w razie stwierdzenia jej nieważności. Sąd Okręgowy
uwzględnił żądanie pozwu, przyjmując nieważność umowy, jako sprzecznej
z bezwzględnie obowiązującymi przepisami i jednocześnie wskazał, że nieważność
umowy wynikałby również z uznania abuzywności jej postanowień. Podstawa
II CSKP 608/23
7
faktyczna obu ocen była tożsama, a różnica dotyczyła wyłącznie kwalifikacji prawnej
skutków wadliwości umowy.
Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd
Okręgowy i uznał za zbędne ich ponowne szczegółowe przytaczanie.
W szczególności podzielił ocenę, że powodowie nie zostali w sposób należyty
poinformowani o rzeczywistym zakresie ryzyka kursowego wynikającego z zawarcia
umowy kredytu indeksowanego do CHF. Podpisane przez kredytobiorców
oświadczenia o świadomości ryzyka walutowego miały charakter blankietowy
i ogólnikowy. Nie wynikało z nich, jakie konkretne informacje zostały kredytobiorcom
przekazane i czy przedstawiono im możliwe konsekwencje ekonomiczne
gwałtownego wzrostu kursu waluty obcej. Samo podpisanie przez powodów
dokumentów zawierających deklarację o znajomości ryzyka kursowego nie
przesądzało o wykonaniu przez bank obowiązku informacyjnego w sposób
wymagany przez prawo unijne i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że obowiązek informacyjny banku powinien być
realizowany w sposób umożliwiający przeciętnemu konsumentowi ocenę
rzeczywistego ryzyka ekonomicznego związanego z umową. Konsument powinien
zostać poinformowany nie tylko o abstrakcyjnej możliwości wzrostu kursu waluty
obcej, lecz również o potencjalnie poważnych skutkach ekonomicznych takiego
wzrostu, obejmujących możliwość wielokrotnego zwiększenia wysokości zadłużenia
pomimo regularnego spłacania rat. Bank powinien przedstawić symulacje i dane
obrazujące wpływ znaczących zmian kursowych na wysokość zobowiązania
kredytowego. W sprawie brak było dowodów wskazujących, aby takie informacje
zostały powodom udzielone.
Odwołując się do orzecznictwa TSUE, w szczególności wyroków w sprawach
C-51/17, C-186/16 oraz C-776/19, Sąd Apelacyjny wskazał, że warunek dotyczący
ryzyka walutowego musi być zrozumiały pod względem formalnym, językowym
i ekonomicznym. Konsument powinien mieć możliwość oszacowania konsekwencji
finansowych wynikających z zastosowania mechanizmu indeksacji. W ocenie Sądu
warunek ten nie został w niniejszej sprawie spełniony.
II CSKP 608/23
8
Niezasadny był również zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. dotyczący oceny
dowodów. Sąd Apelacyjny wskazał, że powodowie nie kwestionowali podpisania
umowy, regulaminu i złożenia oświadczeń dotyczących ryzyka walutowego.
Nie oznaczało to jednak, że postanowienia umowne zostały sformułowane w sposób
przejrzysty i jednoznaczny, bądź podlegały indywidualnym uzgodnieniom. Odmienna
interpretacja materiału dowodowego przedstawiana przez stronę pozwaną nie mogła
skutecznie podważyć zasady swobodnej oceny dowodów.
Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe także oddalenie wniosków dowodowych
zgłaszanych przez bank, w tym dowodu z opinii biegłego oraz zeznań świadka,
mających dotyczyć ogólnych praktyk bankowych. Ocena abuzywności postanowień
umownych dokonywana jest według stanu z chwili zawarcia umowy, a nie
z uwzględnieniem sposobu jej wykonywania. Bez znaczenia pozostaje więc
okoliczność, czy kursy stosowane przez bank odbiegały od kursów rynkowych albo
czy bank kierował się przy ich ustalaniu mechanizmami rynku międzybankowego.
Istotne było samo przyznanie bankowi uprawnienia do jednostronnego ustalania
kursów walut bez określenia obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów.
Sąd Apelacyjny odmiennie niż Sąd pierwszej instancji ocenił podstawę
nieważności umowy. Uznał, że sama konstrukcja kredytu indeksowanego do waluty
obcej nie była sprzeczna z art. 69 Prawa bankowego i art. 3531 k.c. Umowa kredytu
zawierała wszystkie elementy wymagane przez art. 69 ust. 1 Prawa bankowego:
określenie kwoty kredytu, celu, terminu spłaty i oprocentowania. Mechanizm
indeksacji do CHF stanowił dopuszczalny wariant umowy kredytu i był akceptowany
zarówno w praktyce obrotu, jak i przyjęty w późniejszej nowelizacji prawa bankowego
dokonanej w 2011 r. Zastosowanie mechanizmu waloryzacji nie oznaczało zmiany
waluty zobowiązania, lecz miało na celu powiązanie oprocentowania kredytu
z właściwą dla CHF stawką LIBOR.
Sąd Apelacyjny wskazał, że wadliwość umowy należy oceniać przede
wszystkim pod kątem abuzywności postanowień umownych w rozumieniu art. 3851
k.c., a nie bezwzględnej nieważności z art. 58 k.c. Klauzule przyznające bankowi
uprawnienie do jednostronnego ustalania kursów walut nie są co do zasady
zakazane bezwzględnie, lecz podlegają kontroli z punktu widzenia ochrony
II CSKP 608/23
9
konsumenta. Taka wykładnia jest zgodna z celami dyrektywy 93/13 i utrwalonym
orzecznictwem TSUE.
Sąd drugiej instancji przyjął, że przedmiotem kontroli abuzywności powinien
być cały mechanizm ryzyka walutowego, a nie jedynie postanowienia dotyczące
przeliczeń kursowych. Istotą kredytu indeksowanego jest bowiem obciążenie
konsumenta ryzykiem kursowym, które w razie deprecjacji waluty krajowej może
prowadzić do nieograniczonego wzrostu zadłużenia. Klauzula indeksacyjna
obejmująca zarówno przeliczenie kapitału, jak i rat kredytu, stanowiła element
określający główne świadczenia stron.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że postanowienia tworzące mechanizm indeksacji
nie były indywidualnie uzgodnione. Powodom przedstawiono gotowy wzorzec
umowy, bez realnej możliwości negocjowania zasad indeksacji. Bank nie wykazał,
aby konsumenci mieli wpływ na treść tych postanowień, mimo że zgodnie z art. 3851
§ 4 k.c. ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na przedsiębiorcy. Sąd odwołując
się do orzecznictwa TSUE, podkreślił, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi
być przedstawiony w sposób umożliwiający konsumentowi świadome podjęcie
decyzji. Bank powinien przedstawić nie tylko informacje o możliwości zmian
kursowych, ale także dane pozwalające oszacować wpływ tych zmian na wysokość
zobowiązania. Bank nie przekazał powodom informacji umożliwiających ocenę skali
ryzyka oraz nie przedstawił symulacji obrazujących możliwe konsekwencje
ekonomiczne wzrostu kursu CHF.
Zdaniem Sądu postanowienia dotyczące indeksacji były sprzeczne z dobrymi
obyczajami i rażąco naruszały interesy konsumentów. Bank wykorzystał swoją
przewagę kontraktową i informacyjną, przerzucając na kredytobiorców
nieograniczone ryzyko walutowe przy jednoczesnym zachowaniu możliwości
jednostronnego ustalania kursów walut w tabelach bankowych. Konsument nie miał
możliwości samodzielnego zweryfikowania prawidłowości ustalanych kursów ani
oszacowania rzeczywistych kosztów kredytu.
Ocena abuzywności dokonywana jest według stanu z chwili zawarcia umowy.
Bez znaczenia pozostaje więc późniejszy sposób wykonywania umowy czy
zgodność kursów banku z kursami rynkowymi. Już sama potencjalna możliwość
II CSKP 608/23
10
arbitralnego kształtowania świadczeń konsumenta przez przedsiębiorcę uzasadnia
uznanie klauzul za niedozwolone. Sąd Apelacyjny uznał, że eliminacja klauzul ryzyka
walutowego prowadzi do upadku całej umowy, ponieważ postanowienia te określały
główne świadczenia stron i bez nich umowa nie mogłaby być wykonywana. Nie było
możliwe utrzymanie umowy jako kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR
lub WIBOR, gdyż prowadziłoby to do niedopuszczalnego przekształcenia stosunku
prawnego. Nie istniały również przepisy dyspozytywne mogące zastąpić
niedozwolone postanowienia umowne. Sąd odrzucił możliwość uzupełnienia umowy
przy pomocy średniego kursu NBP albo zastosowania zwyczajów rynkowych.
Odwołał się do orzecznictwa TSUE, zgodnie z którym sąd krajowy co do zasady nie
może modyfikować treści abuzywnych postanowień, gdyż osłabiałoby to efekt
odstraszający dyrektywy 93/13 wobec przedsiębiorców stosujących nieuczciwe
warunki umowne.
Sąd Apelacyjny przyjął, że umowa stała się trwale bezskuteczna wskutek
niezaakceptowania przez powodów abuzywnych klauzul ryzyka walutowego po
uzyskaniu pełnej informacji o skutkach nieważności umowy. Powodowie byli zatem
uprawnieni do dochodzenia zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej
umowy na podstawie art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c., zgodnie z teorią dwóch
kondykcji, według której każdej ze stron nieważnej umowy przysługuje odrębne
roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń. Powodowie mogli więc żądać zwrotu
wszystkich kwot uiszczonych na rzecz banku, niezależnie od ewentualnych roszczeń
banku o zwrot kapitału kredytu. Sąd za bezzasadny uznał zarzut naruszenia art. 411
§ 2 k.c. Bank, który sam stosował wobec konsumentów nieuczciwe postanowienia
umowne i naruszał zasady lojalnego kontraktowania, nie może skutecznie
powoływać się na zasady współżycia społecznego w celu odmowy zwrotu
nienależnie uzyskanych świadczeń.
Sąd Apelacyjny przyjął, że roszczenie restytucyjne powodów stało się
wymagalne po złożeniu przez nich świadomie oświadczenia o odmowie
potwierdzenia abuzywnych postanowień, po uzyskaniu pełnej informacji o skutkach
nieważności umowy. Było to oświadczenie powodów z kwietnia 2022 r. Doręczenie
tego stanowiska bankowi nastąpiło 29 kwietnia 2022 r., wobec czego odsetki należały
II CSKP 608/23
11
się dopiero od dnia 6 maja 2022 r. W tym zakresie wyrok Sądu pierwszej instancji
został częściowo zmieniony.
W pozostałym zakresie apelacja banku została oddalona. Sąd Apelacyjny
podkreślił, że odnoszenie się do części zarzutów apelacyjnych było zbędne wobec
przesądzenia o abuzywności klauzul ryzyka walutowego i wynikającej z tego
nieważności całej umowy.
Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w części,
w której Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, oddalając
powództwo w zakresie odsetek za opóźnienie od zasadzonej kwoty 412.204,13 zł za
okres od 14 lutego 2019 r. do 5 maja 2022 r. Skarżący zarzucił naruszenie prawa
materialnego, art. 481 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 w zw.
z 3851 § 1 k.c. i wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części.
Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w zakresie
punktu 2 i 3. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, art. 69 ust. 3 w związku z art.
75b ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym od dnia 26 sierpnia 2011 r.
w związku z art. 1 i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo
bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984),w zw. z art. 3851
k.c., art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG w zw. z art.
358 § 2 k.c. oraz w związku z art. 69 ust. 3 w związku z art. 75b ustawy Prawo
bankowe, w związku z art. 1, art. 2 , art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., art. 3851
§ 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia
1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95
z 21.4.1993), art. 3851 § 1 i § 2 i § 3 k.c., w zw. z art. 65 § 2 k.c. i w zw. z art. 56 k.c.,
art. 3851 § 1 i art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r., art. 3851 § 1 k.c. i art. 3852 k.c. w związku z art. 65 k.c., art.
3851 § 1 k.c., art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7 ustawy
Prawo bankowe, oraz naruszenie przepisów postępowania, art. 386 § 1 i art. 321
§ 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 187 § 1 w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 365 § 1 i art.
366 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej
instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie do ponownego rozpoznania.
II CSKP 608/23
12
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej pozwanego kwestionujące istnienie podstaw do
stwierdzenia nieważności umowy zawartej przez strony były nieuzasadnione.
W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że postanowienia umowne obejmujące
tzw. klauzule przeliczeniowe, określające kurs CHF do waluty polskiej za pomocą
mechanizmu opartego o stosowanie klauzul kursowych ustalanych jednostronnie
przez bank, stanowią niedozwolone postanowienia umowne. W judykaturze
podkreślono, że określenie wysokości zobowiązania konsumenta z odwołaniem się
do tabel kursów ustalanych przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów
ustalania wysokości kursu, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego
działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem
oraz narusza równość stron. W świetle art. 3851 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości, że
tego rodzaju klauzule abuzywne są bezskuteczne. Stanowisko, które w tym zakresie
wyraził Sąd Apelacyjny nie uzasadnia zarzutu wadliwego zastosowania art. 3851 § 1
k.c.
Sąd Apelacyjny stwierdził także, że wyeliminowanie z umowy postanowień
dotyczących stosowania tabel kursowych nie zezwala na wykonywanie umowy bez
zasadniczej zmiany jej charakteru, stanowiącego prawną i gospodarczą przyczynę
zawarcia umowy przez strony. Utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez
strony nie jest możliwe, a jej uzupełnienie przez sąd jest niedopuszczalne.
Skutkowało to w ocenie Sądu drugiej instancji nieważnością ( bezskutecznością)
całej umowy. Związane z tym dalsze konsekwencje są uzależnione od tego, czy
nieważność umowy zagraża interesom konsumenta, co otwierałby dopiero drogę do
zastąpienia klauzul niedozwolonych, o ile konsument nie sprzeciwił się temu,
obstając przy nieważności całej umowy.
Obecnie w judykaturze utrwalone jest stanowisko, że stwierdzenie
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego powoduje, iż utrzymanie umowy nie jest
możliwe. Powyższe stanowisko uwzględnia orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej dotyczące wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Oceny tej nie
podważa zmiana przepisów Prawa bankowego dokonana na mocy ustawy z dnia
29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw.
II CSKP 608/23
13
Wbrew stanowisku skarżącego za możliwością utrzymania umowy zawartej przez
strony nie przemawia również treść art. 69 ust. 3 Prawa bankowego. Zawarte
w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego kwestionujące
stwierdzone przez Sąd Apelacyjny skutki abuzywności postanowień umowy
dotyczących tabel kursowych były zatem nieuzasadnione.
W orzecznictwie wyrażono także stanowisko, że klauzule waloryzacyjne, które
w umowie kredytu nie zostały wyrażone w sposób jasny i precyzyjny podlegają
badaniu pod katem abuzywności i przyjęto, iż w celu zrealizowania przez bank
obowiązków informacyjnych o ryzyku walutowym i kursowym w związku z zawarciem
umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej lub denominowanych w walucie
obcej, nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko kursowe ponosi
kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści odnośnie
poinformowania o ponoszeniu przez kredytobiorcę ryzyka wynikającego ze zmiany
kursu waluty obcej. Klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa mogą
funkcjonować tylko łącznie i stanowią klauzulę indeksacyjną określającą główne
świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Stanowisko Sądu drugiej instancji
w tym zakresie było zatem także uzasadnione.
W przypadku stwierdzenia nieważności umowy zachodzą podstawy do
dokonania rozliczenia świadczeń spełnionych przez strony. Sąd Apelacyjny zasadnie
odwołał się do stanowiska judykatury wskazującego, że konsumentowi
i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń
pieniężnych na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.
Z tych względów skarga kasacyjna pozwanego była pozbawiona
uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.
Skarga kasacyjna powodów zawiera zarzuty kwestionujące stanowisko Sądu
Apelacyjnego, który stwierdził, że roszczenie restytucyjne powodów stało się
wymagalne dopiero po złożeniu przez nich świadomie oświadczenia o odmowie
potwierdzenia abuzywnych postanowień zawartych w umowie, po uzyskaniu przez
powodów pełnej informacji o skutkach nieważności umowy.
Wyrażona przez Sąd Apelacyjny ocena wymagalności roszczenia powodów
uwzględniała stanowisko przedstawione przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia
II CSKP 608/23
14
7 maja 2021 r., III CZP 6/21, w której przyjęto, że wystąpienie przez konsumenta
z żądaniem restytucyjnym, opartym na twierdzeniu o nieważności umowy, nie może
być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej
tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta
potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji w tym zakresie. Stanowisko
Sądu Apelacyjnego na chwilę wyrokowania było zatem w pełni uzasadnione.
Wymagało jednak uwzględnienia, że po wydaniu wyroku przez Sąd Apelacyjny
zapadły orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w których
odmiennie oceniono zagadnienia dotyczące czynności prowadzących do
zakończenia stanu bezskuteczności zawieszonej umowy, z uwzględnieniem
wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Orzecznictwo to należało uwzględnić na
etapie rozpoznawania skargi kasacyjnej.
W związku z treścią wyroku TSUE z 7 grudnia 2023 r., C – 140/22
w judykaturze prezentowane jest obecnie stanowisko, że już samo wystąpienie przez
konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym o twierdzenie o trwałej
bezskuteczności (nieważności) zawartej z nim umowy jest wystarczające do uznania,
że konsument odmawia potwierdzenia klauzuli abuzywnej i stanowczo domaga się
uznania umowy za nieważną. Wymaga to dokonywania indywidualnej oceny
w każdej rozpoznawanej sprawie, uwzględniającej np. treść reklamacji zgłaszanych
przez konsumenta przed wniesieniem pozwu, sposobu sformułowania żądania
pozwu oraz stanowiska konsumenta wyrażanego w toku procesu. Zgodnie
z aktualnym stanowiskiem judykatury nie jest zatem konieczne złożenie przez
konsumenta oświadczenia przed sądem, zawierającego stwierdzenie o braku zgody
na utrzymanie w mocy postanowienia abuzywnego oraz świadomości konsumenta,
że stwierdzenie abuzywności postanowienia abuzywnego powoduje nieważność
całej umowy i związanych z tym konsekwencji.
Sąd Apelacyjny niezależnie od przedstawionego wyżej stanowiska
dotyczącego oceny wymagalności roszczenia pieniężnego powodów, dokonał
analizy sformułowanych przez powodów żądań i zasadnie zwrócił uwagę, że
powodowie przed złożeniem oświadczenia z dnia 21 kwietnia 2022 r. jedynie
zadeklarowali, że ustalenie nieważności umowy byłoby dla nich korzystne. Podobne
stanowisko w piśmie z dnia 29 czerwca 2020 r. zadeklarował pełnomocnik powodów.
II CSKP 608/23
15
Powodowie w uzasadnieniu pozwu jako podstawy swojego roszczenia nie wskazali
nieważności umowy zawartej przez strony. W sytuacji, w której Sąd Apelacyjny jako
podstawę uwzględnienia żądania pieniężnego przyjął spełnienie nienależnego
świadczenia wynikającego z nieważności umowy kredytowej, a takie stanowisko
powodowie sformułowali jednoznacznie dopiero w toku postepowania przed Sądem
drugiej instancji, uzasadniona była ocena, że pozwany nie pozostawał wcześniej
w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wynikającego z nieważności
umowy kredytowej zawartej przez strony.
Uwzględniając powyższe, brak było uzasadnionych podstaw do podzielenia
zawartego w skardze kasacyjnej powodów zarzutu naruszenia art. 481 § 1 k.c.
w zw. z art. 455 k.c., art. 405 k.c. i art. 410 k.c. Z tych względów skarga kasacyjna
powodów podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.
Agnieszka Piotrowska
Monika Koba
Dariusz Zawistowski
(M.M.)
[SOP]
