II CSKP 569/22
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
4 kwietnia 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Karol Weitz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 4 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej J.K.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej
z 4 października 2019 r., II Ca 850/17,
w sprawie z wniosku M.K.
z udziałem J.K.
o podział majątku wspólnego,
1. uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie I w części,
w jakiej Sąd Okręgowy:
- ustalił, że uczestnik J.K. jest zobowiązany do rozliczenia się
z wnioskodawczynią M.K. z wydatkowanych z majątku
wspólnego środków pieniężnych w kwocie 12 116 015,89
(dwanaście milionów sto szesnaście tysięcy piętnaście 89/100)
złotych stanowiących zysk P. z siedzibą w D. w okresie od 2010 r.
do daty ustania wspólności ustawowej (punkt I.4);
- zasądził tytułem rozliczenia majątku wspólnego od
uczestnika J.K. na rzecz wnioskodawczyni M.K. kwotę 4 399
505,91 (cztery miliony trzysta dziewięćdziesiąt dziewięć tysięcy
pięćset pięć 91/100) złotych, płatną w terminie trzech miesięcy od
daty prawomocności postanowienia, z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi płatności (punkt
I.9)
II CSKP 569/22
2
i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu
w Bielsku Białej do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego;
2. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.
Grzegorz Misiurek
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
(K.G.)
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 19 września 2017 r. Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej
w pkt 1 oddalił wniosek uczestnika J.K. o ustalenie nierównych udziałów w majątku
wspólnym wnioskodawczyni M.K. i uczestnika; w pkt 3 ustalił skład majątku
wspólnego uczestników, co do których Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej wyrokiem z
dnia 20 sierpnia 2013 r. orzekł separację; w pkt 4 i 5 dokonał podziału majątku
wspólnego uczestników w sposób określony w sentencji; w pkt 6 tytułem dopłaty
zasądził od J.K. na rzecz M.K. kwotę 5 943 038,83 zł płatną w 10 równych rocznych
ratach
po
594
303,88
zł
każda;
w pkt 7-9 orzekł o kosztach postępowania.
W zakresie istotnym z punktu widzenia przedmiotu postępowania
kasacyjnego Sąd Rejonowy ustalił, że M.K. i J.K. zawarli związek małżeński w dniu
13 lipca 1991 r., w wyniku czego powstała między nimi ustawowa wspólność
majątkowa, której nie zmieniali umowami majątkowymi. Wyrokiem z dnia 20
sierpnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej orzekł separację M.K. i J.K.. Wyrok
uprawomocnił się z dniem 11 września 2013 r.
W skład majątku wspólnego M.K. i J.K. wchodzi m.in. – oprócz
nieruchomości i innych składników majątkowych – P. w D. (P.), jako zorganizowany
zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia
działalności gospodarczej, o łącznej wartości 11 543 850 zł, a także kwota
II CSKP 569/22
3
1 384 807,06 zł, stanowiąca dochód P. osiągnięty po ustaniu wspólności ustawowej
małżeńskiej – od września 2013 r. do dnia orzekania.
Od kwietnia do sierpnia 2013 r. uczestnik wypłacał wnioskodawczyni
z przedsiębiorstwa kwoty w wysokości ok. 5000 zł - 20 000 zł miesięcznie na
bieżące wydatki domowe, następnie zaczął na rzecz wnioskodawczyni uiszczać
alimenty w wysokości orzeczonej przez sąd. Od momentu orzeczenia separacji
wnioskodawczyni nie uczestniczy w prowadzeniu P.. Wnioskodawczyni czyniła
wielokrotne starania, aby dopuścić ją do współprowadzenia P..
Sąd Rejonowy wskazał, że w sprawie bezspornym było, że strony w czasie
trwania związku małżeńskiego łączył ustrój wspólności majątkowej. W jego ocenie
nie ziściły się przesłanki do ustalenia nierównych udziałów, ponieważ uczestnik nie
wykazał, by wnioskodawczyni w jakikolwiek sposób trwoniła wspólny majątek, bądź
by zachodziły inne ważne powody uznania, że jej udział w majątku wspólnym jest
mniejszy.
Sąd zauważył, że w skład majątku wspólnego stron wchodzą składniki
opisane w pkt 3 sentencji, które strony nabyły ze środków pochodzących z majątku
wspólnego – dochodów P. (art. 31 § 2 k.r.o.). Podział tych składników był sporny.
Przyznanie P. uczestnikowi Sąd uzasadnił tym, że z uwagi na przymioty osobiste,
wiedzę i doświadczenie nabyte przez ponad 20 lat pozostaje on najlepszą osobą do
jego prowadzenia. Wnioskodawczyni Sąd przyznał połowę dochodów P.
uzyskanych po ustaniu wspólności majątkowej. Wskazał, że pożytki te uczestnik
pozyskał z wyłączeniem wnioskodawczyni, celowo odsuwając ją od spraw
przedsiębiorstwa, pomimo jej wielokrotnych starań. Zauważył również, że uczestnik
na kilka miesięcy przed orzeczeniem separacji wypłacał wnioskodawczyni kwoty na
utrzymanie domu, były one jednak znacząco niższe od realnie pozyskiwanych
przez niego zysków.
Na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestnika Sąd drugiej instancji - Sąd
Okręgowy w Bielsku Białej zmienił zaskarżone postanowienie. W zakresie
relewantnym z punktu widzenia zarzutów skargi kasacyjnej Sąd Okręgowy
stwierdził w sentencji postanowienia (pkt 4), że uczestnik jest zobowiązany do
rozliczenia się z wnioskodawczynią z wydatkowanych z majątku wspólnego
środków pieniężnych w kwocie 12 116 015,89 zł stanowiących zysk P. w okresie od
II CSKP 569/22
4
2010 r. do daty ustania wspólności. Sąd Okręgowy zmienił również wysokość spłaty
należnej od uczestnika, zasądzając od niego tytułem rozliczenia majątku
wspólnego na rzecz wnioskodawczyni kwotę 4 399 505,91 zł, płatną w terminie
trzech miesięcy od daty prawomocności postanowienia z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie.
Sąd Okręgowy co do zasady podzielił ocenę dowodów i ustalenia faktyczne
Sądu Rejonowego odnoszące się do składu majątku wspólnego, jego zadłużenia
i obecnego stanu. Uznał jednak za zasadne szerokie uzupełnienie materiału
dowodowego, czyniąc na tej podstawie szersze i w pewnym zakresie odbiegające
od wcześniejszych ustalenia faktyczne. Sąd Okręgowy nie podzielił również w pełni
rozważań prawnych Sądu Rejonowego.
W płaszczyźnie faktycznej, Sąd Okręgowy uwzględnił, że uczestnik nie
wykazał, w jaki sposób wydatkował środki stanowiące dochód P. za lata 2010-2013
w kwocie 12 575 215, 89 zł. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że Sąd Rejonowy w
zasadzie nie wypowiedział się w tej materii. Zdaniem Sądu Okręgowego, ciężar
dowodu co do sposobu zużycia środków pochodzących z majątku wspólnego
spoczywa na małżonku, który tymi środkami dysponuje. W rozpoznawanej sprawie
był to uczestnik jako zarządzający przedsiębiorstwem, które przyniosło te dochody.
Rozmiar rozważanej kwoty był tego rodzaju, że uczestnik nie mógł poprzestać na
zdawkowym wyjaśnieniu, że środki te zostały zużyte w trakcie trwania wspólności
majątkowej, lecz należało od niego wymagać szczegółowego rozliczenia. Zasady
doświadczenia życiowego i dokonane w sprawie ustalenia pozwalały wykluczyć
wydatkowanie tych środków na nieruchomości. Wskazywało to, zdaniem Sądu
Okręgowego, że większość tych środków została przez uczestnika zawłaszczona.
Nie ma znaczenia to, czy uczestnik je ukrył, czy zużył, bo skoro ich los jest
nieznany, to nie ma możliwości fizycznego objęcia ich rzeczywistym podziałem,
lecz można tylko rozliczyć ich wartość. Z korzyścią dla uczestnika można przyjąć w
drodze domniemania faktycznego, że z kwoty dochodów P. za lata 2010-2013
wynoszącej 12 575 215,89 zł uczestnik wydatkował na utrzymanie rodziny kwotę
459 200 zł, a tym samym do rozliczenia z wnioskodawczynią pozostało
12 116 015,89 zł.
II CSKP 569/22
5
Za podstawę rozliczenia kwoty 12 116 015,89 zł, zakwalifikowanej jako
stanowiące majątek wspólny dochody z majątku wspólnego, Sąd Okręgowy uznał –
odwołując się do wypowiedzi orzecznictwa – art. 45 k.r.o. stosowany per
analogiam. Przyjął zarazem, że w materii tej sąd powinien działać z urzędu. Sąd
odnotował wprawdzie, że wnioskodawczyni już we wniosku domagała się bilansu
za ostatnie 10 lat i dokonania rozliczeń, a w dalszych pismach procesowych
domagała się dopuszczenia do współposiadania przedsiębiorstwa, jednakże –
w ocenie Sądu Okręgowego – nie można było uznać, aby stanowisko to spełniało
wymagania stawiane w orzecznictwie stosownemu wnioskowi. Z tych powodów
Sąd Okręgowy przyjął również – na korzyść uczestnika postępowania – że
rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego, w którym nakazano uczestnikowi rozliczyć się
z wydatkowanych dochodów P. za czas już po ustaniu wspólności w kwocie 1 384
807,06 zł, zapadło bez żądania (art. 321 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).
Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną uczestnik,
zaskarżając orzeczenie w części dotyczącej punktów: I.3 (odnoszący się do punktu
3 postanowienia Sądu pierwszej instancji), I.4, I.7, I.8 oraz I.9 sentencji
zaskarżonego postanowienia, zarzucając naruszenie art. 373 § 1 w związku
z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 518, art. 378 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 321 § 1
w związku z art. 13 § 2 oraz art. 383 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 684 oraz
art. 567 § 1 oraz art. 686 w związku z art. 567 § 3 k.p.c.; art. 386 § 4
w związku z art. 13 § 2 k.p.c., a także naruszenie art. 6 w związku z art. 415 k.c.
w związku z art. 45 § 1 k.r.o.
Postanowieniem z dnia 10 marca 2023 r. Sąd Najwyższy przedstawił
powiększonemu składowi Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia następujące
zagadnienie prawne: „Czy w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu
wspólności majątkowej między małżonkami (art. 567 § 1 i 3 w związku
z art. 684 k.p.c.) sąd z urzędu rozstrzyga także o roszczeniach wynikających
z nieusprawiedliwionego rozporządzenia składnikami majątku wspólnego przez
jednego z małżonków na własne potrzeby przed ustaniem wspólności majątkowej
małżeńskiej?” i odroczył rozpoznanie sprawy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
II CSKP 569/22
6
Zarzuty skargi kasacyjnej koncentrowały się wokół nieprawidłowego,
zdaniem uczestnika, sposobu rozliczenia kwoty 12 575 215,89 zł, stanowiącej zysk
P. za czas przed ustaniem wspólności ustawowej. W ocenie uczestnika,
w zakresie, w jakim apelacja wnioskodawczyni zarzucała zaniechanie przez Sąd
Rejonowy wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie rozliczenia kwot wydatkowych
przez uczestnika z majątku wspólnego za lata 2010-2013, wypracowanych przez
uczestnika w ramach P., była ona niedopuszczalna z racji braku substratu
zaskarżenia i powinna podlegać odrzuceniu (art. 373 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).
Ponadto, zdaniem skarżącego, Sąd Okręgowy orzekł o rozliczeniu dochodów
z majątku wspólnego za lata 2010-2013, mimo niezgłoszenia w postępowaniu
przed Sądem Rejonowym stosownego żądania i mimo że rozszerzenie żądania
w postępowaniu apelacyjnym jest niedopuszczalne (art. 321 § 1 w związku
z art. 13 § 2 i art. 383 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Sąd Okręgowy błędnie
bowiem założył, że sąd z urzędu rozstrzyga o roszczeniu z tytułu nieuprawnionego,
tj. bez zgody drugiego małżonka, zbycia bądź roztrwonienia przed datą ustania
wspólności majątkowej składników majątku wspólnego. Przepisy art. 684,
art. 567 § 1 i art. 686 w związku z art. 576 § 3 k.p.c. nie stwarzają podstaw do
przyjęcia tego stanowiska, a w konsekwencji zaskarżone orzeczenie przepisy te
narusza. Skarżący zarzucił również naruszenie art. 386 § 4 w związku
z art. 13 § 2 k.p.c. przez zaniechanie uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, mimo że Sąd Rejonowy nie
orzekł co do istoty sprawy o rozliczeniu dochodów P. za lata 2010-2013,
a przeprowadzenie postępowania dowodowego w tej materii w postępowaniu
apelacyjnym pozbawiło uczestnika możliwości zakwestionowania ustaleń
faktycznych, co doprowadziło do naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji RP.
Oceniając powołane zarzuty Sąd Najwyższy nie był związany stanowiskiem
wyrażonym w uchwale z dnia 14 maja 2024 r., III CZP 38/23, OSNC 2024, nr 11,
poz. 108, w której sentencji stwierdzono, że w postępowaniu o podział majątku
wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami (art. 567 § 1 i 3
w związku z art. 684 k.p.c.) sąd z urzędu rozstrzyga także o roszczeniach
wynikających z nieusprawiedliwionego rozporządzenia składnikami majątku
wspólnego przez jednego z małżonków na własne potrzeby przed ustaniem
II CSKP 569/22
7
wspólności majątkowej małżeńskiej. W judykaturze wyjaśniono już, że wykładnia
art. 39817 § 2 k.p.c. – prowadzona w zgodzie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP,
art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 KPP UE – musi zakładać, że dorozumianym warunkiem
ustanowionego w tym przepisie związania uchwałą powiększonego składu Sądu
Najwyższego jest to, aby do podjęcia tej uchwały doszło w składzie
odpowiadającym wszystkim wymaganiom wyrażonym w art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP i odpowiadających temu przepisowi regulacjach prawa traktatowego i unijnego.
W przeciwnym wypadku Sąd Najwyższy cedowałby fragment swojej jurysdykcji –
w części objętej rozstrzygniętym zagadnieniem prawnym – na rzecz organu
niespełniającego warunków sądu w rozumieniu konstytucyjnym i traktatowym, co
jest niedopuszczalne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2025 r.,
II CSKP 1946/22).
W okolicznościach sprawy warunki te nie zostały spełnione, zważywszy, że
uchwała z dnia 14 maja 2024 r., III CZP 38/23, rozstrzygająca zagadnienie prawne,
zapadła w składzie z udziałem osób objętych skutkami uchwały składu połączonych
izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego
z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I - 4110-1/2020, a także orzeczeń Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w których
zanegowano status Sądu Najwyższego w składzie z udziałem osób, które objęły
urząd sędziego Sądu Najwyższego w postępowaniach z udziałem Krajowej Rady
Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy
o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r.
poz. 3), jako niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy
ustawy w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku
z art. 47 akapit drugi KPP UE (por. np. wyrok Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka z dnia 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance Pharma Sp. z o.o.
przeciwko Polsce i wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji
i Konsumentów).
W konsekwencji, konieczne okazało się samodzielne zbadanie
i rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną
II CSKP 569/22
8
wszystkich prawnych aspektów skargi, stosownie do określonych w niej podstaw
i objętych nimi zarzutów (art. 39813 § 1 k.p.c.).
Ocena zarzutów kasacyjnych wymagała w pierwszej kolejności
rozstrzygnięcia, czy o roszczeniach wynikających z nieusprawiedliwionego
rozdysponowania przez uczestnika przed ustaniem wspólności majątkowej zysku
P. – wchodzącego w skład majątku wspólnego – sąd powinien orzekać
z urzędu, czy też rozstrzygnięcie takie jest warunkowane sformułowaniem przez
zainteresowanego uczestnika stosownego wniosku (art. 321 § 1 w związku
z art. 13 § 2 k.p.c.). Do problemu tego w najszerszym zakresie odnosi się uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07, OSNC 2009, nr 2,
poz. 23, w której przyjęto, że o zwrocie wydatków i nakładów z majątku wspólnego
na majątek osobisty sąd orzeka z urzędu, bez względu na inicjatywę uczestników
postępowania (por. także we wcześniejszym orzecznictwie postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 395/97 i wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r., III CSK 257/07, OSNC-ZD 2008, nr D,
poz. 12). Uzasadniając to zapatrywanie Sąd Najwyższy odwołał się do argumentów
językowych, związanych z zestawieniem zdania pierwszego i drugiego
art. 45 § 1 k.r.o., jak i do założenia, że przedmiotami majątkowymi wchodzącymi
w skład majątku wspólnego są również wierzytelności, co uzasadnia orzekanie
z urzędu o zwrocie wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty,
mimo że roszczeń takich nie uwzględnia się przy ustaleniu majątku wspólnego
podlegającego podziałowi. Pogląd ten, bez bliższego rozważania powołanej
argumentacji, podzielono jednolicie w późniejszym orzecznictwie
(por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2016 r., II CSK 107/15,
z dnia 13 września 2019 r., IV CZ 33/19, z dnia 20 grudnia 2019 r., IV CZ 103/19
i z dnia 22 stycznia 2021 r., III CSKP 24/21).
Zważywszy, że roszczenia wynikające z nieusprawiedliwionego
rozporządzenia składnikami majątku wspólnego przez jednego z małżonków na
własne potrzeby przed ustaniem wspólności majątkowej małżeńskiej są traktowane
w judykaturze w przeważającym zakresie tak, jak roszczenia o zwrot wydatków
i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 12 maja 2016 r., IV CSK 600/15 oraz uchwałę Sądu
II CSKP 569/22
9
Najwyższego z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04, OSNC 2005, nr 9,
poz. 152, a także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 r.,
II CSK 321/06, z dnia 16 listopada 2012 r., III CZP 64/12 i z dnia 29 lipca 2021 r.,
II CSKP 82/21; zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia
1969 r., I CZ 138/68, OSNCP 1969, nr 9, poz. 165), stanowisko to determinuje
konieczność orzekania z urzędu również o ewentualnych roszczeniach
przysługujących wnioskodawczyni w związku z rozliczeniem zysku P.,
stanowiących majątek wspólny, za czas poprzedzający ustanie wspólności
majątkowej. W taki też sposób – mimo braku bezpośrednio odwołania do uchwały
Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07 – postąpił Sąd
Okręgowy w sprawie, w której wydano zaskarżone postanowienie.
Odmienne zapatrywanie uzasadniono w wydanym w niniejszej sprawie
postanowieniu Sądu Najwyższego dnia 10 marca 2023 r., obejmującym
zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi
Sądu Najwyższego. Podniesiono w szczególności, że argumentu na rzecz
powinności orzekania o rozważanych roszczeniach z urzędu nie uzasadnia
art. 567 § 1 k.p.c. ani też – z racji materialnoprawnego charakteru – art. 45 § 1
zdanie pierwsze k.r.o. Podstawy takiego obowiązku nie może stwarzać również –
niezależnie od argumentu związanego z materialnoprawnym charakterem
art. 45 § 1 k.r.o. – odmienność formuły językowej użytej w art. 45 § 1 zdanie
pierwsze i drugie k.r.o. („powinien zwrócić” i „może żądać”), o czym świadczy
odwołanie się do art. 22 dekretu z dnia 29 maja 1946 r. - Prawo małżeńskie
majątkowe (Dz. U. nr 31, poz. 196), stanowiącego pierwowzór art. 45 § 1 k.r.o.
Z brzmienia rozważanego przepisu wynikało, że wszystkie zwroty, o których mowa
była w tym przepisie, następują wyłącznie na żądanie zainteresowanych
małżonków, brak natomiast dostatecznych podstaw, aby założyć, iżby celem
odmiennej redakcji art. 26 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. – Kodeks rodzinny
(Dz. U. nr 34, poz. 308), poprzedzającej obowiązującą ustawę – Kodeks rodzinny
i opiekuńczy, było wprowadzenie tak istotnej zmiany merytorycznej, która
polegałaby na ustanowieniu zasadniczo odmiennych reguł orzekania przez sąd
o zwrotach przypadających na rzecz małżonków w postępowaniu działowym,
II CSKP 569/22
10
w zależności od tego, czy chodzi o zwrot nakładów z majątku wspólnego na
majątek osobisty, czy z majątku osobistego na majątek wspólny.
Za budzący poważne wątpliwości Sąd Najwyższy uznał również pogląd, że
wierzytelność z tytułu wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek
osobisty stanowi składnik majątku wspólnego, co miałoby prowadzić do wniosku, że
sąd ustala jej istnienie z urzędu na podstawie art. 684 w związku
z art. 567 § 3 k.p.c. W świetle wykładni systemowej rozważane roszczenia
i odpowiadające im wierzytelności nie stanowią elementu majątku wspólnego,
o czym przekonuje art. 567 § 1 k.p.c., który rozszerza przedmiot postępowania
podziałowego m.in. na orzekanie o zwrocie wydatków, nakładów lub innych
świadczeń z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego i odwrotnie. Z drugiej
strony, dochodzenie rozważanych roszczeń przed ustaniem wspólności
majątkowej, na co wyjątkowo zezwala art. 45 § 2 in fine k.r.o., zbliżałoby się w tym
ujęciu do częściowego podziału majątku wspólnego. Przepis art. 35 k.r.o. zakazuje
natomiast żądania podziału majątku wspólnego w czasie trwania wspólności
ustawowej. Uznawanie rozważanych wierzytelności (roszczeń) za składnik majątku
wspólnego prowadziłoby ponadto do logicznie niemożliwego do przyjęcia wniosku,
że podlegają one podziałowi między uczestników i uchylałoby działanie wobec nich
prekluzji wynikającej z art. 618 § 3 w związku z art. 688 i art. 567 § 3 k.p.c.,
zważywszy, że prekluzja ta nie odnosi się do przedmiotów wchodzących w skład
majątku wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 1986 r.,
III CZP 47/86, OSNCP 1987, nr 8, poz. 114 i postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 30 czerwca 2021 r., I CSKP 133/21 oraz powołane tam dalsze
orzecznictwo). Pozostawałoby też w kolizji ze stanowiskiem, według którego
w braku majątku wspólnego właściwym trybem dochodzenia roszczeń określonych
w art. 45 § 1 k.r.o. jest proces cywilny, wszczęty powództwem zmierzającym do
zasądzenia świadczenia pieniężnego od małżonka, którego majątek osobisty uległ
zwiększeniu kosztem majątku wspólnego lub który roztrwonił składniki tego
majątku. Właściwość nieprocesowego trybu postępowania w przypadku
rozważanych roszczeń nie wynika bowiem z ich charakteru, lecz wyłącznie
z zasady kompleksowości postępowania działowego (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2000 r., IV CKN 27/00, z dnia 29 maja
II CSKP 569/22
11
2014 r., V CZ 36/14 i z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 561/14; w zakresie
motywów tego rozwiązania zob. Projekt kodeksu postępowania cywilnego oraz
przepisów wprowadzających, Warszawa 1964, s. 226).
Dodać należy, że odmiennych wniosków nie można wyprowadzić
z abstrakcyjnie ujmowanej „wagi” rozważanego rozliczenia dla uczestników
postępowania lub domniemania przynależności do majątku wspólnego
przedmiotów nabytych w trakcie trwania małżeństwa (por. np. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 6 lutego 1993 r., IV CKN 1721/00 i uchwała Sądu Najwyższego
z dnia 19 października 2018 r., III CZP 45/18, OSNC 2019, nr 7-8, poz. 76), które
dotyczy odmiennego zagadnienia. Za uchyleniem stosowania w postępowaniu
nieprocesowym zasady wynikającej z art. 321 § 1 k.p.c. powinny przemawiać
istotne racje, wynikające z natury rozstrzyganych stosunków prawnych,
w szczególności zaś z konieczności ochrony interesu ponadindywidualnego, który
w trybie nieprocesowym ujawnia się silniej niż w procesie cywilnym. Argumentów
takich nie można się jednak dopatrzeć w sprawach o podział majątku wspólnego,
których przynależność do trybu nieprocesowego nie wynika z ponadindywidualnego
charakteru chronionych interesów, lecz z wielopodmiotowej struktury
i wielokierunkowości potencjalnych roszczeń między zainteresowanymi.
Postępowanie o podział majątku wspólnego podlega wszczęciu wyłącznie na
wniosek (por. art. 506 k.p.c.), służy ochronie prywatnych praw majątkowych i nie
występują w nim pierwiastki, które mogły usprawiedliwiać aktywność sądu z urzędu
w odniesieniu do roszczeń ubocznych w stopniu prowadzącym do przełamania
reguły wynikającej z art. 321 § 1 k.p.c.
W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną
wskazane okoliczności, w powiązaniu z pozostałymi argumentami powołanymi
w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2023 r.,
II CSKP 569/22, powinny stanowić podstawę rewizji stanowiska wyrażonego
w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07.
Rozstrzygając skargę kasacyjną, Sąd Najwyższy nie mógł jednak abstrahować od
tego, że jakkolwiek zaufanie do wykładni sądowej nie może być stawiane na równi
z zaufaniem do stabilności stanu prawnego kreowanego przez ustawodawcę,
z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wynika powinność stosowania przez władzę
II CSKP 569/22
12
sądowniczą adekwatnych instrumentów zmierzających do ujednolicenia
orzecznictwa, także na poziomie Sądu Najwyższego i uwzględniania przy
rozstrzyganiu indywidualnych spraw dotychczasowego dorobku judykatury, której
stabilność i przewidywalność stanowi samoistną wartość (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2021 r., I CSK 52/21, OSNC 2022, nr 1, poz. 7).
W tym kontekście, mając na względzie utrwalony i niepodważany dotąd
w orzecznictwie Sądu Najwyższego charakter wykładni zaprezentowanej
w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07, rozwaga
i poszanowanie stabilności praktyki sądowej wymagają, aby ewentualne
odstąpienie od niej nastąpiło w składzie powiększonym Sądu Najwyższego. Sąd
Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podjął działania
zmierzające w tym kierunku, podnosząc poważne zastrzeżenia co do trafności tej
interpretacji, niemniej jednak nie można obecnie rozsądnie prognozować momentu,
w którym uzyskanie stanowiska Sądu Najwyższego w składzie powiększonym,
odpowiadającym wymaganiom art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKPCz
i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 akapit drugi KPP UE, będzie
możliwe. Nie można zarazem tracić z pola widzenia dotychczasowego czasu
trwania postępowania kasacyjnego, który przemawiał za koniecznością wydania
merytorycznego rozstrzygnięcia w przedmiocie skargi kasacyjnej.
W tym stanie rzeczy, Sąd Najwyższy uznał – mimo przedstawionych
wątpliwości – że stanowisko przyjęte przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym
postanowieniu, korespondujące z linią orzeczniczą Sądu Najwyższego
ugruntowaną w uchwale z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07, odpowiadało
prawu. Zarzuty naruszenia art. 684 w związku z art. 576 § 3 k.p.c., a także
związane z nimi zarzuty naruszenia art. 321 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
należało zatem uznać za nieskuteczne.
Tak samo należało ocenić zarzuty naruszenia art. 373 § 1 w związku
z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 518 oraz art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Pogląd, że rozstrzygnięcie co do konkretnego przedmiotu sąd powinien podjąć
niezależnie od wniosku uczestnika postępowania podziałowego, determinuje
bowiem także określony procesowy reżim orzekania w tej materii, co rzutuje
również na powinność zawarcia w sentencji rozstrzygnięcia negatywnego,
II CSKP 569/22
13
a pośrednio również na środki prawne służące uczestnikowi postępowania na
wypadek pominięcia przez sąd rozstrzygnięcia pozostającego w jego interesie
(por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2019 r., IV CSK 116/18
i powołane tam orzecznictwo, a także – mutatis mutandis – postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r., II CZ 15/14).
Skardze kasacyjnej należało natomiast przyznać rację w zakresie, w jakim
zarzucono w niej, że Sąd Okręgowy, jako sąd drugiej instancji, samodzielnie orzekł
rozliczeniu dochodów uzyskanych z P. przed ustaniem wspólności majątkowej
małżeńskiej, nie przekazując sprawy do rozstrzygnięcia sądowi pierwszej instancji.
Z art. 383 k.p.c. wynika ogólny zakaz zmiany przedmiotu postępowania
w postępowaniu apelacyjnym, bez względu na to, czy zmiana ta miałaby polegać
na wystąpieniu z nowym roszczeniem, czy też na rozszerzeniu dotychczasowego
roszczenia i niezależnie od tego, czy zmiana ta pociąga za sobą konieczność
dokonania dodatkowych ustaleń faktycznych. Zakaz ten wyraża jedno
z konstrukcyjnych ograniczeń modelu apelacji pełnej, podyktowane koniecznością
zapewnienia, aby nowe lub rozszerzone roszczenie nie było przedmiotem
rozpoznania wyłącznie w postępowaniu apelacyjnym, a tym samym bez możliwości
zakwestionowania rozstrzygnięcia środkiem zaskarżenia, który pozwalałby na pełną
kontrolę prawidłowości rozstrzygnięcia, zarówno w płaszczyźnie ustaleń
faktycznych, jak i oceny prawnej. Chodzi zatem o przeciwdziałanie sytuacji, w której
rozstrzygnięcie co do zmodyfikowanego przedmiotu procesu, zapadałoby de facto
w jednej instancji, co wiąże się także z dwuinstancyjnym modelem postępowania
sądowego, deklarowanym w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP.
Zasada ta ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym
(art. 13 § 2 k.p.c.), przy czym w pierwszym rzędzie odnosi się ona do sytuacji,
w której podjęcie przez sąd określonego rozstrzygnięcia jest warunkowane
wnioskiem uczestnika postępowania (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 6 kwietnia 1998 r., I CKN 1113/97, z dnia 16 października 1997 r.,
II CKN 395/97, z dnia 17 października 2003 r., IV CK 283/02, z dnia 26 marca
2004 r., IV CK 209/03 i z dnia 23 czerwca 2020 r., III CSK 28/20). Nie jest ona
jednak pozbawiona znaczenia także wtedy, gdy na sądzie spoczywa powinność
działania z urzędu, a powinność podjęcia takiego działania, polegającego na
II CSKP 569/22
14
konieczności rozstrzygnięcia o konkretnym roszczeniu, chociażby o ubocznym
charakterze, dostrzega po raz pierwszy sąd drugiej instancji. Mimo że do
poszerzenia przedmiotu postępowania miałoby wówczas dojść na skutek inicjatywy
sądu, nie tracą aktualności racje, które w procesie cywilnym stoją na przeszkodzie
temu, aby rozstrzygnięcie o konkretnym roszczeniu zapadało wyłącznie na
poziomie drugiej instancji, bez możliwości uruchomienia środka odwoławczego,
pozwalającego na pełną kontrolę prawidłowości rozstrzygnięcia, tak co do faktu, jak
i prawa (por. – odpowiednio – postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 maja
2002 r., III CKN 948/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 68 i z dnia 13 stycznia 2010 r.,
II CSK 365/09). Jest tak tym bardziej, jeżeli w toku postępowania przed sądem
pierwszej instancji roszczenie to nie było przedmiotem rozważań sądu, względnie
sygnalizacji ze strony uczestnika postępowania, przez co rozstrzygnięcie o nim
następowałoby nie tylko de facto jednoinstancyjnie, lecz także mogłoby mieć
zaskakujący charakter dla uczestników postępowania.
Poszukując adekwatnego rozwiązania tego problemu, sytuację tę należy
traktować jako niewyrażoną wprost przyczynę mogącą uzasadniać wydanie przez
sąd drugiej instancji rozstrzygnięcia kasatoryjnego, której podstawę należy
wyprowadzić z odpowiednio stosowanego art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Przy założeniu, że podjęcie rozważanego
rozstrzygnięcia jest powinnością sądu, niezależnie od inicjatywy uczestników,
a zarazem jego podjęcie po raz pierwszy w postępowaniu apelacyjnym w związku
z ujawnieniem się takiej potrzeby dopiero na tym etapie postępowania
odejmowałoby możliwość poddania go kontroli instancyjnej, konieczny jest powrót
sprawy – w tym zakresie – do sądu pierwszej instancji w celu rozstrzygnięcia
przezeń o pominiętym roszczeniu, wraz z dokonaniem, w razie potrzeby,
stosownych ustaleń faktycznych pod kontrolą sądu drugiej instancji (por. także
orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2021 r., C 799/20, OSP 1921-1922,
poz. 225).
Odnosząc te uwagi do okoliczności sprawy, w sytuacji, w której
wnioskodawczyni nie złożyła wniosku o rozliczenie dochodów uzyskanych przez
uczestnika z działalności P., a jednocześnie Sąd Rejonowy nie wypowiedział się w
tej materii, Sąd Okręgowy, po dostrzeżeniu konieczności dokonania takiego
II CSKP 569/22
15
rozliczenia z urzędu, powinien uchylić zaskarżone apelacją postanowienie
w zakresie, w jakim było to konieczne z uwagi na związek między tym rozliczeniem
a innymi elementami postanowienia działowego, pozostawiając w ten sposób
dokonanie tego rozliczenia Sądowi Rejonowemu, z możliwością kontroli ze strony
sądu drugiej instancji.
Uzupełniająco należało zauważyć, że rozważanej sytuacji nie można stawiać
na równi z pominięciem przez sąd pierwszej instancji określonego przedmiotu
majątkowego, co bez przeszkód może podlegać naprawieniu w postępowaniu
apelacyjnym, w razie potrzeby po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania
dowodowego. Mimo pewnego podobieństwa, odrębnym problemem jest również
orzekanie w procesie w postępowaniu apelacyjnym po raz pierwszy o roszczeniu
ewentualnym, które – choć zgłoszone przez powoda w postępowaniu przed sądem
pierwszej instancji – nie zostało rozpoznane w związku z uwzględnieniem przez
sąd pierwszej instancji roszczenia głównego, jakkolwiek także w tym przypadku
dominujący pogląd judykatury opowiada się za niedopuszczalnością orzekania
przez sąd drugiej instancji o roszczeniu ewentualnym z uwagi na naruszenie
konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności postępowania i uniemożliwienie realizacji
kontrolnej funkcji postępowania apelacyjnego (por. np. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 25 lutego 2021 r., V CSKP 16/21 i postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 25 marca 2022 r., III CZ 123/22, z dnia 10 sierpnia 2022 r., III CZ 209/22
i z dnia 25 października 2023 r., III CZ 194/23).
Analizowany przypadek ma o tyle złożony charakter, że chodzi w istocie
o odrębne roszczenie, uboczne z perspektywy przedmiotu postępowania
działowego, którego rozstrzygnięcie – w świetle ogólnych zasad rządzących
dochodzeniem tego rodzaju roszczeń – powinno być uwarunkowane wystąpieniem
z żądaniem odpowiadającym wymaganiom pozwu (por. odpowiednio
np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2011 r., I CSK 138/11,
OSNC 2012, nr 7-8, poz. 89 i z dnia 22 czerwca 2018 r., II CSK 497/17), przy czym
żądanie to powinno być zgłoszone przed sądem pierwszej instancji
(por. np. postanowienie z dnia 16 października 1997 r., II CKN 395/97 i orzeczenia
powołane we wcześniejszych uwagach). To, że w świetle utrwalonej praktyki
sądowej roszczenie to pod pewnymi względami traktowane jest tak, jak składnik
II CSKP 569/22
16
majątku wspólnego, nie może całkowicie przekreślać jego charakteru, z czym
muszą wiązać się konsekwencje procesowe, w tym w aspekcie konieczności
zapewnienia kontroli rozstrzygnięcia przez sąd dysponujący pełną kognicją co do
faktu i prawa.
Skarżący zarzucił także naruszenie art. 6 w związku z art. 415 k.c.
i art. 45 § 1 k.r.o. przez błędne przyjęcie, że to na uczestniku spoczywał ciężar
dowodu w zakresie wykazania, że środki pieniężne stanowiące dochód P. sprzed
ustania wspólności majątkowej nie zostały rozdysponowane w sposób
nieuzasadniony.
W materii tej należało podnieść, że ciężar dowodu w zakresie wykazania
faktów świadczących o zasadności nałożenia na uczestnika postępowania
obowiązku rozliczenia się w związku z nieusprawiedliwionym rozporządzeniem
składnikami majątku wspólnego na własne potrzeby, spoczywa na tym uczestniku
postępowania, który twierdzi, że do takiego nieusprawiedliwionego rozporządzenia
doszło. Jest tak bez względu na to, czy materialnoprawnej podstawy tego
rozliczenia upatrywać w art. 45 § 1 k.r.o. stosowanym per analogiam, jak przyjął
Sąd Okręgowy, czy w art. 415 k.c. (por. bliżej co do tej kwestii uzasadnienie
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 569/22).
Taki rozkład ciężaru dowodu nie stoi jednak na przeszkodzie kierowaniu się
przez sąd przy dokonywaniu ustaleń domniemaniami, bazującymi na zasadach
logiki i doświadczenia życiowego (art. 231 k.p.c.), które mogą prowadzić do
określonych ułatwień dowodowych na rzecz małżonka domagającego się
rozliczenia. W taki też sposób należy rozumieć przyjmowane w niektórych
rozstrzygnięciach zapatrywanie, przywołane przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym
postanowieniu, według którego powinność wykazania sposobu przeznaczenia
środków finansowych, wchodzących w skład majątku wspólnego, spoczywa na
małżonku, który tymi środkami dysponował lub je zużył (por. np. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2009 r., V CSK 485/08 i z dnia 26 lutego
2020 r., V CSK 370/18).
In casu Sąd Okręgowy zauważył, że w zestawieniu z faktem, iż
dysponentem spornych dochodów w wielomilionowej kwocie był uczestnik, jako
zarządzający przedsiębiorstwem, ogólnikowe stwierdzenie, że środki te zostały
II CSKP 569/22
17
zużyte w czasie trwania wspólności majątkowej nie było wystarczające, aby
powinnością dalszego dowodzenia losów tych środków obciążyć
wnioskodawczynię, co implicite zakłada domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.) –
motywowane okolicznościami sprawy, w tym wielkością utraconych środków –
że uczestnik środki te wydatkował w sposób nieusprawiedliwiony, a jeżeli było
inaczej – powinien tę okoliczność wykazać. Sąd Okręgowy zanegował też, aby
rozważane dochody były reinwestowane, jak twierdził uczestnik, a ponadto dokonał
szerszych ustaleń wskazujących na podejmowanie przez uczestnika celowych
działań zmierzających do uszczuplenia majątku przez pobieranie w okresie
bezpośrednio poprzedzającym ustanie wspólności majątkowej i po jej ustaniu kwot
liczonych w dziesiątkach tysięcy złotych, których sposobu spożytkowania uczestnik
nie wyjaśnił.
Całokształt tych uwag, w powiązaniu z powołaną wcześniej instytucją
domniemania faktycznego, nie pozwalał uznać, iżby konstatacja Sądu
Okręgowego, że doszło do zawłaszczenia spornych środków przez uczestnika, była
następstwem błędnego zastosowania art. 6 k.c. Prawidłowość dokonywania przez
sąd meriti ustaleń przy pomocy domniemań faktycznych lokuje się natomiast poza
granicami kontroli kasacyjnej, co wiąże się z ustrojową i procesową pozycją Sądu
Najwyższego jako „sądu prawa” (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 13 kwietnia 2017 r., I CSK 93/17 i z dnia 23 czerwca 2020 r., V CSK 506/18
oraz powołane tam orzecznictwo).
Skarżący zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego co do punktów: I.3,
odnoszącego się do punktu 3 postanowienia Sądu Rejonowego, w którym
wskazano skład majątku wspólnego, a także I.4, I.7, I.8 oraz I.9 sentencji
zaskarżonego postanowienia. Zarzuty skargi kasacyjnej koncentrowały się jednak
na zobowiązaniu uczestnika do rozliczenia z wnioskodawczynią z środków
pieniężnych stanowiących zysk P. w okresie od 2010 r. do ustania wspólności
ustawowej, czego dotyczyły punkty I.4 i I.9 sentencji postanowienia Sądu
Okręgowego. W pozostałym zakresie, dotyczącym składników majątku wspólnego
określonych w pkt I.3 i sposobu podziału tych składników (pkt I.8), w tym jednostek
rozrachunkowych zgromadzonych w OFE (pkt I.8), skarga kasacyjna nie zawierała
uzasadnionych podstaw.
II CSKP 569/22
18
Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 i art. 39814 w związku
z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Grzegorz Misiurek
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
(K.G.)
[a.ł]
