II CSKP 547/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
4 kwietnia 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Władysław Pawlak
SSN Roman Trzaskowski
na posiedzeniu niejawnym 4 kwietnia 2025 r. w Warszawie
na skutek skargi kasacyjnej M.N.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z 11 września 2019 r., I ACa 1019/18,
w sprawie z powództwa M.N.
przeciwko M.D. i M.D.1
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części oddalającej
powództwo i orzekającej o kosztach postępowania, w punkcie III
oraz w punkcie IV i w tym zakresie przekazuje sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu,
pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
(K.G.)
II CSKP 547/22
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w Zielonej Górze zasądził
od pozwanych M.D. i M.D.1 solidarnie na rzecz powódki M.N. kwotę 52 483,50 zł z
ustawowymi odsetkami od dnia 2 października 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. i
odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty (pkt
I); w pozostałej części powództwo oddalił (pkt II) i orzekł o kosztach postępowania
(pkt III).
Powyższe orzeczenie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:
W dniu 21 stycznia 2009 r., na podstawie umowy o dożywocie, M.S. przeniosła
na rzecz pozwanych własność nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym
jednorodzinnym i budynkiem gospodarczym, położonej przy ul. […] nr […] w B., w
zamian za dożywotnie utrzymanie. W ramach tego zobowiązania pozwani
oświadczyli, że przyjmą dożywotniczkę jako domownika, zapewnią jej dożywotnie
mieszkanie, dostarczą wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnią
pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawią na własny koszt pogrzeb
odpowiadający miejscowym zwyczajom. Wartość przedmiotu umowy określono na
kwotę 65 000 zł.
Pod koniec maja 2009 r., kiedy napięcie i nieporozumienia między
domownikami narastały, M.S. podjęła decyzję o wyprowadzeniu się z nieruchomości
i zamieszkała u powódki – swojej córki; od tego momentu pozwani nie realizowali
świadczeń na rzecz babci.
M.S. pozostawała pod opieką córki. Cierpiała na szereg schorzeń typowych
dla wieku starczego, w tym nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, miażdżycę, demencję
starczą. Poruszała się samodzielnie przy asekuracji laski, wymagała pomocy przy
ubieraniu dolnych części garderoby. Kilkukrotnie w okresie od dnia 11 września
2009 r. do dnia 2 lipca 2011 r. przebywała na leczeniu szpitalnym. We wrześniu
2010 r. przebyła udar niedokrwienny mózgu i wymagała pomocy w zakresie wielu
czynności życia codziennego. W dniu 27 czerwca 2011 r. została poddana amputacji
lewego uda. Korzystała z częściowo odpłatnych usług opiekuńczych.
W dniu 9 czerwca 2009 r. M.S. wystąpiła z powództwem o rozwiązanie umowy
dożywocia, które zostało prawomocnie oddalone. W dniu 14 września 2011 r.
II CSKP 547/22
3
powódka wystąpiła z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie całkowite matki. W dniu 9
marca 2012 r. sąd ubezwłasnowolnił całkowicie M.S. z powodu zespołu otępiennego.
M.S. zmarła w dniu […] lutego 2015 r. Spadek po zmarłej nabyła powódka.
Powódka zorganizowała pochówek matki, ponosząc z tego tytułu koszt w kwocie
6419,50 zł, pokryty do kwoty 4000 zł z otrzymanego przez powódkę zasiłku
pogrzebowego.
Sąd Okręgowy wskazał, że roszczenie powódki zmierzało do zwrotu
poniesionych przez nią kosztów związanych z opieką nad M.S. i poniesieniem
kosztów pochówku, przy założeniu, że na skutek umowy o dożywocie koszty te
powinni ponieść pozwani. Podstawę roszczenia powódki stanowiły zatem, jak
wskazał Sąd, art. 908 § 1 i art. 410 § 1 k.c.
W ocenie Sądu, powódka niewątpliwie spełniła świadczenie, do którego
zobowiązani byli pozwani. Pozwani kwestionowali w całości powództwo, podnosząc,
że dystansującym się zachowaniem babcia uniemożliwiła im wykonanie świadczeń
na jej rzecz. Postępowanie dowodowe potwierdziło, że wskutek nawarstwienia się
negatywnych emocji M.S. dobrowolnie wyprowadziła się z domu i zamieszkała u
powódki. Nie dało jednak podstaw do przyjęcia, że M.S., manifestując w ten sposób
swoją wolę, zgodziła się na sprawowanie opieki przez powódkę w miejsce
pozwanych. Celem umowy o dożywocie jest bowiem dbanie o dożywotnika, jak o
domownika, co zakłada, że dożywotnikowi należą się świadczenia, które
otrzymywałby, będąc we wspólnym gospodarstwie domowym z zobowiązanym.
Sąd Okręgowy przyjął, że pozwani w dalszym ciągu byli zobowiązani
zabezpieczać babci świadczenia wynikające z umowy o dożywocie. Stan zdrowia
matki powódki wymagał pomocy w bieżących czynnościach życia codziennego
i faktycznie taką pomoc M.S. otrzymywała od córki, z którą mieszkała, przy czym
powódka podejmowała te czynności cyklicznie i o różnych porach dnia.
Sąd Okręgowy przyjął, że w zakresie pomocy przy wykonywaniu czynności
fizjologicznych i higienicznych, spożywaniu posiłków i przy ubieraniu garderoby M.S.
wymagała pomocy w łącznym wymiarze 4 godzin dziennie. Taką samą pomoc matka
powódki otrzymywała od opiekunek przyznanych decyzją Miejskiego Ośrodka
Pomocy Społecznej. Przez 55 dni matka powódki przebywała w placówkach
medycznych, co zdaniem Sądu oznacza, że miała zapewnioną opiekę ze strony
II CSKP 547/22
4
personelu medycznego w ramach danej placówki i opieka sprawowana przez inną
osobę była zbędna. Przy ustalaniu wysokości kosztów poniesionych z tytułu opieki
Sąd wziął pod uwagę stawki odpłatności za usługi opiekuńcze określone przez
organy pomocy społecznej. Uznał w konsekwencji, że w okresie od dnia 1 czerwca
2009 r. do dnia 12 lutego 2015 r. powódka sprawowała opiekę nad matką przez 1043
dni, w wymiarze 4 godzin dziennie, co dawało kwotę 50 064 zł.
W odniesieniu do wysokości kosztów składających się na ogólny koszt
pogrzebu Sąd Okręgowy przyjął, że z uwzględnieniem uzyskanego zasiłku
pogrzebowego powódce przysługiwało uprawnienie do żądania zwrotu poniesionych
kosztów pogrzebu w wysokości 2419,50 zł.
Wyrokiem z dnia 11 września 2019 r., na skutek apelacji obu stron, Sąd
Apelacyjny w Poznaniu, w pkt I, zmienił zaskarżony wyrok: 1. w punkcie I w ten
sposób, że w miejsce kwoty 52 483,50 zł zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz
powódki kwotę 2419,50 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 2 października 2015 r.
do dnia 31 grudnia 2015 r. oraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia
1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, a dalej idące powództwo oddalił; 2. w punkcie III
w ten sposób, że odstąpił od obciążania powódki kosztami postępowania
poniesionymi przez pozwanych; w pkt II w pozostałym zakresie apelację pozwanych
oddalił; w pkt III oddalił apelację powódki; w pkt IV orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny nie korygował ustalonego stanu faktycznego, uznawszy, że
w okolicznościach sprawy nie miało znaczenia, ile faktycznie dni i godzin powódka
poświęciła na opiekę nad matką. Bez znaczenia pozostawało również, zdaniem
Sądu, czy po wyprowadzeniu się M.S. pozwani deklarowali, że będą wykonywać
wobec niej obowiązki wynikające z umowy dożywocia, jeżeli uprawniona im to
umożliwi.
Sąd Apelacyjny podniósł, że Sąd Okręgowy, przyjmując odpowiedzialność
pozwanych, oparł się na stanowisku wyrażonym w uchwale Sądu Najwyższego
z dnia 10 października 1978 r., III CZP 53/78, zgodnie z którą, ten, kto spełnił należne
dożywotnikowi od zobowiązanego z umowy dożywocia świadczenia, nie będąc
odpowiedzialnym za wykonanie zobowiązania, może żądać od zobowiązanego
zwrotu wartości spełnionych świadczeń na podstawie bezpodstawnego
II CSKP 547/22
5
wzbogacenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego, stanowisko to nie mogło jednak znaleźć
zastosowania w rozstrzyganej sprawie, ponieważ do przesłanek bezpodstawnego
wzbogacenia należy m.in. zubożenie. Zubożenie ma zawsze postać majątkową,
skutkuje ono albo zwiększeniem pasywów albo zmniejszeniem aktywów. Nie można
natomiast mówić, by na skutek sprawowania opieki nad M.S. doszło do zubożenia
powódki.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że w czasie, za który powódka domaga się zapłaty,
nie świadczyła ona żadnych kwot z tytułu opieki nad matką na rzecz osób trzecich.
Nie doszło w związku z tym do jej zubożenia. Powódka w istocie, zdaniem Sądu
Apelacyjnego, domagała się od pozwanych wynagrodzenia za sprawowanie opieki
nad matką, którą świadczyła za pozwanych, co należy uznać za niedopuszczalne.
Gdyby powódka domagała się zapłaty równowartości świadczeń rzeczowych,
których obowiązek dostarczania w umowie został nałożony na pozwanych, a które
powódka realizowała, wartość tych świadczeń mogłyby zostać wyceniona i co do
zasady możliwe byłoby zasądzenie ich równowartości na podstawie art. 405 k.c.
Wtedy bowiem można by mówić z jednej strony o zubożeniu powódki, która
dostarczała M.S. między innymi mieszkania, wyżywienia, ubrania, światła i opału
oraz zapewniła pomoc w chorobie, a z drugiej strony o wzbogaceniu pozwanych,
którzy kosztów związanych z tymi świadczeniami nie ponieśli, mimo ciążącego na
nich umownego obowiązku.
Sąd Apelacyjny podniósł ponadto, że zgodnie z doświadczeniem życiowym,
gdyby pozwani wywiązywali się z obowiązków nałożonych na nich umową
dożywocia, to zapewniając pomoc i pielęgnację M.S. w czasie obłożnej choroby
czyniliby to zapewne przede wszystkim przez opiekę własną i korzystaliby, podobnie
jak powódka, z pomocy pracowników pomocy społecznej. W ocenie Sądu
Apelacyjnego, zupełnie oderwana od rzeczywistości jest w związku z tym konstrukcja
pozwu, według której przez blisko 1800 dni opieki nad M.S. pozwani zaoszczędzili
na płatnej pomocy w opiece ponad 189 000 zł, co daje około 3150 zł miesięcznie, a
zatem kwotę bliską, a nawet przekraczającą wysokość średniego wynagrodzenia
netto w czasie, za który powódka domaga się zapłaty.
II CSKP 547/22
6
Za zasadne Sąd Apelacyjny uznał w konsekwencji jedynie roszczenie
dotyczące zwrotu kosztów pogrzebu do kwoty 2419,50 zł, z uwzględnieniem
wypłaconego powódce zasiłku pogrzebowego.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła powódka, zaskarżając orzeczenie
w części, tj. w zakresie zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze
i oddalającym powództwo ponad kwotę 2419,50 zł wraz z odsetkami, zarzucając
naruszenie art. 405 w związku z art. 908 k.c. i art. 328 § 2 (obecnie art. 3271)
w związku z art. 391 k.p.c. Na tej podstawie wniosła o uchylenie wyroku Sądu
Apelacyjnego w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przed przejściem do analizy zarzutów kasacyjnych należało podnieść, że
zgodnie z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) każde państwo
członkowskie, kształtując samodzielnie strukturę organów wymiaru sprawiedliwości,
powinno zapewnić, by organy orzekające – jako „sądy” w rozumieniu prawa Unii –
w kwestiach związanych ze stosowaniem lub wykładnią tego prawa odpowiadały
wymogom skutecznej ochrony prawnej, w tym zwłaszcza wymaganiu niezawisłości
i ustanowienia na podstawie ustawy. Wymagania te, w powiązaniu z art. 47 Karty
Praw Podstawowych Unii Europejskiej (KPP UE), nawiązują do wiążącego wszystkie
państwa członkowskie Unii Europejskiej art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie, dnia 4 listopada
1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284, dalej – „EKPCz” lub „Konwencja”),
wyznaczającego wspólny państwom – stronom Konwencji – standard rzetelnego
postępowania sądowego w sprawach cywilnych i karnych.
W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w ślad za
utrwaloną judykaturą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle
art. 6 ust. 1 EKPCz, wskazuje się, że nakaz ustanowienia sądu na podstawie ustawy
odnosi się nie tylko do podstawy prawnej funkcjonowania sądu jako organu władzy
publicznej, lecz także konkretnego składu orzekającego. Wymaga to uwzględnienia
wszystkich przepisów prawa krajowego, które mogą rzutować na to, że uczestnictwo
w składzie orzekającym konkretnych sędziów jest nieprawidłowe (por. np. wyroki
II CSKP 547/22
7
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2020 r., Simpson/Rada
i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII, z dnia 6 października 2021 r.,
C-487/19, W.Ż, z dnia 29 marca 2022 r., C-132/20, Getin Noble Bank S.A.). Dotyczy
to również przepisów regulujących przydział spraw i kształtowanie składów
orzekających w konkretnych sprawach (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 14 listopada 2024 r., C-197/23, S.).
W taki sam sposób trzeba postrzegać wymagania wynikające z art. 45 ust. 1
Konstytucji, jeżeli zważyć, że mimo pewnych różnic w ujęciu gwarancji prawa do
sądu w Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 KPP UE standard ustanowiony
w tych regulacjach jest zbieżny. Koresponduje to z dążeniem artykułowanym
w pracach nad projektem Konstytucji, aby poziom gwarancji przewidziany w tej
mierze w przyszłej konstytucji nie był niższy niż w ratyfikowanych przez Polskę
umowach międzynarodowych (por. Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia
Narodowego nr XV, s. 77, nr XXXVII, s. 98 i nr XXXIX, s. 48 i n.; w orzecznictwie np.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22).
W tym kontekście należało zauważyć, że zarządzenie Prezesa Sądu
Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej z dnia 22 stycznia 2025 r.
wyznaczające skład orzekający w niniejszej sprawie (art. 80 § 1 ustawy z dnia
8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 622, dalej
– „u.SN”), zostało wydane przez X.Y., która z dniem 1 października 2024 r. została
powołana na kolejną kadencję na stanowisku Prezesa Sądu Najwyższego
kierującego pracą Izby Cywilnej, mimo:
1. objęcia urzędu sędziego Sądu Najwyższego po przeprowadzeniu
postępowania nominacyjnego z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa
ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej
Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3,
dalej – „ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r.”), którego kształt i przebieg naruszał
przepisy Konstytucji i konsekwencje prawomocnych orzeczeń sądowych w
stopniu uzasadniającym uchylenie prawomocnym wyrokiem Naczelnego
Sądu Administracyjnego z dnia 6 maja 2021 r., II GOK 2/18, kończącej to
postępowanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa nr […] z dnia 28 sierpnia
2018 r., przez co doszło do upadku jednego z dwóch nieodzownych i
II CSKP 547/22
8
równoważnych elementów składających się na konstytucyjny akt powołania
do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego w postaci wymaganej w art.
179 w związku z art. 186 Konstytucji uchwały Krajowej Rady Sądownictwa
obejmującej wniosek o powołanie do pełnienia urzędu sędziego Sądu
Najwyższego w Izbie Cywilnej (por. uchwała składu połączonych Izb Cywilnej,
Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23
stycznia 2020 r., BSA 1-4110-1/20, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24
kwietnia 2024 r., II PSKP 21/23, OSNP 2024, nr 12, poz. 117 oraz
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2019 r., III CO 121/18, z
dnia 21 maja 2019 r., III CZP 25/19, z dnia 2 września 2021 r.,
III CZP 11/21 i z dnia 23 września 2022 r., III CZP 43/22);
2. uczestniczenia w zgromadzeniu zwołanym na dzień 10 września 2024 r. w
celu dokonania wyboru kandydatów na stanowisko Prezesa Sądu
Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej (dalej – „zgromadzenie”)
wyłącznie osób powołanych do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego
w okolicznościach takich samych bądź zbliżonych do określonych powyżej, co
uniemożliwiało dokonanie czynności przez ustawowy organ Sądu
Najwyższego, jakim jest zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwyższego (art.
11 u.SN), w tym skuteczny wybór kandydatów na stanowisko Prezesa Sądu
Najwyższego i których udział w składach orzekających Sądu Najwyższego
prowadzi do pozbawienia stron prawa do rozpoznania sprawy przez
niezależny, bezstronny i niezawisły sąd ustanowiony ustawą w rozumieniu art.
45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz (por. np. wyrok Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka z dnia 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance
Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce) i art. 47 KPP UE w związku z art. 19 ust.
1 akapit drugi TUE (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z
dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/21, LG i z dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23,
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów);
3. przewodniczenia zgromadzeniu przez osobę wskazaną uznaniową decyzją
Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, której warunkiem ważności jest
kontrasygnata Prezesa Rady Ministrów (art. 144 ust. 2 Konstytucji), podjętą
na podstawie art. 13 § 3 u.SN, który to przepis umożliwia wskazanym organom
II CSKP 547/22
9
władzy wykonawczej motywowane politycznie ingerowanie w wewnętrzne
funkcjonowanie Sądu Najwyższego, jako najwyższego organu władzy
sądowniczej, przez co narusza zasadę trójpodziału władz (art. 10 Konstytucji)
i konstytucyjnie gwarantowaną niezależność oraz autonomię organizacyjną
Sądu Najwyższego względem organów władzy wykonawczej (art. 173
Konstytucji);
4. wadliwego zwołania zgromadzenia przez sędzię X.Y., która w poprzedniej
kadencji została powołana na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego
kierującego pracą Izby Cywilnej, mimo że postępowanie prowadzące do
wyłonienia kandydatów na to stanowisko zostało przeprowadzone z
naruszeniem prawa, przy sprzeciwie ówczesnej większości sędziów Izby
Cywilnej, na podstawie rozwiązań ustawowych rażąco naruszających zasadę
odrębności i niezależności władzy sądowniczej (art. 173 Konstytucji), z
pominięciem uchwały zgromadzenia sędziów Izby Cywilnej z dnia 29 czerwca
2021 r. odraczającej zgromadzenie wyborcze i w sposób, który uniemożliwiał
większości sędziów Izby Cywilnej wybór kandydatów cieszących się
poparciem niezbędnym do sprawowania tego urzędu (por. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2022 r., III CZP 43/22 i z dnia 3 kwietnia
2023 r., II CSKP 501/22).
Sytuacja, w której ustawowe uprawnienia Prezesa Sądu Najwyższego, w tym
dotyczące działalności orzeczniczej izby Sądu Najwyższego, takie jak
w szczególności kształtowanie składów orzekających w konkretnych sprawach
(art. 80 § 1 u.SN), są faktycznie realizowane przez sędziego powołanego na
stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego z opisanym wyżej naruszeniem zasad
ustrojowych, ma bezprecedensowy charakter i przekłada się na nieskuteczność
czynności, w tym zarządzeń i innych aktów podejmowanych przez obsadzony w taki
wadliwy sposób organ Sądu Najwyższego (por. w tej materii także postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2023 r., II CSKP 1588/22 i postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 1 grudnia 2023 r., III CZP 1/22, w którym zwrócono szeroko
uwagę na konsekwencje pełnienia funkcji kierowniczych w Sądzie Najwyższym,
w tym funkcji Prezesa Sądu Najwyższego, przez osoby wadliwie powołane do
pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym się
II CSKP 547/22
10
z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia
2017 r.).
W przypadku takich aktów, jak zarządzenie o wyznaczeniu składu
orzekającego, dokonywana de lege lata ocena wpływu tego stanu rzeczy na
dopuszczalność merytorycznego rozpoznania sprawy przez wyznaczony w ten
sposób skład orzekający Sądu Najwyższego musi jednak brać pod uwagę z jednej
strony ryzyko rzeczywistego oddziaływania tej nieprawidłowości na możność
zapewnienia prawa stron do rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd
ustanowiony ustawą, z uwzględnieniem konkretnych okoliczności, z drugiej zaś
konsekwencje kategorycznego przyjęcia, że sytuacja ta – do chwili zmiany stanu
prawnego – stoi na przeszkodzie merytorycznemu rozpoznaniu sprawy, w tym ryzyko
paraliżu konstytucyjnych i ustawowych funkcji Sądu Najwyższego w sferze ochrony
prawnej, a co za tym idzie udaremnienia prawa stron do rozpoznania sprawy
w rozsądnym terminie (art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 KPP
UE). Sąd Najwyższy nie może kwestii tej pomijać, mimo pełnej świadomości
strukturalnego charakteru i wagi problemu nieprawidłowej obsady organów Sądu
Najwyższego, w tym Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej,
mającego pierwotne podłoże w wadliwości postępowań nominacyjnych na
stanowiska sędziowskie w Sądzie Najwyższym prowadzonych z udziałem Krajowej
Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. i zaniechaniu
ze strony prawodawcy przyjęcia rozwiązań legislacyjnych usuwających tę wadliwość,
a następnie zwielokrotnionego przez uchybienia w postępowaniu bezpośrednio
prowadzącym do wyłonienia kandydatów na stanowisko Prezesa Sądu
Najwyższego.
W tym stanie rzeczy, mając na względzie wskazane okoliczności, jak również
to, że strony – zawiadomione o składzie orzekającym – nie podniosły zastrzeżeń co
do sposobu ukonstytuowania składu orzekającego Sądu Najwyższego, któremu
została powierzona niniejsza sprawa, ani też niezależności lub bezstronności jego
członków, Sąd Najwyższy w niniejszym składzie uznał, że nie było przeszkód do
merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.
II CSKP 547/22
11
Umowa o dożywocie należy do umów wzajemnych o funkcji alimentacyjnej
(por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 1984 r., III UZP 22/84,
OSNCP 1985, nr 1, poz. 4 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2021 r.,
I CSKP 140/21). Jej treścią jest zapewnienie zbywcy nieruchomości dożywotniego
utrzymania, polegające, jeśli strony inaczej nie uzgodniły, na przyjęciu zbywcy
nieruchomości jako domownika, dostarczaniu mu wyżywienia, ubrania, mieszkania,
światła i opału, zapewnianiu odpowiedniej pomocy i pielęgnowaniu w chorobie, jak
również sprawieniu własnym kosztem pogrzebu, w zamian za przeniesienie prawa
własności nieruchomości (art. 908 k.c.). Świadczenia, które nabywca nieruchomości
jest obowiązany realizować na podstawie umowy o dożywocie, mają określoną
wartość (por. art. 913 § 1 k.c. in fine) i mogą być wyrażone w pieniądzu, co dotyczy
nie tylko świadczeń rzeczowych, polegających na zapewnieniu dożywotnikowi
wyżywienia, mieszkania lub leków, lecz także odpowiedniej pomocy i pielęgnowania
w chorobie.
W uchwale z dnia 10 października 1978 r., III CZP 53/78, podjętej
w okolicznościach zbliżonych do powstałych w sprawie, w której wydano zaskarżony
wyrok, Sąd Najwyższy przyjął, że ten, kto spełnił należne dożywotnikowi od
zobowiązanego z umowy dożywocia świadczenia, nie będąc odpowiedzialnym za
wykonanie zobowiązania, może żądać od zobowiązanego zwrotu wartości
spełnionych świadczeń na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia. W motywach
uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że osobisty charakter świadczeń
wynikających z umowy dożywocia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 16 marca 1970 r., III CZP 112/69, OSNCP 1971, nr 1, poz. 1
i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1968 r., II CZ 67/68,
OSNCP 1968, nr 11, poz. 197) wyłącza umowne lub ustawowe wstąpienie w prawa
zaspokojonego wierzyciela (dożywotnika), a jednocześnie zaspokojenie wierzyciela
przez osobę trzecią, która nie pozostaje z dłużnikiem w stosunku prawnym, nie
uzasadnia roszczenia zwrotnego wobec dłużnika. W takim przypadku, wobec braku
podstaw do wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela, jak również do
roszczenia zwrotnego, należy uznać, że zwolnienie przez osobę trzecią dłużnika
z długu wobec dożywotnika uprawnia do żądania wydania spowodowanych tym
II CSKP 547/22
12
świadczeniem korzyści lub ich wartości jako bezpodstawnego wzbogacenia
(art. 405 k.c.).
Mając na względzie alimentacyjną funkcję świadczeń należnych
dożywotnikowi od nabywcy nieruchomości, przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu
realizują w tym układzie funkcję zbliżoną do art. 140 k.r.o., który statuuje roszczenie
regresowe osoby dostarczającej drugiemu środków utrzymania lub wychowania, nie
będąc do tego zobowiązana. Wybór przez ustawodawcę tej formuły regresu
w przypadku roszczeń alimentacyjnych wiąże się m.in. z nieprzenoszalnością
świadczeń alimentacyjnych (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada
1975 r., III CZP 76/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 207 i z dnia 24 lutego 2011 r.,
III CZP 134/10, OSNC 2011, nr 11, poz. 118), co wyklucza odwołanie się do
wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela. Na tle art. 140 k.r.o. podnosi się
zarazem, że o ile roszczenia regresowe wyrażają się zawsze w pieniądzu, to skoro
świadczenie alimentacyjne może polegać również na wykonywaniu swego rodzaju
usług na rzecz uprawnionego do alimentacji, to ich wartość może być także
przedmiotem roszczenia zwrotnego. Inaczej rzecz ujmując, zakresem roszczenia
regresowego jest objęty nie tylko zwrot świadczeń materialnych realizowanych
w pieniądzu lub naturze, lecz także polegających na osobistych staraniach
o utrzymanie uprawnionego. Celem tego rozwiązania jest przywrócenie równowagi
majątkowej wywołanej spełnianiem świadczeń alimentacyjnych, niezależnie od ich
postaci, przez inną osobę aniżeli dłużnik alimentacyjny, tj. osobę, która w konkretnej
sytuacji powinna je realizować.
Umowa o dożywocie obliguje nabywcę do spełniania świadczeń
zapewniających dożywotnikowi dożywotnie utrzymanie (arg. ex art. 908 § 1 k.c.)
w zamian za prawo własności nieruchomości. Ustalenie szczegółowego zakresu tych
świadczeń należy do stron, powinny być one jednak ukształtowane w taki sposób,
aby odpowiadały pojęciu dożywotniego utrzymania, tj. – co do zasady – aby
dożywotnik nie musiał angażować własnych zasobów lub przyczyniać się do
zdobywania środków na zaspokojenie niezbędnych wymagań życiowych (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 359/07 i z dnia 29 września
2021 r., IV CSKP 68/21). Jedną z funkcji rozważanej umowy jest rozwiązanie
problemu dożywotniej alimentacji zbywcy nieruchomości, której ciężar bierze na
II CSKP 547/22
13
siebie nabywca, uzyskując w zamian nieruchomość, nierzadko o znaczącej wartości,
stanowiącą często podstawowy element majątku dożywotnika (por. art. 916 k.c.).
W sytuacji, w której świadczenia należne dożywotnikowi zostały określone
w umowie w sposób zapewniający realizację usprawiedliwionych potrzeb
dożywotnika, przepis art. 140 k.r.o. nie może znaleźć zastosowania do świadczeń
realizowanych na rzecz dożywotnika przez osobę trzecią (co do relacji między
ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym a obowiązkiem nabywcy nieruchomości
na podstawie umowy o dożywocie zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego
1969 r., III CZP 130/68, OSNCP 1969, nr 11, poz. 192), choćby nabywca
nieruchomości nie spełniał tych świadczeń wbrew własnemu zobowiązaniu. Jest tak
dlatego, ponieważ art. 140 k.r.o. odnosi się do obowiązku alimentacyjnego
w rozumieniu art. 128 k.r.o., którego podłożem jest stosunek prawnorodzinny. Jeśli
jednak nabywca nieruchomości nie wywiązuje się z ciężaru świadczeń na rzecz
dożywotnika, mimo takiego obowiązku, pozostając zarazem właścicielem
nieruchomości, a zobowiązania te spełnia w jego miejsce osoba niezobowiązana,
zachodzi analogiczna potrzeba wyrównania sytuacji majątkowej, jak w przypadku
unormowanym wprost w art. 140 k.r.o.
Podobnie, jak w sytuacji uregulowanej w art. 140 k.r.o., względy społeczne
i etyczne przemawiają za tym, aby ciężar świadczeń alimentacyjnych udzielanych
dożywotnikowi ze skutkiem zaspokojenia jego interesu w ramach umowy
o dożywocie obciążył finalnie osobę, która podjąwszy się umownie spełniania tych
świadczeń i uzyskawszy w zamian własność nieruchomości, obowiązków tych nie
realizowała, zachowując własność nieruchomości. Odwołaniu się w tym przypadku
do art. 405 i n. k.c., konstytuujących ogólny mechanizm pozwalający na restytucję
korzyści majątkowych uzyskanych bez tytułu prawnego cudzym kosztem, nie
sprzeciwia się niemożność konstruowania roszczeń z tytułu bezpodstawnego
wzbogacenia w ramach relacji zobowiązaniowych (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 16 października 2020 r., V CSK 609/18 i z dnia 7 maja 2009 r.,
IV CSK 523/08, OSNC-ZD 2010, nr A, poz. 12 oraz powołane tam dalsze
orzecznictwo), zważywszy, że osobę trzecią, zaspokajającą w miejsce
zobowiązanego interesy dożywotnika, nie łączy ze stronami umowy dożywocia
relacja zobowiązaniowa.
II CSKP 547/22
14
Za zbyt daleko idące należało w związku z tym uznać stanowisko Sądu
Apelacyjnego, wykluczające a priori możliwość domagania się przez osobę
faktycznie spełniającą świadczenia należne dożywotnikowi w ramach zwrotu
bezpodstawnego wzbogacenia wartości innych spełnionych świadczeń niż
rzeczowe, które według ustaleń sprawy powódka realizowała na rzecz dożywotniczki
w miejsce zobowiązanych do tego pozwanych. Zbyt wąsko Sąd Apelacyjny ujął
również zubożenie, które stanowi wprawdzie w świetle orzecznictwa przesłankę
żądania zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 26 stycznia 2000 r., III CKN 542/98, z dnia 24 października 2007 r.,
IV CSK 203/07, OSNC 2009, nr 1, poz. 13 i z dnia 30 września 2009 r., V CSK 33/09,
OSP 2010, nr 6, poz. 64), nie musi jednak polegać na wyjściu z majątku zubożonego
określonej wartości (zmniejszeniu aktywów) lub zwiększeniu pasywów.
Sytuacja taka może mieć miejsce m.in. w razie ingerencji w dobro majątkowe,
którego wyłącznym dysponentem jest zubożony (por. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 237/06, z dnia 28 marca 2012 r., V CSK 157/11,
z dnia 9 czerwca 2017 r., III CSK 216/16 i z dnia 16 października 2020 r.,
V CSK 609/18, a także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1980 r.,
III CZP 88/79, OSNC 1980, nr 7-8, poz. 137), jak również w niektórych przypadkach
wykonania przez zubożonego nieodpłatnej usługi z korzyścią dla wzbogaconego
(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1967 r., I CR 526/67,
OSNPG 1968, nr 8-9, poz. 49, w którym zanegowano jednocześnie spełnienie
przesłanek zastosowania art. 115 i n. k.z.), co można odnieść także do przypadku,
w którym usługa taka – podobnie jak świadczenie pieniężne – prowadzi do
uwolnienia od długu innej osoby, która zostaje przez to wzbogacona
(por. odpowiednio wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1973 r., II CR 648/72,
OSNCP 1973, nr 11, poz. 200, z dnia 17 czerwca 1980 r., IV CR 210/80, OSPiKA
1981, nr 7-8, poz. 134, z dnia 7 marca 2013 r., IV CSK 442/12, OSNC 2013, nr 11,
poz. 129, z dnia 10 marca 2016 r., III CSK 199/15, OSNC-ZD 2017, nr C, poz. 55,
a także z dnia 3 marca 2017 r., I CSK 255/16, w którym wyrażono ogólniejsze
stanowisko, że jeżeli osoba trzecia, spełniająca świadczenie w miejsce dłużnika, nie
nabyła spłaconej wierzytelności i zarazem brak stosunku prawnego łączącego ją
z dłużnikiem, za właściwy środek do rozliczeń między osobą trzecią a dłużnikiem
II CSKP 547/22
15
z tytułu spełnienia jego świadczenia uznaje się roszczenie o zwrot bezpodstawnego
wzbogacenia). W rozważanym przypadku do odmiennego wniosku nie może
skłaniać reguła, według której przypadki prawem chronionego działania w sferze
cudzego interesu pozostają przedmiotem wyraźnej regulacji prawnej, zważywszy, że
akcentowane już względy społeczne przemawiają za wzmocnieniem sytuacji prawnej
osoby, która dobrowolnie dostarcza dożywotnikowi utrzymania niezapewnianego –
wbrew obowiązkowi – przez nabywcę nieruchomości i koniecznością zapewnienia tej
osobie możliwości kompensaty wartości udzielonych świadczeń przez ostateczne
przerzucenie ich kosztu na osobę, która uzyskawszy w zamian prawo własności
nieruchomości, podjęła się umownie ich realizacji.
Akceptując zatem co do zasady stanowisko wyrażone w uchwale Sądu
Najwyższego z dnia 10 października 1978 r., III CZP 53/78, zarzut naruszenia
art. 405 k.c. należało uznać za trafny i prowadzący do uchylenia zaskarżonego
wyroku.
Odrębną rzeczą jest wymiar roszczenia, z którym może wystąpić osoba
faktycznie świadcząca utrzymanie dożywotnikowi w miejsce zobowiązanego
nabywcy nieruchomości. Pożądane jest w tej mierze zachowanie niezbędnej
ostrożności, czego podłożem jest bogactwo możliwych stanów faktycznych,
zwłaszcza w relacjach rodzinnych, w których z reguły dochodzi do zawarcia umowy
o dożywocie, jak również poszanowanie ogólnej zasady, według której zastosowanie
w rozważanym przypadku art. 405 k.c. może wchodzić w rachubę tylko w takim
zakresie, w jakim nabywca nieruchomości na podstawie umowy o dożywocie był –
w konkretnych okolicznościach – zobowiązany do spełniania świadczeń na rzecz
dożywotnika w czasie, w którym świadczenia te były realizowane przez osobę
występującą z roszczeniem. Mając na względzie, że umowa o dożywocie zakłada
spełnianie świadczeń w sposób ciągły i rozłożony w czasie, jeżeli dochodzone
roszczenie obejmuje zsumowaną wartość świadczeń udzielanych przez osobę
trzecią przez dłuższy czas, pożądane może być również, podobnie jak w przypadku
regresu alimentacyjnego, rozważenie przez sąd zastosowania art. 320 k.p.c.
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1963 r., III CR 311/63,
OSNCP 1964, nr 10, poz. 211).
II CSKP 547/22
16
Przede wszystkim jednak osoba realizująca świadczenia na rzecz
dożywotnika w miejsce zobowiązanego nie może nie tylko dochodzić roszczenia,
które przekraczałoby wartość, którą sama świadczyła, lecz także roszczenia
przekraczającego to, do czego in concreto zobowiązany był nabywca nieruchomości
wobec dożywotnika. W szczególności zaś osoba trzecia, która świadczyła w miejsce
zobowiązanego, zaspokajając interes dożywotnika, nie może być stawiana w lepszej
sytuacji, gdy chodzi o zakres przysługującego jej roszczenia, aniżeli dożywotnik,
gdyby samodzielnie dochodził od nabywcy nieruchomości roszczenia o wykonanie
umowy, względnie o naprawienie szkody. Uogólniając można stwierdzić, że
roszczenie osoby dostarczającej dożywotnikowi utrzymania w miejsce
zobowiązanego na podstawie umowy o dożywocie, powinno podlegać ocenie
z uwzględnieniem tych wszystkich przesłanek, którym w konkretnych
okolicznościach i miarodajnym czasie podlegałoby roszczenie dożywotnika
skierowane przeciwko zobowiązanemu, a repartycja ciężarów poniesionych przez
osobę trzecią może być zasadna tylko w granicach tego, czego dożywotnik mógłby
wymagać od obowiązanego (por. odpowiednio uzasadnienie uchwały składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2015 r., III CZP 77/15, OSNC 2016,
nr 5, poz. 53 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 1999 r.,
III CZ 179/98).
W sprawie, w której wydano zaskarżony wyrok, kwestie te są o tyle istotne, że
Sądy meriti, z zastrzeżeniem wzmianki na temat napięć i nieporozumień
poprzedzających wyprowadzkę dożywotniczki, nie poczyniły bliższych ustaleń co do
okoliczności, w których pozwani zaprzestali świadczeń na rzecz dożywotniczki, a ich
realizację faktycznie przejęła powódka. Nie dokonano również ustaleń co do tego,
czy pozwani – po wyprowadzce dożywotniczki – ofiarowali spełnianie świadczeń
w dotychczasowej bądź zmodyfikowanej postaci lub zakresie. Sąd Okręgowy
stwierdził wprawdzie skrótowo, że nie udowodniono, aby dożywotniczka zgodziła się
na sprawowanie opieki przez powódkę w miejsce pozwanych, nie wynika z tego
jednak, czy powódka była skłonna zaakceptować w zmienionych okolicznościach
dalszą opiekę sprawowaną przez pozwanych, a także, w jakim zakresie od
pozwanych można było w zmienionej sytuacji wymagać świadczeń polegających
m.in. na osobistej opiece w zakresie uzgodnionym w umowie o dożywocie, skoro
II CSKP 547/22
17
jednym z elementów tej umowy było przyjęcie dożywotniczki na domownika. Takie
uzgodnienie zakłada zaś, że – przynajmniej co do zasady – konieczna opieka
i pomoc miały być świadczone we wspólnym gospodarstwie domowym
dożywotniczki i nabywców nieruchomości.
Racją jest, że skoro powództwo o rozwiązanie umowy o dożywocie zostało
oddalone, umowa nie została rozwiązana w inny sposób, a zarazem nie doszło do
przekształcenia wynikających z niej uprawnień na dożywotnią rentę (art. 913 § 1 k.c.),
pozwani pozostawali dłużnikami dożywotniczki w zakresie uzgodnionych w umowie
świadczeń. W sprawie nie ustalono jednak przyczyn stojących u podstaw oddalenia
powództwa wytoczonego przez dożywotniczkę. Prawomocne oddalenie powództwa
o rozwiązanie umowy o dożywocie może natomiast mieć przyczynę nie tylko
w niewytworzeniu się między dożywotnikiem a zobowiązanym takich stosunków, że
nie można wymagać, aby pozostawali oni ze sobą w osobistej styczności
(art. 913 § 2 w związku z § 1 k.c.), lecz także w tym, że do sytuacji takiej wprawdzie
doszło, lecz jej podłożem było zachowanie dożywotnika (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 18 lutego 1969 r., II CR 94/69, OSNCP 1969, nr 12, poz. 225,
z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 359/07, z dnia 15 lipca 2010 r., IV CSK 32/10
i z dnia 25 maja 2016 r., V CSK 499/15 i powołane tam dalsze orzecznictwo).
W takim przypadku, jeżeli nie dojdzie do zmiany treści prawa dożywocia na
rentę, co wymaga wystąpienia z właściwym żądaniem (art. 913 § 1 k.c.), realizacja
przynajmniej niektórych zobowiązań nabywcy nieruchomości w kształcie
uzgodnionym przez strony może okazać się niemożliwa z przyczyn, za które nie
można przypisać mu odpowiedzialności, w zakresie, w jakim do ich wykonywania
konieczne jest zamieszkiwanie dożywotnika z nabywcą nieruchomości bądź –
ogólniej – funkcjonowanie między dożywotnikiem a nabywcą nieruchomości
typowych relacji rodzinnych, czemu na przeszkodzie stoi postawa dożywotnika
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2009 r., V CSK 58/09). Losowy
charakter umowy o dożywocie odnosi się do czasu trwania i zakresu świadczeń
niezbędnych dożywotnikowi, nie oznacza on jednak, że w razie w oddalenia
powództwa o rozwiązanie umowy o dożywocie z przyczyn dotyczących dożywotnika
powinna być ona wykonywana przez nabywcę nieruchomości w niezmienionym
kształcie, niezależnie od ewentualnych następczych zmian okoliczności leżących po
II CSKP 547/22
18
stronie dożywotnika i godzących w pierwotne, obopólne, założenia stron umowy.
W niektórych przypadkach zachowanie dożywotnika, zamieszkującego
własnowolnie przez dłuższy czas w gospodarstwie innej opiekującej się nim osoby,
może również skłaniać do rozważenia, czy nie doszło do dorozumianego zwolnienia
nabywcy nieruchomości z części świadczeń na rzecz dożywotnika lub wyłączenia
przesłanki winy w nierealizowaniu tych świadczeń (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 14 lutego 2020 r., V CSK 357/19). Może to dotyczyć
w szczególności świadczeń wymagających ściśle osobistych relacji między
dożywotnikiem a nabywcą nieruchomości, do takich zaś należą świadczenia
polegające na udzielaniu osobistej opieki w chorobie.
W tego rodzaju sytuacjach nie można w każdym razie wykluczyć, że na
nabywcy nieruchomości in concreto nie spoczywał w miarodajnym czasie prawny
obowiązek spełniania tych świadczeń, co wykluczałoby uznanie go – w odniesieniu
do wartości świadczeń, które w jego miejsce spełniła osoba trzecia – za
wzbogaconego w rozumieniu art. 405 k.c. W zależności od okoliczności sprawy,
w sprawach, w których osoba trzecia spełniająca świadczenia na rzecz dożywotnika
występuje przeciwko nabywcy nieruchomości z roszczeniem opartym na
art. 405 k.c., niewykluczona jest również konieczność oceny wysokości roszczenia
z uwzględnieniem art. 5 k.c., co dotyczy zwłaszcza, choć nie tylko, takich sytuacji,
w których zarzut ten mógłby podnieść nabywca nieruchomości wobec dożywotnika.
Z drugiej strony, trzeba mieć także na względzie, że nie każde uprawnienie
wynikające z prawa dożywocia wymaga do jego realizacji bliskiej styczności lub
utrzymywania relacji rodzinnej między dożywotnikiem a nabywcą nieruchomości.
Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji.
Władysław Pawlak
(K.G.)
[r.g.]
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
II CSKP 547/22
19
