Art. 913 Kodeksu cywilnego dotyczy szczególnych przypadków umowy dożywocia. Przepis ten przewiduje dwie istotne możliwości dla stron umowy: po pierwsze, sąd może zamienić prawo dożywocia na dożywotnią rentę, a po drugie, w wyjątkowych sytuacjach możliwe jest rozwiązanie umowy. W pierwszym paragrafie wyraźnie wskazano, że gdy między dożywotnikiem a osobą zobowiązaną do świadczeń dochodzi do takich stosunków, które wykluczają dalszy bezpośredni kontakt, jedna ze stron może zwrócić się do sądu o zamianę wszystkich lub części uprawnień dożywocia na rentę dożywotnią odpowiadającą wartości tych uprawnień. Drugi paragraf natomiast dopuszcza w wypadkach wyjątkowych rozwiązanie umowy, zwłaszcza gdy dożywotnik jest zbywcą nieruchomości.
Przepis ten ma zastosowanie w sytuacjach konfliktowych lub trudnych, gdzie trwała styczność między stronami jest niemożliwa lub niepożądana. Dotyczy to zarówno relacji rodzinnych, jak i innych stosunków, w których zawierane jest dożywocie. Przesłanką do interwencji sądu jest wystąpienie takich stosunków, że nie można wymagać od stron ciągłej bezpośredniej styczności – może to być np. przewlekły spór, znaczne pogorszenie stosunków osobistych, lub inne powody utrudniające korzystanie z prawa dożywocia w pierwotnej formie.
Dobrym przykładem zastosowania art. 913 jest sytuacja, gdy osoba otrzymująca dożywocie i zobowiązana do świadczenia utrzymania wchodzą w zażarty konflikt, co utrudnia lub uniemożliwia codzienne realizowanie postanowień umowy. Wtedy dożywotnik może zwrócić się do sądu o przekształcenie przysługujących mu praw (np. korzystania z mieszkania) na dożywotnią rentę pieniężną, co eliminuje obowiązek bezpośredniego kontaktu. Analogicznie, gdy dożywotnik jest właścicielem nieruchomości i zachodzą wyjątkowe okoliczności, strony mogą zwrócić się do sądu o rozwiązanie umowy dożywocia.
Często spotykanym błędem jest mylenie prawa dożywocia z innymi formami użytkowania nieruchomości oraz nieodróżnianie sytuacji, w których sąd może działać z inicjatywy stron. Art. 913 wyraźnie wymaga żądania jednej ze stron, nie przewiduje działania z urzędu. Ponadto często pomijana jest kwestia, że zamiana dotyczy wartości uprawnień dożywocia, a nie automatycznie całości świadczeń. Ważne jest więc prawidłowe zrozumienie mechanizmu przeliczenia i oceny wartości tych uprawnień. W każdym indywidualnym przypadku zastosowania art. 913 warto skonsultować się z prawnikiem, aby właściwie ocenić sytuację i możliwości prawne.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
