II CSKP 534/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 lutego 2025 r.
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
Protokolant Natalia Pająk
po rozpoznaniu na rozprawie 28 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej R.C. i Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 8 lutego 2022 r., I ACa 688/20,
w sprawie z powództwa R.C.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę
1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 i oddala apelację
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z 4 lutego 2020 r., XII C 1379/18, także w części dotyczącej zarzutu
zatrzymania;
2. oddala skargę kasacyjną pozwanego;
3. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 8100 (osiem
tysięcy sto) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego wraz
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie
za czas po upływie tygodnia od 28 lutego 2025 roku.
II CSKP 534/23
2
Grzegorz Misiurek
(R.N.)
Karol Weitz
Marta Romańska
UZASADNIENIE
Powód R.C. wniósł o zasądzenie od Banku S.A.
w W. kwoty 232.879,57 zł z odsetkami ustawowymi, ewentualnie o ustalenie
nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu, ewentualnie
o zasądzenie kwoty 103.799,02 zł z odsetkami ustawowymi oraz ustalenie, że
postanowienia § 2 ust. 2, § 4 ust. 6, § 7 ust. 1 umowy o kredyt hipoteczny nr […] oraz
postanowienia § 2 pkt 19, § 3 ust. 2, § 5 ust. 14 zd. 2, § 5 ust. 16, § 7 ust. 5, § 8 ust.
3, § 8 ust. 4, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4 i 5, § 11 ust. 4 i 5, § 11 ust. 11, § 12 ust. 3, § 13
ust. 4 regulaminu kredytowania osób fizycznych stanowią niedozwolone
postanowienia umowne i nie wiążą go (są bezskuteczne wobec niego) od chwili
zawarcia umowy.
Pozwany Bank S.A. w W. wniósł o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z 4 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził od
pozwanego na rzecz powoda kwotę 232.879,57 zł z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie od kwoty 103.799,02 zł od 31 maja 2018 r., od kwoty 129.080,55 zł od 24
grudnia 2019 r. (pkt I) i oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II).
Sąd Okręgowy ustalił, że 3 czerwca 2008 r. powód złożył u pośrednika
kredytowego wniosek kredytowy skierowany do pozwanego i wniósł o udzielenie mu
kredytu w kwocie 430.400 zł z przeznaczeniem na zakup na rynku pierwotnym
nieruchomości za cenę 430.000 zł. We wniosku określił, że walutą kredytu ma być
frank szwajcarski (CHF), okres kredytowania ma wynosić 420 miesięcy, a wypłata
kredytu ma nastąpić jednorazowo. Powód podał, że jest inżynierem budowlanym,
dyrektorem - członkiem zarządu spółki akcyjnej z wynagrodzeniem 11.169,06 zł
netto, ma zobowiązanie wobec […] z tytułu kredytu w kwocie 440.000 zł, z ratą
miesięczną 2.350 zł, jest właścicielem mieszkania w W. o pow. 74 m2,
o wartości 570.000 zł. Powód podpisał informację dla ubiegających się o produkty
II CSKP 534/23
3
hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie
procentowej, w której była informacja, że wybierając zadłużenie w walucie obcej
kredytobiorcy korzystają aktualnie z oprocentowania niższego w porównaniu
z kredytem złotowym i spłacają niższą ratę kredytu, co wynika ze znacznej różnicy
w wysokości stawek referencyjnych, zaciągając zobowiązanie w walucie obcej
kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych, którego
występowanie sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia z tytułu
zaciągniętego kredytu przeliczona na złote na dany dzień podlega ciągłym
wahaniom, w zależności od aktualnego kursu waluty; ryzyko jest znacznie mniejsze,
jeżeli o kredyt walutowy ubiega się kredytobiorca osiągający dochody w tej samej
walucie obcej, z tych powodów warto rozważyć zaciągnięcie długoterminowego
kredytu w złotym jako korzystną alternatywę w stosunku do kredytów walutowych,
które mimo atrakcyjnych aktualnie warunków cenowych w długim okresie mogą
okazać się droższe na skutek wzrostu kursów walutowych zarówno w przypadku
kredytów złotowych, jak i walutowych, oprocentowanych w oparciu o zmienną stopę
procentową; kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych, a dwa
wspomniane czynniki - zmienność kursów walutowych oraz wahania stóp
procentowych powodują, że rzeczywiste koszty obsługi długu mogą okazać się
znacząco wyższe od wcześniej założonych.
Informacja zawierała przykład wpływu zmiany stopy procentowej oraz kursu
waluty na wysokość raty kredytu: wysokość raty kapitałowo-odsetkowej przy
aktualnym poziomie kursu CHF i aktualnym poziomie stopy procentowej -
1.926,32 zł; wysokość raty kapitałowo-odsetkowej przy założeniu, że stopa
procentowa kredytu w CHF jest równa stopie procentowej kredytu w PLN, a kapitał
jest większy o 20 % - 3.330,49 zł; wysokość raty kapitałowo-odsetkowej przy
założeniu, że kurs CHF wzrośnie o wartość stanowiącą różnicę między
maksymalnym a minimalnym kursem CHF z okresu ostatnich 12 miesięcy,
tj. o 14,22 % - 2.200,20 zł; wysokość raty kapitałowo-odsetkowej przy założeniu, że
stopa procentowa wzrośnie o 400 p.p. - 2.984,96 zł; wysokość raty kapitałowo-
odsetkowej przy założeniu, że stopa procentowa wrośnie o wartość stanowiącą
różnicę między maksymalną a minimalną wartością stopy referencyjnej z ostatnich
12 miesięcy, tj. o 0,79 p.p. - 2.188,20 zł.
II CSKP 534/23
4
Powód oświadczył, że zapoznał się z powyższą informacją, że w pierwszej
kolejności przedstawiono mu ofertę kredytu w PLN, z której rezygnuje. Pozwany
ocenił zdolność kredytową powoda dla kredytu w kwocie 430.400 zł, uznając, że ma
on zdolność dla raty w wysokości 1.913,29 zł.
Strony zawarły umowę kredytową 17 lipca 2008 r. Pozwany udzielił powodowi
kredytu w kwocie 430.400 zł, indeksowanego do waluty CHF. Po uruchomieniu
kredytu lub pierwszej transzy kredytu bank miał wysłać do kredytobiorcy pismo
informujące o wysokości pierwszej raty, kwocie kredytu w CHF oraz jego
równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli kursów walut
obcych obowiązującej w banku w dniu uruchomienia kredytu lub transzy, przy czym
zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania miały wpływ na wysokość kwoty
kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej.
Przedmiotem kredytowania i zabezpieczenia hipotecznego była
nieruchomość zabudowana domem o pow. 159,05 m2. Okres kredytowania wynosił
420 miesięcy, licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy. Wypłata
kredytu miała nastąpić jednorazowo na rachunek bankowy dewelopera. Bank przed
uruchomieniem kredytu pobrał opłatę za opinię dotyczącą zabezpieczenia kredytu
w kwocie 400 zł, potrąconą z kwoty kredytu.
Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej.
Oprocentowanie kredytu wynosiło 3,5900 % w stosunku rocznym, co stanowiło sumę
stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) obowiązującej w dniu sporządzenia umowy
oraz marży w wysokości 0,8 p.p., stałej w całym okresie kredytowania.
Oprocentowanie kredytu ulegało zmianie w zależności od zmiany stopy referencyjnej
LIBOR 3M w cyklu kwartalnym, przyjmującej wartość z ostatniego dnia roboczego
ostatniego miesiąca poprzedzającego kolejny kwartał kalendarzowy.
Powód zobowiązał się spłacić w złotych kwotę kredytu wyrażoną w CHF,
z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty
kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych pozwanego. Kredyt spłacany był
w 420 równych ratach miesięcznych, zawierających malejącą część odsetek oraz
rosnącą część raty kapitałowej. Pozwany miał potrącać kwoty rat z rachunku powoda
w tym samym dniu miesiąca, w jakim miała miejsce wypłata kredytu lub jego
II CSKP 534/23
5
pierwszej transzy, począwszy od miesiąca następnego po pierwszej wypłacie
środków z kredytu. Ostatnia rata spłaty kredytu miała mieć charakter wyrównujący
i służyć rozliczeniu całego zobowiązania.
Regulamin kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości
hipotecznej (dalej - regulamin) w banku przewidywał, że kredyt może być
indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w banku tabeli
kursów walut obcych, w umowie kredytowej kwota kredytu jest określona w PLN,
uruchomienie środków z kredytu następuje w sposób określony w dyspozycji
uruchomienia kredytu, po jej akceptacji przez bank; w przypadku kredytu w walucie
obcej rata spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego
w banku na podstawie tabeli kursów walut obcych; w przypadku kredytu w walucie
obcej kredytobiorca może zastrzec w umowie, że bank będzie pobierał ratę spłaty
z rachunku w walucie, w której kredyt jest indeksowany, o ile ten rachunek jest
dostępny w aktualnej ofercie banku.
Pozwany nie przewidywał możliwości spłaty kredytu i składek na
ubezpieczenie bezpośrednio w CHF.
21 lipca 2008 r. powód złożył dyspozycję wypłaty środków z kredytu, w której
wskazał kwotę do wypłaty - 430.000 zł. Kredyt powoda został uruchomiony 25 lipca
2008 r. w złotych. Saldo kapitału w CHF wyniosło 222.670,60. Po kilku dniach powód
otrzymał harmonogram spłaty kredytu.
13 października 2008 r. powód wystąpił o zmianę warunków kredytu przez
zwiększenie kwoty kredytu o 30.000 zł z przeznaczeniem na wykończenie domu,
a 22 października 2013 r. o przyznanie mu wakacji kredytowych w październiku
2013 r.
9 stycznia 2014 r. powód wystąpił o przyznanie wakacji kredytowych
w styczniu 2014 r. 7 maja 2014 r. strony zawarły aneks nr 1/2014 do umowy kredytu,
którym wprowadziły nowy harmonogram spłat według pozostającej do spłaty na
dzień zawarcia aneksu wymagalnej i niewymagalnej kwoty kapitału, ustaliły, że kredyt
spłacany będzie w 347 równych ratach miesięcznych, które zawierały malejącą część
odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej, zaś pierwsza rata umowy zmienionej
aneksem przypadnie na 25 września 2014 r. Od 25 sierpnia 2008 r. do 26 lutego
II CSKP 534/23
6
2018 r. powód spłacił kwotę 183.328,60 zł tytułem kapitału (co bank przeliczył jako
51.115,21 CHF), 49.550,97 zł tytułem odsetek (co bank przeliczył jako
15.665,56 CHF).
Pismem z 19 stycznia 2018 r. pełnomocnik powoda wystąpił do pozwanego
z reklamacją dotyczącą stosowania w umowie kredytu niedozwolonych postanowień
o przeliczeniach walutowych, wskutek czego powód nadpłacił z tytułu rat, a bank
uzyskał to świadczenie nienależnie. Powód domagał się zwrotu nadpłaty i ustalenia
dalszych spłat kredytu po takim kursie, po którym dokonano przeliczenia
wypłaconego kredytu.
Poza sporem było, że powód zawarł umowę kredytu jako konsument (art. 221
k.c.). Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia umowne zawarte w § 2 ust. 2 oraz § 7
ust. 1 umowy, a także w § 3 ust. 2 i § 8 ust. 3 regulaminu, przewidujące indeksowanie
kwoty kredytu, rat kapitałowo odsetkowych w oparciu o tabele kursów kupna-
sprzedaży banku nie były uzgodnione indywidulanie z powodem. Klauzule te dotyczą
ryzyka waloryzacji świadczeń według kursu CHF oraz zasad przeliczania świadczeń
i jako takie, określają główny przedmiot umowy kredytu, a to, że w ocenianej umowie
mają niejednoznaczne brzmienie, otwiera możliwość ich oceny w świetle art. 3851-
3853 k.c., będących efektem implementacji w polskim prawie postanowień dyrektywy
nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach
konsumenckich (Dz.U. UE. L.2011.304.64, dalej - dyrektywa 93/13) i podlegających
wykładni w sposób pozwalający osiągnąć jej cele.
Sam mechanizm indeksacji świadczeń umownych nie stanowiłby instrumentu
kształtującego obowiązki kredytobiorcy sprzecznie z dobrymi obyczajami ani też nie
naruszałby w sposób rażący interesów powoda, przy założeniu, że zasady tego
mechanizmu byłyby precyzyjnie i jasno określone w umowie lub regulaminie
w oparciu o jednoznacznie i obiektywne kryteria. Klauzula indeksacyjna nie została
w ocenianej umowie sformułowana jednoznacznie, gdyż w § 2 ust. 2, § 7 ust. 1
umowy oraz § 3 ust. 2 i § 8 ust. 3 regulaminu zawarte jest odwołanie do kursów
kupna-sprzedaży CHF według tabeli kursów walut obcych obowiązującej w banku,
lecz zasady ustalania tych kursów nie zostały określone ani w umowie kredytu, ani
w regulaminie. Postanowienia umowy (regulaminu) określające zasady przeliczenia
II CSKP 534/23
7
kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na
walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej są
niedozwolonymi postanowieniami umownymi. Postanowienia uprawniające bank do
jednostronnego ustalenia kursów walut są nietransparentne i pozostawiają pole do
arbitralnego działania banku, z obciążeniem kredytobiorcy nieprzewidywalnym
ryzykiem. Pozwany nie wypełnił należycie w stosunku do powoda obowiązku
informacyjnego odnośnie do ryzyka walutowego. W przypadku kredytu
indeksowanego, wzrost kursu waluty oznacza zarazem wzrost wysokości zadłużenia
(salda kredytu). Kwestionowane postanowienia prowadzą zatem do
nierównomiernego rozłożenia ryzyka, ponieważ kurs CHF oznaczony w umowie
podlegał nieograniczonym zmianom - bez zagwarantowania na korzyść powoda
jakichkolwiek mechanizmów, które mogłyby ograniczyć ryzyko zmian kursu
ponoszone przez niego jako konsumenta.
Oceniwszy klauzule indeksacyjne określające główne świadczenia stron
zawarte w § 2 ust. 2, § 7 ust. 1 umowy oraz § 3 ust. 2 i § 8 ust. 3 regulaminu jako
niejednoznaczne, Sąd Okręgowy uznał je za abuzywne, czego skutków nie zniosło
wejście w życie art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe
(Dz.U. Nr 165, poz. 984; dalej - ustawa antyspreadowa).
Zdaniem Sądu Okręgowego, usunięcie z umowy klauzul abuzywnych
spowodowałoby nie tylko zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale pośrednio również zaniknięcie ryzyka kursowego, które jest
związane bezpośrednio z indeksacją kredytu do waluty. Bez klauzul waloryzacyjnych
umowa nie może istnieć, a warunkiem zastąpienia klauzuli abuzywnej inną jest
zagrożenie interesu konsumenta oraz jego zgoda na takie zastąpienie. Powód
stanowczo oświadczył, że jest świadomy konsekwencji unieważnienia umowy i wnosi
o jej unieważnienie w całości
Zdaniem Sądu Okręgowego, bieg przedawnienia roszczeń o zwrot
nienależnie spełnionych świadczeń z umowy nieważnej ze względu na abuzywność
jej postanowień może się rozpocząć dopiero po podjęciu przez kredytobiorcę
wiążącej (świadomej, wyraźnej i swobodnej) decyzji, że nie chce pozostawać
związany umową. Dopiero bowiem wtedy można przyjąć, że brak podstawy prawnej
świadczenia stał się definitywny, a strony mogły zażądać skutecznie zwrotu
II CSKP 534/23
8
nienależnego świadczenia. Sąd Okręgowy oddalił zatem powództwo w części
dotyczącej żądania zasądzenia odsetek za okres poprzedzający wezwanie pozwanej
do zapłaty.
Wyrokiem z 8 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił wyrok Sądu
Okręgowego z 4 lutego 2020 r. w ten sposób, że uzależnił możliwość zażądania od
pozwanego zasądzonego od niego świadczenia od zaoferowania przez powoda
świadczenia wzajemnego w kwocie 430.400 zł lub zabezpieczenia roszczenia
o zwrot tej kwoty, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo i apelację pozwanego.
Sąd Apelacyjny przyjął ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego za własne
i uzupełniająco ustalił, że dysponujący pełnomocnictwem materialnoprawnym
pełnomocnik banku w toku postępowania apelacyjnego w piśmie procesowym z 20
lipca 2021 r. na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. zgłosił zarzut zatrzymania
kwoty 430.400 zł, stanowiącej równowartość wypłaconego kapitału kredytu.
Oświadczenie pełnomocnika banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania datowane
na 14 lipca 2021 r. zostało wysłane do powoda oraz do wiadomości jego
pełnomocnika.
Sąd Apelacyjny podzielił przedstawioną przez Sąd Okręgowy ocenę prawną
ustalonych okoliczności faktycznych, za wyjątkiem stanowiska, że w umowie kredytu
z 17 lipca 2008 r. nie zostało dostatecznie określone zasadnicze świadczenie
kredytobiorcy polegające na zwrocie otrzymanej kwoty kredytu, gdyż powód
zobowiązał się do zwrotu kwoty 430.400 zł po jej indeksowaniu do CHF. Umowa
określała zatem świadczenie kredytobiorcy. Jej treść mieści się w konstrukcji ogólnej
umowy kredytu bankowego, zawiera wszystkie elementy przedmiotowo istotne
i stanowi jej możliwy wariant (art. 3531 k.c. w związku z art. 69 ustawy z 29 sierpnia
1997 r. - Prawo bankowe (aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 1646; dalej - pr.
bank.).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powód nie dysponował narzędziami, które
pozwalałyby mu na wyeliminowanie ryzyka kursowego, gdyż przewidziane w § 11
regulaminu przewalutowanie kredytu nie mogło być przez powoda swobodnie
wykonane, lecz zostało pozostawione uznaniu i ocenie banku, w szczególności
w zakresie zdolności kredytowej kredytobiorcy, co dowodzi braku sprawiedliwego
II CSKP 534/23
9
i uczciwego wyważenia praw i obowiązków stron umowy.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, do rażącego pokrzywdzenia powoda
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. prowadzi stosowanie tabeli kursowej banku do
przeliczania świadczeń z umowy oraz dysproporcja poziomu zadłużenia wyrażonego
w CHF względem zadłużenia wyrażonego w złotych. Kredyt powoda został
uruchomiony 25 lipca 2008 r., a wówczas saldo kapitału kredytu w kwocie 430.400 zł
wyniosło 222.670,60 CHF. Powód wpłacił łącznie na rzecz pozwanego według stanu
na 26 lutego 2018 r. kwotę 183.328,60 zł (tytułem kapitału) oraz 49.550,97 z (tytułem
odsetek). Według stanu na 25 maja 2018 r. powodowi pozostało do spłaty
170.703,80 CHF stanowiących kapitał. Pomimo upływu ponad 10 lat wykonywania
umowy kredytu przez powoda saldo zadłużenia określone w CHF zmniejszyło się
o 51.966,80 CHF. Umowa kredytu z uwagi na zastosowany mechanizm indeksacji
prowadzi do skutków dla powoda rażąco niekorzystnych.
Zgodnie z wykładnią art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 umowa zawierająca
nieuczciwe warunki powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek
zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, jeżeli takie dalsze
obowiązywanie jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego. Art.
3851 § 2 k.c. wyłącza stosowanie do umowy art. 58 § 3 k.c., a zatem nieuczciwe
postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem
przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego. Bezskuteczność klauzul
określających sposób przeliczania salda kredytu i rat kapitałowo-odsetkowych
według ustalonego przez pozwanego kursu CHF oznaczałaby wyeliminowanie
mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, a także wyeliminowanie
ryzyka kursowego, zaś kwota zobowiązania powoda byłaby wyrażona w walucie
polskiej, przy jednoczesnym pozostawieniu oprocentowania opartego o stawkę
bazową LIBOR 3M. Taka modyfikacja stosunku prawnego łączącego strony
wypaczyłaby jego charakter i nadała mu kształt sprzeczny z właściwością umowy
kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, którego swoistą cechą jest
mechanizm indeksacji oraz oprocentowanie według stawki LIBOR.
Sąd Apelacyjny uznał, iż termin przedawnienia roszczeń powoda o zwrot
kwot wpłaconych na podstawie nieważnej umowy zaczął biec nie od chwili zapłaty
poszczególnych rat kredytu, lecz od chwili, kiedy powód uświadomił sobie istnienie
II CSKP 534/23
10
w umowie nieuczciwych postanowień umownych i powołał się wobec strony
pozwanej na nieuczciwe postanowienia umowne, skutkujące nieważnością umowy,
co w niniejszej sprawie nastąpiło po raz pierwszy w reklamacji z 19 stycznia 2018 r.
Skoro zatem pozew został wniesiony 11 kwietnia 2018 r., to roszczenia powoda
o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy nie przedawniły się.
W toku postępowania apelacyjnego w piśmie procesowym z 20 lipca 2021 r.
pozwany na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. zgłosił zarzut zatrzymania
kwoty 430.400 zł odpowiadającej udzielonemu kredytowi, a Sąd Apelacyjny uznał ten
zarzut za zasadny, zaś roszczenia banku za nieprzedawnione, gdyż bank nie mógł
wystąpić o zwrot wypłaconych powodowi świadczeń zanim ten nie podjął decyzji co
do woli związania umową. Bieg terminu przedawnienia roszczeń banku o zwrot
kapitału wypłaconego z tytułu kredytu nie rozpoczyna się zanim kredytobiorca nie
zakwestionuje ważności postanowień uprzednio wykonywanej przez siebie umowy,
bądź też nie dojdzie do takiego zakwestionowania z urzędu przez sąd. Dopiero
wówczas powstaje stan, w którym bank jako wierzyciel, któremu przysługuje
roszczenie o zwrot nienależnych świadczeń, może podjąć czynności zmierzające do
postawienia ich w stan wymagalności w rozumieniu art. 120 § 1 k.c. Skuteczne
skorzystanie przez pozwanego z prawa zatrzymania świadczenia pieniężnego
wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. Zarówno roszczenie o zapłatę
kwoty przez powoda, jak i kwoty należnej pozwanemu bankowi wskazanej w zarzucie
zatrzymania mają skutek wsteczny i pozostają ze sobą w ścisłym związku, co
pozbawia zasadności roszczenie odsetkowe powoda.
Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego z 8 lutego 2022 r. skargą
kasacyjną w zakresie, w jakim Sąd ten uzależnił spełnienie świadczenia
zasądzonego od pozwanego od zaoferowania przez powoda świadczenia
wzajemnego lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej kwoty
Powód zarzucił, że orzeczenie to wydane zostało z naruszeniem prawa
materialnego, tj.: - art. 61 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.c. oraz w zw. z art. 496 k.c. i art.
497 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że pozwany złożył powodowi
oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania, a powód tego nie
zakwestionował, podczas gdy brak jest podstaw do uznania, że oświadczenie to
doszło do powoda w taki sposób, że mógł się z nim zapoznać a ciężar dowodu
II CSKP 534/23
11
obciąża w tym zakresie pozwanego; - art. 496 k.c. w zw. z art. 487 § 2 k.c. przez
uwzględnienie zarzutu zatrzymania obejmującego świadczenia polegające na
udostępnieniu kwoty kredytu przez pozwanego oraz spłacie rat i innych opłat przez
powoda, podczas gdy świadczeniami wzajemnymi z umowy kredytu są
udostępnienie kwoty kredytu przez pozwanego oraz zapłata odsetek i prowizji przez
powoda; - art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 89 k.c. przez uznanie, że podniesiony przez
pozwanego zarzut zatrzymania jest skuteczny, podczas gdy oświadczenie
o skorzystaniu z prawa zatrzymania i zarzut procesowy zatrzymania zostały złożone
pod warunkiem uwzględnienia roszczenia powoda, co jest sprzeczne z naturą
oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania jako czynności prawokształtującej;
- art. 5 k.c. w zw. art. 7 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 przez nieuwzględnienie
szczególnej ochrony interesu powoda jako konsumenta, zwłaszcza z uwagi na
znaczną różnicę wartości między świadczeniami; - art. 118 k.c. w zw. z art. 117 § 21
k.c. i art. 120 § 1 k.c. oraz w zw. z art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez niewłaściwą
ocenę, że roszczenie pozwanego o zwrot wypłaconego kapitału kredytu nie uległo
przedawnieniu i w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że zgłoszony przez
pozwanego zarzut zatrzymania jest skuteczny, podczas gdy termin przedawnienia
roszczenia pozwanego wynosi 3 lata, a oświadczenie o skorzystaniu z prawa
zatrzymania zostało złożone po upływie 3 lat od dnia, w którym roszczenie to stało
się wymagalne; - art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez oddalenie
w całości żądania powoda o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie
w związku z uwzględnieniem zarzutu zatrzymania, podczas gdy zarzut ten był
nieskuteczny, a pozwany znajdował i znajduje się w opóźnieniu ze spełnieniem
świadczenia.
Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego z 8 lutego 2022 r. w zakresie,
w jakim Sąd ten oddalił jego apelację od wyroku Sądu Okręgowego i zarzucił, że
orzeczenie to wydane zostało z naruszeniem prawa procesowego, tj.: - art. 278
k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie
przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego na okoliczności wskazywane
w apelacji; - art. 227 k.p.c., art. 235 § 1 pkt 2 k.p.c. i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
II CSKP 534/23
12
przez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków i pominął
ustalenie okoliczności, o których mieli zeznać.
Pozwany zarzucił także, że zaskarżony wyrok został wydany
z naruszeniem prawa materialnego, tj.: - art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw.
z art. 1 ust. 2 i 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz § 8 ust. 4 regulaminu przez uznanie,
że postanowienia zawarte w § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy kredytu mają abuzywny
charakter; - art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. oraz w zw. z art. 3
ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 także art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.
bank. przez przyjęcie, że postanowienia umowy kredytu naruszają w sposób rażący
interesy konsumenta i dobre obyczaje oraz nie były efektem indywidualnych
uzgodnień stron; - art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c., art. 56 k.c. i art. 65 k.c., art.
3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; - art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że po uznaniu § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy kredytu
za postanowienia abuzywne brak jest możliwości zastosowania przepisu
dyspozytywnego, tj. art. 358 § 2 k.c., skoro w dniu zawarcia umowy kredytu nie miał
on brzmienia, jakie zostało mu nadane w styczniu 2009 r., i art. 24 i 32 ustawy
o Narodowym Banku Polskim w zw. z uchwałą nr 47/2007 Zarządu NBP z 18 grudnia
2007 r. zmienioną uchwałą 51/2002 Zarządu NBP z 23 września 2002 r. przez
niezastosowanie i w konsekwencji nieuzupełnienie luki powstałej wskutek uznania
w pierwszej kolejności postanowień umowy (§ 2 ust. 2 oraz § 7 ust. 1) za abuzywne
za pomocą wskazanych przepisów dyspozytywnych; - art. 405 k.c. w zw. z art. 410
§ 2 k.c., art. 411 pkt. 1 i 4 k.c. przez przyjęcie, że roszczenie powoda jest
uzasadnione; - art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a i lit. b ustawy antyspreadowej
w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez nieuwzględnienie
obowiązującego na dzień wyrokowania stanu prawnego; - art. 118 k.c. w zw. z art.
405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez uznanie, że termin przedawnienia w sprawach
dotyczących kredytów indeksowanych oraz zwrotu świadczeń kredytobiorcy wynosi
10/6 lat, a nie 3 lata, a w niniejszej sprawie termin ten należy liczyć od dnia złożenia
reklamacji przez powoda 19 stycznia 2018 r.
Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt 2 w zakresie, w jakim
Sąd Apelacyjny oddalił jego apelację oraz w pkt 3 w całości oraz o zmianę wyroku
Sądu Okręgowego i oddalenie powództwa w całości, a ewentualnie o uchylenie
II CSKP 534/23
13
zaskarżonego wyroku w pkt 2 w zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny oddalił jego
apelację oraz w pkt 3 w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Zawarte w piśmie procesowym
pozwanego z 19 września 2022 r. oświadczenie o częściowym cofnięciu skargi
kasacyjnej stanowiło do facto sprostowanie wniosków zaskarżenia zgłoszonych
przez pozwanego w skardze kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne
znaczenie (art. 227 k.p.c.). Sąd Apelacyjny wyjaśnił z jakiego powodu za nieistotne
w sprawie uznał oferowane przez pozwanego dowody z opinii biegłego i z zeznań
świadków. Skoro w świetle prawa materialnego zastosowanego w sprawie nieistotne
było to, w jaki sposób strony wykonywały umowę, lecz wyłącznie to, w jaki sposób
postanowienia umowne kształtowały wzajemne prawa i obowiązki stron, to w istocie
opinia biegłego mająca wykazywać, że kurs CHF ustalany przez pozwanego
i publikowany w tabelach banku nie odbiegał od kursu rynkowego nie miała
znaczenia dla rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy wyjaśnił, że świadkowie S.M., K.M. i
J.C., o których przesłuchanie wnioskował pozwany nie brali udziału w przygotowaniu,
negocjacjach i podpisaniu ocenianej w sprawie umowy kredytu, a okoliczności, o
których mieli zeznawać albo nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia jako nie
związane ze sprawą, albo są znane Sądowi z innych spraw z udziałem pozwanego
(art. 2351 § 1 pkt 1 k.p.c.). Tym samym oddalenie tych wniosków dowodowych zostało
objaśnione przez Sądy meriti, a przytoczona przez te Sądy argumentacja nie budzi
wątpliwości co do tego, czy wyniki pominiętych dowodów mogły mieć wpływ na wynik
sprawy.
Ustalenie, że sporne postanowienia nie były indywidualnie negocjowane
z powodem, który zawarł umowę kredytową z pozwanym jako konsument, otwierało
drogę do oceny postanowień umownych w świetle art. 3851 § 1 k.c. O rzeczywistym
wpływie konsumenta na treść postanowień umownych można bowiem mówić wtedy,
gdy osoba działająca za bank wspólnie z nim ustali ostateczne brzmienie klauzuli
umownej, w wyniku rzetelnych negocjacji, chyba że postanowienie zostanie
sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Dokonanie przez
II CSKP 534/23
14
konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez bank nie
stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu art.
3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść
postanowień umowy, którą wiąże się z bankiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27
kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, postanowienia Sądu Najwyższego z 28 września
2023 r., I CSK 6388/22, z 5 października 2023 r., I CSK 420/23, z 9 sierpnia 2024 r.,
I CSK 1807/23 i I CSK 1849/23).
W uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17
(OSNC 2019, nr 1, poz. 2) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według stanu z chwili
zawarcia umowy. Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje
bowiem podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia
umowy istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze
stron ten sposób stosowania jest korzystny. Przy jej prowadzeniu uwzględnić należy
wyłącznie sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez oceniane
postanowienie i tylko wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść
normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (por.
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP
17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40) jest w ramach tej kontroli przedmiotem oceny, a jej
punktem odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki
konsumenta.
Sąd Apelacyjny przeanalizował postanowienia umowy zwartej przez strony
z zachowaniem powyższych zasad i dostrzegł, że na cały mechanizm waloryzacyjny
świadczeń z umowy kredytowej składają się dwa rodzaje postanowień zawartych
w umowie, a mianowicie te, które wprowadzają sam mechanizm indeksacji kwoty
kredytu do waluty obcej, wiążący się z ryzykiem walutowym w konsekwencji zmian
kursu waluty w okresie pomiędzy dniem wypłacenia środków z kredytu i spłaty
poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych oraz te postanowienia, które określają
samą technikę przeliczania świadczeń po kursach ustalanych przez bank. Obie te
klauzule określają główny przedmiot świadczenia stron w umowie kredytowej
i - niezależnie od możliwości przeprowadzenia odrębnie analizy ich brzmienia,
jasności sformułowania oraz sposobu oddziaływania na sytuację, w jakiej po
II CSKP 534/23
15
zawarciu umowy znajdą się jej strony - ostatecznie wspólnie kształtują prawa
i obowiązki stron umowy.
Samo wprowadzenie do umowy postanowień przewidujących waloryzowanie
świadczeń, które na jej podstawie strony zobowiązują się spełniać nie narusza
ustawy ani jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Odwołanie się do kursu waluty
obcej jako miernika waloryzacji świadczeń z umowy powoduje, że o ich wysokości
decydują czynniki kształtujące kurs waluty waloryzacji. Istotne staje się wówczas
rozłożenie ryzyka zmiany kursu waluty pomiędzy strony umowy, zabezpieczone
wpisanymi w umowę instrumentami, a gdyby z uwagi na charakter umowy, w której
świadczenie jednej ze stron spełniane jest w nieodległym czasie po zawarciu umowy,
a świadczenia drugiej mają być rozciągnięte w czasie na dziesięciolecia, ryzyko
zmiany kursu waluty miało dotykać przede wszystkim tę stronę, która spełnia
świadczenia w długim czasie - wprowadzenie mechanizmów wyłączających to ryzyko
po tym, gdy przekroczy pewien akceptowalny poziom. Takich mechanizmów umowa
zawarta przez strony nie przewidywała, niezależnie od niedostatków pouczenia
powoda o nieograniczonym ryzyku kursowym, które wiąże się z zawartą umową
i może być dla niego trudne do udźwignięcia w razie silnej deprecjacji złotówki do
CHF.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie już wskazywano – co
zostało należycie uwzględnione przez Sąd Apelacyjny – jakie przesłanki muszą być
spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany
o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty
obcej czy denominowanego w tej walucie (por. wyroki Sądu Najwyższego z 27
listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja
2022 r., II CSKP 293/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 24 czerwca 2022 r.,
II CSKP 10/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP
809/22, z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, z 25 października 2023 r., II CKSP
820/23 i z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24), co wskazywałoby na jednoznaczność
postanowienia wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem
abuzywności, zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające świadczenie
główne (por. art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c.). W tym kontekście Sąd Najwyższy zastrzegał
m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której
II CSKP 534/23
16
kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz
wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest
niewystarczające do stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi
wystarczającej informacji. Podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank
obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji
S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji
kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny,
iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać
o nietransparentności klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22
i z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego
z 3 września 2022 r., I CSK 2071/22, i tam przywoływane orzeczenia).
O zakwalifikowaniu jako abuzywne postanowień umowy odnoszących się już
szczegółowo do metody przeliczania świadczeń przez Sąd Apelacyjny zadecydował
natomiast brak w niej, albo w będącym jej załącznikiem regulaminie, informacji
o sposobie tworzenia tabeli kursowej banku. Tymi brakami umowa obciążona była
już w momencie jej zawarcia, choć ich negatywne dla powoda skutki ujawniły się
w istocie po paru latach wykonywania umowy przez obie jej strony. W orzecznictwie
Sądu Najwyższego wyjaśniono, że określenie wysokości należności obciążającej
konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank,
bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do
arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w związku z czym
jest niedopuszczalne (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,
z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 4 kwietnia
2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,
z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa
2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22,
z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,
II CSKP 534/23
17
z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22,
z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22,
z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE
z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., pkt 41, 47-55, 58 i 64-66, z 27 stycznia
2021 r., C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z 13 października 2022 r.,
C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z 21 września 2023 r., C-139/22,
mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości UE z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59,
69-71). Powód nie został uprzedzony o dodatkowej korzyści banku wynikającej
z przeliczeń, która nie miała żadnego ekwiwalentu (zob. postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt
48-50, teza). W świetle tego orzecznictwa sama okoliczność, że swoboda banku
w kształtowaniu kursu CHF nie była de facto – ze względu na uwarunkowania
rynkowe – nieograniczona, a art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank. stanowi ustawową
podstawę do publikowania przez banki obowiązujących w relacjach z nimi kursów
walut, nie zwalniała banku z obowiązku podania w umowie reguł ustalania kursu
wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu w taki
sposób, aby kredytobiorca miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić ten
kurs. Bez tego ograniczenia swoboda banku może być wykorzystywana w praktyce
w celu czerpania ponadprzeciętnych korzyści z umowy kredytowej, choćby tylko
okresowo (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22
i II CSKP 1753/22, z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE badanie, czy
postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, nie może sprowadzać się do
ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu
o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem
umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają
konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego
wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w jakiej konsument jako
strona umowy znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to
w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z przepisami przysługują mu na
II CSKP 534/23
18
podstawie umowy, czy przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego
dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy krajowe (por. np. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości UE z 27 stycznia 2021 r., C-229/19 i C-289/19, Dexia
Nederland, pkt 49, z 13 października 2022 r., C-405/21, Nova Kreditna Banka
Maribor, pkt 22, z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank, pkt 54 oraz postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości UE z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska,
pkt 58-59, 69-71). Także dlatego okoliczność, że uwarunkowania rynkowe
ograniczały swobodę banku w zakresie określania kursu waluty, zapobiegając de
facto drastycznym odstępstwom od kursów stosowanych w praktyce bankowej
(kursu średniego NBP), nie oznacza, iż sporne postanowienia były dozwolone. Nadal
bowiem umożliwiały bankowi czerpanie korzyści, które w istocie nie miały żadnego
uzasadnienia w świetle wyłącznie waloryzacyjnego charakteru denominacji do CHF,
a których rozmiar zależał od jego decyzji i polityki finansowej (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, oraz postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt
47-49).
Z art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank. wynika jedynie ogólna kompetencja
i obowiązek banku ogłaszania w miejscu wykonywania czynności, w sposób ogólnie
dostępny stosowanych kursów walutowych. Nie jest to przepis dyspozytywny, który
ma kształtować treść stosunku umowy kredytu, a w szczególności determinować
kształt mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie kursu walutowego miarodajnego do
przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać się do domniemania, że ów kształt był
wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę
i wyłączałoby kontrolę abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (por.
wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że skutków abuzywności klauzul ryzyka walutowego
i klauzul kursowych (przeliczeniowych) w żaden sposób nie podważyła ustawa
antyspreadowa (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP
1753/22, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23).
Z art. 4 tej ustawy wynika, iż nowe przepisy miały zastosowanie także do kredytów
udzielonych przed jej wejściem w życie, które nie zostały całkowicie spłacone,
II CSKP 534/23
19
jednakże tylko do ich części pozostającej do spłaty. Kredyty w części już spłaconej
pozostały zatem poza zakresem normowania nią. Celem ustawodawcy nie było
zatem sanowanie umów nieważnych, a nowelizacja miała oddziaływać na stare
kredyty tylko pro futuro i dotyczyć jedynie umów ważnych. Nie ma wystarczających
podstaw do uznania, że w ten sposób ustawodawca dał wyraz założeniu o ważności
umów zawierających abuzywne klauzule indeksacyjne. W przepisach ustawy
antyspreadowej nie przewidziano zastąpienia klauzul abuzywnych skonkretyzowaną
regulacją zastępczą, która korzystałaby z domniemania, że owe konkretne
rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron
przez ustawodawcę i wyłączała kontrolę abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2
dyrektywy 93/13 (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 30 maja 2024 r.,
C-176/23, Raiffeisen Bank, w którym stwierdzono, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13
należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie ocenie
nieuczciwego charakteru warunków znajdujących się w umowie o kredyt
konsumencki zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą w okolicznościach,
w których przedsiębiorca wprowadził zmiany do tych warunków w celu zapewnienia
zgodności umowy z bezwzględnie obowiązującym uregulowaniem krajowym
dotyczącym zasad ustalania stopy procentowej, jeżeli uregulowanie to ustanawia
jedynie ogólne ramy do ustalenia stopy procentowej do tej umowy o kredyt,
pozostawiając jednocześnie przedsiębiorcy swobodę uznania w odniesieniu zarówno
wyboru wskaźnika referencyjnego do tej stopy jak i wysokości stałej marży, którą
można dodać do stopy, pkt 36, teza). Wszystko to oznacza, że ustawa
antyspreadowa miała dotyczyć jedynie umów ważnie zawartych i w żaden sposób
nie regulowała (nie sanowała) abuzywnych klauzul indeksacyjnych (por. też wyroki
Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115,
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z 25
października 2023 r., II CKSP 820/23, z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, z 19
stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, z 6 września
2024 r., II CSKP 1644/22).
Bezzasadnie pozwany zarzuca, że luki w umowie powstałe po
wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych mogły i powinny być wypełnione przez
sięgnięcie do przepisów dyspozytywnych (zarzuty naruszenia art. 358 § 2, art. 56,
II CSKP 534/23
20
art. 65, art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 24 i 32 ustawy
o Narodowym Banku Polskim i art. 41 pr. weksl. w zw. z art. 3851 § 2 k.c.).
Argumentacja ta pomija przesłanki, które zgodnie z orzecznictwem Sądu
Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości UE muszą być spełnione, aby
niedozwolone postanowienie umowne odnoszące się do sposobu określania kursu
waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) mogło
zostać zastąpione innym sposobem określenia kursu waluty obcej. W szczególności
w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7 maja
2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
zastąpienie takie wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po
wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje
obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,
w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (zob. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana Pereničova, pkt
33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca
2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57, z 3 października
2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W.
i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50,
z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września
2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74,
z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek
umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle
okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, wyroki Trybunału
Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51,
z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia
2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41, z 23 listopada 2023 r., C-321/22,
Provident Polska, pkt 87), z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów
konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola
wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd
poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach
prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć
II CSKP 534/23
21
dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli
stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony
przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE
z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt
74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. i in. przeciwko X S.A., pkt 43-45
i teza, z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank
Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed
upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej ochrony (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38,
40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy
strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone
niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią
dla konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało
obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia
stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym
stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu
przyjętym już po zawarciu umowy” (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 26
marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).
Sąd Apelacyjny uznał, że bez abuzywnych klauzul przeliczeniowych umowa
kredytu indeksowanego do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty
obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co
jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać
za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby
nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Bez postanowień
określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na
CHF i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące
indeksację (ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca
II CSKP 534/23
22
2023 r., II CSKP 1487/22). Po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie
umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22,
z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31
stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca
2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023 r.,
II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r., II CSKP
1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22,
z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z 24
stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). Nie można
natomiast mówić o spełnieniu drugiej przesłanki, przyjmując, że całkowity upadek
umowy naraża powoda na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Skoro do celów
tej oceny decydująca jest wola konsumenta, a powód konsekwentnie domagał się
uznania umowy za nieważną i tym samym zrzekł się ochrony przed upadkiem
umowy, nie można uznać, iż narażałby on go na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”. Już z tego względu uzupełnienie luk w umowie nie wchodziło
w rachubę, niezależnie od istnienia albo braku nadających się do tego przepisów
dyspozytywnych.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r.,
II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP
809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22), do przepisów o charakterze ogólnym, przewidujących, iż skutki wyrażone
w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające
z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów
dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą
na to zgodę (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r.,
C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
II CSKP 534/23
23
i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65, z 16 marca
2023 r., C-6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41
pr. weksl. (wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r.,
II CSKP 1027/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza,
gdzie wskazano, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że
stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter
warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art.
3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego
nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli
stron). Jest ponadto jasne, że art. 24 ust. 3 ustawy o NBP nie jest przepisem
dyspozytywnym, który ma kształtować treść stosunku umowy kredytu,
a w szczególności determinować kształt mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie
kursu walutowego miarodajnego dla przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać się
do domniemania, że ów kształt był wynikiem należytego wyważenia ogółu praw
i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączałoby kontrolę abuzywności zgodnie
z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (por. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22,
motyw 13 dyrektywy 93/13 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 21 marca
2013 r., C-92/11, RWE Vertrieb AG przeciwko Verbraucherzentrale Nordrhein-
Westfalen e.V., pkt 26 i n.).
W postanowieniu z 6 października 2023 r., III CZP 126/22, Sąd Najwyższy –
przy uwzględnieniu dorobku orzecznictwa i doktryny – rozstrzygnął, że art. 487 § 2
k.c. i art. 69 ust. 1 pr. bank. nie pozostawiają sumarycznie wątpliwości, że umowa
kredytu bankowego ma charakter umowy wzajemnej, przez którą strony zobowiązują
się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia
drugiej, zaś obie są względem siebie jednocześnie wierzycielami i dłużnikami.
Normatywne zachowanie dłużnika, czyli świadczenie, może dotyczyć różnego
rodzaju dóbr materialnych i niematerialnych. Świadczenie pieniężne polega na
przekazaniu z majątku dłużnika do majątku wierzyciela określonej wartości
majątkowej wyrażonej w jednostkach pieniężnych a nie oznaczonych znaków
II CSKP 534/23
24
pieniężnych. W świetle art. 487 § 2 k.c., który do kwalifikacji umowy jako wzajemnej
wymaga jedynie, aby strony zobowiązały się w taki sposób, że świadczenie jednej
z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej, nie ma uzasadnionych podstaw
do konstruowania innych wymagań, a sam ustawodawca posługując się pojęciem
świadczeń wzajemnych, nie ogranicza ich do określonego rodzaju świadczeń.
Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że na gruncie art. 69 ust. 1 pr. bank.
zobowiązanie kredytodawcy polega na oddaniu do dyspozycji kredytobiorcy na czas
oznaczony w umowie kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel,
zaś zobowiązania kredytobiorcy obejmują korzystanie z tych środków na warunkach
określonych w umowie, zwrot kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami
w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłatę prowizji od udzielonego kredytu.
Charakterystyczne dla umowy kredytu jest, że podstawowe obowiązki obu stron
i treść ich świadczeń są różne, natomiast identyczny jest jedynie przedmiot
świadczenia. Do identyfikacji umowy kredytu jako umowy wzajemnej nie ma
znaczenia okoliczność, że przedmiotem wzajemnych świadczeń stron są środki
pieniężne, skoro warunku różności przedmiotu świadczenia obu stron nie sposób
wyprowadzić z art. 487 § 2 k.c. Zasadniczą bowiem cechą umów wzajemnych jest
to, że każda ze stron jest zobowiązana do świadczenia na rzecz drugiej, najczęściej
pod postacią dania (dare), stanowiącego odpowiednik (ekwiwalent) tego, co sama
otrzymuje. Istotą umów wzajemnych jest swoista równowaga świadczeń, przy czym
dla uznania świadczeń za równoważne wystarczający jest miernik subiektywny
kontrahentów, aczkolwiek nie można wykluczyć, że w wypadkach wątpliwych do
oceny charakteru umowy jako wzajemnej może być konieczne oparcie się na
mierniku obiektywnym i ustalenie rzeczywistej wartości tych świadczeń. Decydujące
znaczenie ma więź łącząca strony, która polega na zależności świadczenia jednej
strony od świadczenia drugiej strony. Każda ze stron zobowiązuje się do spełnienia
świadczenia na rzecz drugiej strony dlatego, że liczy na uzyskanie stosownego
świadczenia drugiej strony (do ut des). Kredytodawca zobowiązuje się do oddania
kredytobiorcy środków pieniężnych, natomiast po stronie kredytobiorcy jest to
zobowiązanie do zwrotu, co oczywiste, wykorzystanych na umówiony cel środków
finansowych wraz z odsetkami, stanowiącymi wynagrodzenie za korzystanie z tych
środków. Tego rodzaju więź występuje w stosunku prawnym wynikającym z umowy
II CSKP 534/23
25
kredytu.
Świadczenia stron w umowie kredytowej są ekwiwalentne zarówno w ujęciu
subiektywnym, jak i obiektywnym. Odpowiednik świadczenia kredytodawcy w postaci
oddania do dyspozycji kredytobiorcy określonej kwoty środków pieniężnych,
niezależnie od obowiązku kredytobiorcy zwrotu tych środków (kapitału), stanowi
wynagrodzenie za korzystanie z nich w okresie trwania umowy, które zasadniczo jest
tak skalkulowane, że obejmuje nie tylko rekompensatę z tytułu utraty realnej wartości
jednostek pieniężnych, ale także i zysk. W przypadku kredytów powiązanych z walutą
obcą wynagrodzenie to obejmuje, oprócz odsetek, także wzrost kwoty kapitału
w stosunku do waluty krajowej, w której kredyt został przez kredytodawcę wypłacony
i jest spłacany przez kredytobiorcę powyżej poziomu wskaźnika inflacyjnego w kraju,
którego waluta w kredycie indeksowanym albo denominowanym ma charakter waluty
krajowej. Kredytobiorca uzyskuje w całości środki pieniężne na określony cel,
spłacając kwotę kredytu częściami ze stosownym oprocentowaniem w ciągu okresu
kredytowania określonego w umowie. Uznaniu umowy kredytu za umowę wzajemną
nie stoi na przeszkodzie także brak jednoczesności w spełnianiu obu świadczeń.
W uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie
może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot
świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku
z art. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której
umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. W niniejszej sprawie był to moment,
gdy powodowie oświadczyli, że żądają zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie
umowy i w ten sposób zamanifestowali brak woli utrzymania stosunku prawnego
łączącego ich z pozwanym. Wówczas też powstało roszczenie pozwanego o zwrot
tego, co na podstawie umowy świadczył powodom i tego świadczenia pozwany mógł
zażądać lub też doprowadzić do umorzenia się obu wierzytelności do wysokości
wierzytelności niższej przez potrącenie.
Co do zasady, w stosunkach związanych z rozliczeniem roszczeń stron umów
wzajemnych, które okazały się nieważne, może być wykorzystany zarzut
zatrzymania (art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.), jednak na gruncie dyrektywy 13/93
II CSKP 534/23
26
Trybunał Sprawiedliwości UE wyłączył możliwość obezwładniania roszczenia
odsetkowego kredytobiorcy przez wykorzystanie tego zarzutu przez bank (zob.
wyrok z 14 grudnia 2023 r., C-28/22). Trybunał Sprawiedliwości UE wykluczył
możliwość uzależnienia zwrotu świadczeń otrzymanych od konsumenta od
przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od
przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie
przez przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez konsumenta prawa
do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na
przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca
otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu umowy.
Tym samym efektywniejszą ochronę mogło zapewnić pozwanemu skorzystanie
z zarzutu potrącenia i w ten sposób powinien rozliczyć swoją wierzytelność
z powodem.
Z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wynika zatem, że
możliwość żądania odsetek za opóźnienie w spełnieniu na rzecz konsumenta
świadczenia polegającego na zwrocie tego, co świadczył bankowi w wykonaniu
nieważnej umowy kredytowej nie może być uzależniona od prawomocnego ustalenia
nieważności umowy, lecz powinna wiązać się z zażądaniem przez konsumenta
zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem terminu do
zapłaty (por. wyrok z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank - Termin
przedawnienia roszczeń restytucyjnych, pkt 71-72, 85-87 oraz postanowienie
z 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37). W uchwale składu
siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, Sąd Najwyższy
wyjaśnił, że kredytodawca może żądać zwrotu swego świadczenia jako nienależnego
dopiero od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Chwilą tą
jest odmowa potwierdzenia przez konsumenta klauzuli abuzywnej (bez której umowa
nie może obowiązywać) albo upływ rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy
czym wystąpienie przez konsumenta – choćby pozasądowo – z żądaniem
restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy,
może być uznane za dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację
konsekwencji upadku umowy, prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności
(nieważności). Taka ocena jest uzasadniona wtedy, gdy żądaniu towarzyszy jego
II CSKP 534/23
27
wyraźne oświadczenie, także pozasądowe, że jest świadomy konsekwencji upadku
umowy i to nawet – za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też
akceptacja dla reguły działania na własne ryzyko – przy założeniu, iż oświadczenie
to nie odpowiada rzeczywistości.
W świetle aktualnego orzecznictwa powołanie się przez konsumenta na
nieważność umowy kredytu indeksowanego jest dla niego w praktyce niemal zawsze
korzystne (choćby ze względu na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek
innego świadczenia niż zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy
kredytu oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, zob.
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 czerwca 2023 r., C-520/21, Bank M., pkt
78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału Sprawiedliwości UE z 11 grudnia
2023 r., C-756/22, Bank Millennium, pkt 29, teza, i z 12 stycznia 2024 r., C-488/23,
Naniowski, pkt 24-25, teza), a tym samym ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii
i ewentualnymi próbami uchylenia się od skutków błędnej decyzji jest znikome,
można przyjąć co najmniej domniemanie, że żądając zwrotu świadczeń spełnionych
na podstawie takiej nieważnej umowy, kredytobiorca-konsument dysponuje
informacjami niezbędnymi dla oceny swej decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do
zasady, że już samo wystąpienie przez konsumenta – choćby pozasądowo –
z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej
umowy, stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację
konsekwencji upadku umowy, prowadząc do jej trwałej bezskuteczności
(nieważności).
Z tego powodu Sąd Najwyższy, w uwzględnieniu skargi kasacyjnej powoda
w zakresie zarzutu naruszenia art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 496 i art. 497 k.c., na
podstawie art. 39816 k.p.c. zmienił w pkt 1 zaskarżony wyrok w części, w jakiej Sąd
Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego i apelację
tę oddalił, a na podstawie art. 39814 k.p.c. skargę kasacyjną pozwanego od wyroku
Sądu Apelacyjnego oddalił w całości.
O kosztach postępowania Sąd Najwyższy orzekł zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w
zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (Dz.U. 2023 r. poz. 1935), orzeczono jak w sentencji.
II CSKP 534/23
28
Grzegorz Misiurek
(M.M.)
[a.ł]
Karol Weitz
Marta Romańska
