II CSKP 375/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
6 marca 2025 r.
SSN Marcin Krajewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
SSN Maciej Kowalski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej E. spółki akcyjnej w K.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 15 marca 2022 r., V AGa 318/19,
w sprawie z powództwa T. spółki akcyjnej w K.
przeciwko E. spółce akcyjnej w K.
z udziałem prokuratora Prokuratury Okręgowej w Katowicach
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. zasądza od E. spółki akcyjnej w K. na rzecz T. spółki akcyjnej
w K. 12 500 zł zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Marcin Krajewski Maciej Kowalski
UZASADNIENIE
II CSKP 375/23
2
Wyrokiem z 15 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację
pozwanej E. spółki akcyjnej w K. od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z 25
kwietnia 2019 r., którym zasądzono od pozwanej na rzecz powódki T. spółki akcyjnej
w K. 39 800 000 zł tytułem odszkodowania wraz z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie.
Z ustaleń faktycznych Sądów obu instancji wynikało, że powódka jest
następcą prawnym B. S.A. w B. (dalej: „B.”). Pozwana do 2004 r. działała pod firmą
G. S.A. (dalej: „G.”). Od chwili powstania pozwanej spółki w 1998 r. do 2004 r. jej
prezesem zarządu, uprawnionym do jednoosobowej reprezentacji, był J. J., który
wraz z rodzeństwem objął wszystkie akcje pozwanej. W 1996 r. została zawiązana
spółka K. sp. z o.o. (dalej: „K.”), w której J. J. miał większość udziałów. W styczniu
1998 r. J. J. zawiązał natomiast spółkę W. S.A., której był udziałowcem wraz z
członkami swojej rodziny.
Wyrokiem z 6 maja 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach uznał J. J. za winnego
tego, że w okresie od 19 listopada 1999 r. do 28 września 2001 r., działając wspólnie
i w porozumieniu z innymi osobami, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przez K.
i związane z nią podmioty, wprowadził w błąd przedstawicieli i upoważnionych
pracowników B. co do rzeczywistego zawarcia i ważności umów przelewu przez P.
S.A. (dalej: „P.”) na rzecz K. wierzytelności w stosunku do B. z tytułu sprzedaży
energii elektrycznej i usług przesyłowych, przedkładając stwierdzające nieprawdę
zawiadomienia o cesjach tych wierzytelności, w tym m.in. cztery zawiadomienia
odwołujące się do umów przelewu wierzytelności z 12 marca 2001 r. na 10 000 000
zł każda, czym wyczerpał znamiona przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294
§ 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. Dodatkowo, w wyroku z 6 maja 2011 r. Sąd Okręgowy w
Katowicach, na podstawie art. 46 § 1 k.k., orzekł wobec J. J. obowiązek częściowego
naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz B. kwoty 55 000 000 zł.
Wyrok z 6 maja 2011 r. został częściowo zmieniony wyrokiem Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z 11 lutego 2013 r., którym uznano J. J. za winnego
jednego czynu ciągłego popełnionego w okresie od 19 listopada 1999 r. do 28
września 2001 r., przy czym Sąd Apelacyjny przyjął, że łączna wartość mienia, którym
rozporządzono w niekorzystny sposób wynosiła 384 799 500 zł, a szkoda B. będąca
II CSKP 375/23
3
następstwem przestępstwa w chwili orzekania wynosiła co najmniej 55 000 000 zł.
Jednocześnie Sąd Apelacyjny obniżył wysokość orzeczonego wobec J. J. środka
karnego w postaci obowiązku częściowego naprawienia szkody do 54 000 000 zł.
W postępowaniu karnym ustalono m.in., że 12 marca 2001 r. do B. wpłynęły
zawiadomienia o czterech cesjach wierzytelności na rzecz K. na kwoty po 10 000 000
zł każda, z kopiami umów cesji, podpisane jednoosobowo, niezgodnie z zasadami
reprezentacji P. Ponieważ wcześniej do B. dotarło komornicze zajęcie wierzytelności
przysługujących K., zawiadomienia o cesjach na rzecz K. zastąpiono
zawiadomieniami, również z 12 marca 2001 r., na rzecz G. Pismami z 12 marca 2001
r. i z 10 kwietnia 2001 r. J. J. jako prezes zarządu G. zawiadomił B. o dokonaniu
dalszych cesji nabytych od P. wierzytelności na W. S.A. i M.. uregulowało
wierzytelności wobec tych podmiotów w łącznej wysokości
39 800 000 zł w drodze przelewów lub kompensat wierzytelności.
Ponieważ umowy przelewu wierzytelności między P. a G., w tym umowy
objęte zawiadomieniami z 12 marca 2001 r., faktycznie nie zostały zawarte, nie
doszło do zwolnienia B. z zobowiązań wobec P., a wierzyciel wystąpił na drogę
sądową z żądaniem zapłaty. W toku postępowania sądowego B. zgłosiło zarzut
przedawnienia, w wyniku czego wyrokiem częściowym roszczenie w większości
oddalono. W stosunku do pozostałej części roszczenia będącego przedmiotem
postępowania sądowego strony zawarły ugodę, na podstawie której powód zapłacił
P. 55 000 000 zł.
W zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku Sąd Apelacyjny uznał, że czyn, za
który skazany został J. J., nie obejmował podpisania przez niego w imieniu G.
zawiadomień z 12 marca 2001 r. oraz z 10 kwietnia 2001 r., a dotyczył
wcześniejszych 4 zawiadomień o przelewie z 12 marca 2001 r., w myśl których
beneficjentem przelewu było K. W ocenie tego Sądu treść wyroku karnego nakazuje
przyjąć, że J. J. miał świadomość nieprawdziwości tych ostatnich zawiadomień, a
zatem wiedział także, że nieprawdziwe były cztery późniejsze zawiadomienia z 12
marca 2001 r. o przeniesieniu wierzytelności na rzecz G., a w konsekwencji również
zawiadomienia podpisane przez niego w imieniu tej ostatniej spółki. W związku z tym
jego działanie miało charakter przestępczy również w tym aspekcie, gdyż J. J.
II CSKP 375/23
4
świadomie wprowadził B. w błąd co do dokonania cesji na rzecz W. S.A. i M.C.
Oznacza to, że szkoda wyrządzona B. wynikła z występku, co w konsekwencji
nakazuje zastosować w niniejszej sprawie 20-letni termin przedawnienia, o którym
mowa w art. 4421 § 2 k.c., i skutkuje niezasadnością zarzutu przedawnienia
zgłoszonego przez pozwaną.
Jako podstawę odpowiedzialności za szkodę pozwanej spółki Sąd drugiej
instancji wskazał art. 422 k.c., gdyż pozwana świadomie skorzystała ze szkody
wyrządzonej poprzednikowi prawnemu powódki, skoro działający za nią J.J. miał
świadomość, że korzyść jest uzyskiwana ze szkody wyrządzonej B.
Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,
zaskarżając wyrok w całości. W skardze zarzuciła naruszenie:
1. art. 11 zd. 1 k.p.c. przez naruszenie zasady związania sądu cywilnego
ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa
i dokonanie samodzielnych ustaleń w zakresie przedmiotu przestępstwa
oraz czynu przypisanego skazanemu w sentencji karnego wyroku skazującego;
2. art. 4421 § 2 w zw. z art. 422 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie do
roszczenia o naprawienie szkody i w konsekwencji przyjęcie, że w sprawie ma
zastosowanie 20-letni termin przedawnienia do roszczenia odszkodowawczego
niewynikającego z występku, w sytuacji gdy sąd cywilny na podstawie
art. 11 k.p.c. związany jest ustaleniami prawomocnego wyroku karnego
skazującego co do przedmiotu przestępstwa i czynu przypisanego skazanemu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł m.in. o jej oddalenie
oraz o zasądzenie od pozwanej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego wraz
z kosztami zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Pomimo ujęcia tej kwestii w dwóch jednostkach redakcyjnych skarżąca
podnosi w istocie jeden zarzut związany z niewłaściwym zastosowaniem w niniejszej
sprawie art. 11 k.p.c., co miało nastąpić w wyniku uznania przez Sąd Apelacyjny, że
zachowania J. J. związane z pozwaną spółką (przede wszystkim podpisanie
zawiadomień w jej imieniu) także stanowiły przestępstwo, mimo że nie zostały one
objęte prawomocnym wyrokiem karnym. Przywołany jako drugi zarzut naruszenia
II CSKP 375/23
5
art. 4421 § 2 k.c. nie ma samodzielnego znaczenia, gdyż zastosowanie tego przepisu
jest jedynie konsekwencją dokonanego ustalenia co do popełnienia wymienionego
przestępstwa.
Wskazać
przy
tym
należy,
że
zgodnie
z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach
zaskarżenia oraz w granicach podstaw, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie
nieważność postępowania. Oznacza to, że inne kwestie, w tym trafność przyjętej
podstawy przypisania pozwanej spółce odpowiedzialności odszkodowawczej, nie
mogą być przedmiotem dalszych rozważań.
Rozumowanie, na którym opiera się przedstawiony zarzut kasacyjny, wynika
z założenia, że Sąd drugiej instancji nie był uprawniony do uznania przestępczego
charakteru czynności dokonanych przez J. J. w imieniu pozwanej spółki, skoro nie
zostały one objęte treścią ustaleń co do popełnienia przestępstwa zawartych w
prawomocnym wyroku karnym. W ocenie Sądu Najwyższego zarzut ten nie jest
zasadny.
Zgodnie z art. 11 zd. 1 k.p.c. ustalenia wydanego w postępowaniu karnym
prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd
w postępowaniu cywilnym. W literaturze i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że
przepis ten ustanawia wyjątek od zasady bezpośredniości i swobodnej oceny
dowodów, a do pewnego stopnia także stanowi odstępstwo od zasady niezawisłości
sędziego w orzekaniu w sprawie cywilnej. W związku z tym powinien być on
interpretowany ściśle i niedopuszczalna jest jego wykładnia rozszerzająca
(zob. np. uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów SN z 28 kwietnia 1983 r.,
III CZP 14/83, OSNC 1983, nr 11, poz. 168; uzasadnienie uchwały SN z 11 stycznia
1983 r., III CZP 56/83, OSNCP 1983, nr 8, poz. 108; wyroki SN z 20 lipca 2007 r.,
I CSK 105/07, i z 13 września 2017 r., IV CSK 621/16).
W orzecznictwie nie budzi również wątpliwości, że w razie braku skazującego
wyroku karnego sąd w postępowaniu cywilnym może samodzielnie ocenić, czy
sprawca czynu popełnił przestępstwo, choć – co oczywiste – musi tego dokonać na
podstawie reguł prawa karnego, gdyż te reguły rozstrzygają, czy dane zachowanie
stanowi przestępstwo (zob. liczne orzecznictwo cytowane w uzasadnieniu uchwały
siedmiu sędziów SN z 25 maja 2018 r., III CZP 108/17, OSNC 2018, nr 12, poz. 111).
II CSKP 375/23
6
Skarżąca dostrzega wskazaną zasadę i nie zaprzecza kompetencji sądu
orzekającego w postępowaniu cywilnym do dokonania samodzielnej oceny, czy
w ustalonym stanie faktycznym doszło do popełnienia przestępstwa. Rozumuje
jednak w ten sposób, że skoro J. J. został prawomocnie skazany za określony czyn
(wprowadzenie w błąd B. co do ważności umów przelewu wierzytelności
i doprowadzenie w związku z tym do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, m.in.
w odniesieniu do 4 umów przelewu wierzytelności przysługujących P. na rzecz K.),
to wymienionej osobie nie można przypisać innego czynu stanowiącego
przestępstwo, polegającego na działaniu w odniesieniu do tych samych
wierzytelności w imieniu G. Ten sposób rozumowania jest błędny. Ustalenie na mocy
wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego, że
określona osoba popełniła opisane w nim przestępstwo, nie wyklucza uznania w
postępowaniu cywilnym, że inne zachowanie tej samej osoby również stanowi
przestępstwo, nawet jeżeli zachowania te byłyby w jakiś sposób ze sobą związane.
Przyjęcie przeciwnego założenia prowadziłoby do paradoksalnego wniosku, że
skazujący wyrok karny skutkuje powstaniem swoistego immunitetu materialnego dla
sprawcy w stosunku do innych czynów niż ten, za który sprawca został skazany,
jeżeli tylko czyny te pozostają w związku.
Wniosek powyższy mógłby doznawać wyjątku, gdyby w danych
okolicznościach samodzielne ustalenie przez sąd w postępowaniu cywilnym, że
sprawca popełnił określone przestępstwo, w jakikolwiek sposób stało w sprzeczności
z ustaleniem sądu karnego co do popełnienia innego przestępstwa. W niniejszej
sprawie taka sytuacja jednak nie występuje. Przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że
podpisanie przez J. J. zawiadomień o cesjach wierzytelności przez G. na rzecz W.
S.A. i M.C. miało charakter przestępczy, w żaden sposób nie zaprzecza temu, że taki
sam charakter miały inne zachowania wymienionego sprawcy, a w szczególności
wprowadzenie przez niego w błąd B. co do skuteczności cesji wierzytelności P. na
rzecz K. Z ustalonego wyrokiem karnym faktu popełnienia tego drugiego
przestępstwa Sąd Apelacyjny wywodzi zresztą wniosek o przestępczym charakterze
dalszych zachowań J. J.
Przeciwko zasadności powyższego rozumowania nie przemawia to, że – jak
twierdzi skarżąca – zarówno przestępcze zachowanie objęte wyrokiem karnym, jak
II CSKP 375/23
7
i przestępstwo przypisane J. J. przez Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie, miały
skutkować powstaniem tej samej szkody. Każdy skutek, a więc również szkoda,
nigdy nie jest powiązany związkiem przyczynowym tylko z jednym zdarzeniem.
Każda szkoda ma przynajmniej kilka przyczyn, przy czym dla prawa cywilnego
istotne jest wyróżnienie tych, które mogą okazać się relewantne z punktu widzenia
odpowiedzialności odszkodowawczej. Podkreślić zresztą należy, że Sąd drugiej
instancji przypisał odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanej spółce jako
wymienionemu w art. 422 k.c. podmiotowi, który świadomie skorzystał z wyrządzonej
drugiemu szkody. W wypadku tej szczególnej kategorii podmiotów odpowiedzialnych
za szkodę istnienie związku przyczynowego między ich zachowaniem (świadomym
skorzystaniem ze szkody) a szkodą jest obojętne z punktu widzenia
odpowiedzialności. Istotna w tym wypadku pozostaje wyłącznie świadomość po
stronie odpowiedzialnego, że korzysta on ze szkody, której doznaje inny podmiot.
Bez znaczenia natomiast jest, czy do szkody doszłoby również w razie braku
odpowiedniego zachowania (skorzystania ze szkody) po stronie tego podmiotu.
Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie
art. 39814 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 3
i 4 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 9 oraz § 20 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
[SOP]
Marcin Krajewski
Maciej Kowalski
