II CSKP 286/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
23 czerwca 2026 r.
SSN Monika Koba (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Grzegorz Misiurek
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 23 czerwca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej D.B.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 21 kwietnia 2022 r., I ACa 1320/20,
w sprawie z powództwa D.B.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej apelację
pozwanego (punkt 1) i rozstrzygającej o kosztach postępowania
apelacyjnego (punkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania oraz
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Dariusz Dończyk
Monika Koba
Grzegorz Misiurek
[A.T.]
UZASADNIENIE
II CSKP 286/23
2
Wyrokiem z 19 sierpnia 2020 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił, że
umowa o kredyt mieszkaniowy zawarta 6 października 2008 r. pomiędzy powodem
D.B. i Bank1 spółką akcyjną w G. (poprzednikiem prawnym pozwanego Bank spółki
akcyjnej w W.) (dalej także: „Bank”) – jest nieważna (pkt I.); zasądził od pozwanej na
rzecz powoda kwotę 154 937,14 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od
5 czerwca 2018 r. do dnia zapłaty (pkt II.) i orzekł o kosztach procesu (pkt III.).
Sąd Okręgowy ustalił, że 6 października 2008 r. powód zawarł z Bankiem
umowę o kredyt mieszkaniowy hipoteczny […]. Bank udzielił powodowi kredytu
denominowanego w złotych w kwocie stanowiącej równowartość 117 137,06 CHF (§
1 pkt 1 części szczególnej umowy dalej: „CSU”). Kredyt przeznaczony był na spłatę
kredytu zaciągniętego w innym banku (§ 1 pkt 2 CSU). Kwotę kredytu na cel
określony w ust. 2, została powiększona o 58 568,53 CHF
z przeznaczeniem na dowolny cel (§ 1 ust. 3 CSU). Kredyt oprocentowany był według
zmiennej stopy procentowej stanowiącej sumę odpowiedniej stopy bazowej, w tym
przypadku LIBOR 3M i marży banku (§ 2 ust. 1 i 2 części ogólnej umowy dalej:
„COU”). Zabezpieczenie spłaty kredytu stanowiła hipoteka kaucyjna do kwoty
381 000 zł (§ 3 CSU).
Kredyt został udzielony na okres 359 miesięcy od 6 października 2008 r. do
20 września 2038 r. i miał być spłacany w równych ratach kapitałowo - odsetkowych
(§ 1 ust. 4 i § 5 pkt 4 i 5 CSU). Spłata kredytu miała następować zgodnie
z harmonogramem spłat poprzez pobranie przez Bank środków z rachunku
rozliczeniowo-oszczędnościowego powoda wskazanego w umowie (§ 5 ust. 1 i 6).
W przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej, kwota kredytu
wypłacana w złotych miała zostać określona poprzez przeliczenie na złote kwoty
wyrażonej w walucie, w której kredyt jest denominowany według kursu kupna tej
waluty, zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu uruchomienia
środków, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych (§ 1 ust. 2 COU). W § 1
ust. 3 postanowiono, że w przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej
zmiana kursu waluty wpływa na wypłacane w złotych przez Bank kwoty transz
kredytu oraz na spłacane w złotych przez kredytobiorcę kwoty rat kapitałowo-
odsetkowych zaś ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca,
II CSKP 286/23
3
z uwzględnieniem § 12 ust. 2-4 oraz § 20 ust. 6. W § 6 ust. 2 pkt 7 postanowiono, iż
całkowity koszt kredytu może ulec zmianie w przypadku zmiany kursów walut.
Bank uprawniony był do pobierania opłat i prowizji za dokonywane czynności.
W przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej prowizje pobierane były
w złotych w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej (§ 8 ust. 5 COU).
Wypłata środków z kredytu denominowanego w walucie obcej następowała
w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość wypłacanej kwoty wyrażonej
w walucie obcej (§ 12 ust. 2 COU). Do przeliczeń kwot walut uruchamianego kredytu
zastosowanie miał kurs kupna waluty obcej według tabeli kursów obowiązującej
w Banku w dniu wypłaty środków w momencie dokonywania przeliczeń kursowych
(§ 12 ust. 3 COU).
W przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej harmonogram spłat
kredytu wyrażony był w walucie, w której kredyt jest denominowany (§ 15 ust. 7 pkt
1 COU). Spłata następowała w złotych, w równowartości kwot wyrażonych w walucie
obcej (§ 15 ust. 7 pkt 2 COU). Do przeliczeń wysokości rat kapitałowo-odsetkowych
spłacanego kredytu, zastosowanie miał kurs sprzedaży danej waluty według tabeli
kursów obowiązującej w Banku w dniu spłaty, w momencie dokonywania przeliczeń
kursowych (§ 15 ust. 7 pkt 3 COU). Kredytobiorca uprawniony był do ubiegania się
o zmianę waluty kredytu (§ 10 ust. 1 pkt 1 COU).
Powód udzielił Bankowi pełnomocnictwa do należącego do niego rachunku
rozliczeniowo- oszczędnościowego w celu pobrania bez oddzielnej dyspozycji kwot
należnych z tytułu zobowiązań wynikających z umowy o kredyt. Złożył także
oświadczenie o poddaniu się egzekucji świadczeń pieniężnych wynikających
z umowy do kwoty 307 030, 28 CHF, nie wyższej jednak niż 664 966,17 zł. Zgodnie
z oświadczeniem do przeliczenia kwoty z CHF na złote zastosowanie miał kurs
sprzedaży waluty według tabeli kursów z dnia wystawienia tytułu egzekucyjnego.
Kredyt wypłacony został w złotych polskich w łącznej kwocie 261 985,11 zł,
w dwóch transzach w dniach 9 października 2008 r. (142 985,11 zł) oraz 13 listopada
2008 r. (119 000 zł). We wnioskach o wypłatę kredytu jako kwota wypłaty wskazane
zostały złote polskie.
W przypadku rozliczenia łączącej strony umowy przy zastosowaniu kursu
średniego NBP dla franka szwajcarskiego obowiązującego odpowiednio w dacie
II CSKP 286/23
4
wypłaty kredytu oraz w dniu spłaty poszczególnych rat - zadłużenie powoda przy
uwzględnieniu wpłat dokonanych do 20 marca 2018 r. byłoby niższe o 1 688,44 CHF
(11 485,14 PLN). Przy przyjęciu natomiast założenia, że powoda nie wiążą
kwestionowane postanowienia umowne dotyczące denominacji, a udzielony
powodowi kredyt był kredytem złotowym oprocentowanym zgodnie
z postanowieniami umowy - na dzień 20 marca 2018 r. powód posiadałby nadpłatę
w wysokości 50 737,17 zł, która pozwalałaby na spłatę zadłużenia w okresie
kolejnych 5 lat.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uwzględnił w całości
powództwo w zakresie żądania głównego ustalenia nieważności umowy kredytowej
oraz zasądzenia kwoty 154 937,14 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem nienależnego
świadczenia.
Stwierdził, że wprowadzone do umowy kredytu denominowanego do CHF
klauzule przeliczeniowe są abuzywne, a jednocześnie stosowanie przez Bank
własnego kursu waluty jest sprzeczne z naturą stosunków obligacyjnych w których
nie jest dozwolone narzucanie przez silniejszą stronę wymiaru zobowiązania drugiej,
czego skutkiem jest nieważność umowy z mocy art. 3531 w zw. Z art. 58 § 1 k.c. Bez
postanowień, które z mocy art. 3851 § 1 k.c. nie wiązały powoda jako konsumenta,
nie jest możliwie utrzymanie umowy w obrocie, bowiem nie zawierałaby wszystkich
elementów koniecznych dla określenia treści charakterystycznych dla nawiązanego
stosunku zobowiązaniowego a nadto byłaby niewykonalna. W konsekwencji
uzasadnione też było żądanie zwrotu spełnionego przez powoda świadczenia jako
nienależnego.
Wobec uwzględnienia w całości żądania głównego Sąd Okręgowy nie poddał
ocenie żądania ewentualnego zgłoszonego przez powoda na wypadek nie
uwzględnienia żądania głównego.
Wyrokiem z 21 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu - orzekając na
skutek apelacji pozwanego - zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie
I oddalił powództwo o ustalenie, w punkcie II oddalił powództwo ponad zasądzoną
kwotę 5 742,57 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 czerwca 2018 r.
do dnia zapłaty, w punkcie III odstąpił od obciążenia powoda kosztami procesu
II CSKP 286/23
5
i kosztami sądowymi, uchylił punkt IV (punkt 1.); oddalił apelację w pozostałym
zakresie (punkt 2.); odstąpił od obciążenia powoda kosztami postępowania
apelacyjnego (punkt 3.).
Sąd Apelacyjny wydając orzeczenie uwzględniające w znacznej części
apelację pozwanego nie podzielił oceny Sądu pierwszej instancji o nieważności
umowy wobec jej ukształtowania w sposób sprzeczny z naturą zobowiązania oraz
stanowiska tego Sądu, że konsekwencją stwierdzenia abuzywności postanowień
waloryzacyjnych i ich wyeliminowania z umowy jest niemożność jej wykonania.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego wprowadzenie mechanizmu waloryzacji
dającego uprzywilejowaną pozycję Bankowi było nieuczciwe, ale tylko w jednym
wąskim aspekcie dotyczącym sposobu ustalania kursu waluty. W konsekwencji
w pełni podzielił ocenę Sądu Okręgowego o abuzywności klauzul przeliczeniowych,
których wprowadzenie do umowy nie skutkuje jednak utratą bytu całego stosunku
zobowiązaniowego. Postanowienia przeliczeniowe stanowią bowiem jedynie część
czynności prawnej, chociaż nie znajdzie do nich zastosowania art. 58 § 3 k.c.
Podkreślił, że nie można w tym kontekście pominąć, że ani Bank, ani
kredytobiorca nie mieli wpływu na rynkową wartość waluty, a powód podjął decyzję
o zaciągnięciu zobowiązania pieniężnego zależnego od jego wysokości, uzyskując
w ten sposób znacznie niższe oprocentowanie kredytu wskaźnikiem dedykowanym
do tej waluty, mając przy tym świadomość zmienności kursu oraz wiedzę, że wraz ze
wzrostem waluty będzie rosło jego zobowiązanie (§ 1 COU). W tych okolicznościach
nie można w ocenie Sądu Apelacyjnego uznać, aby poprzez wprowadzenie do
umowy nietransparentnego mechanizmu przeliczania waluty, czynność prawna
w całości była nieważna, podczas gdy sama indeksacja (denominacja) kredytu i rat
była dozwolona, a ustawodawca chroni konsumenta przed nieuczciwymi klauzulami
poprzez niewiązanie nimi.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że jeśli postanowienia dotyczące mechanizmu
waloryzacji byłyby nieważne na skutek sprzeczności z prawem lub normami
pozaprawnymi badanie ich abuzywności byłoby bezcelowe, bowiem nieważne
postanowienie nie może kształtować praw żadnej ze stron. W przypadku gdy
klauzula umowy lub wzorca jest jednocześnie abuzywna i sprzeczna z ustawą lub
zasadami współżycia społecznego, wówczas pierwszeństwo będzie miała sankcja
II CSKP 286/23
6
nieważności z art. 58 § 3 k.c., czego następstwem będzie wyeliminowanie z obrotu
tej części czynności prawnej, która jest nią dotknięta. Umowa nie będzie mogła
pozostać w obrocie (będzie w całości nieważna) tylko wtedy, gdy z okoliczności
będzie wynikało, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie
zostałaby dokonana.
Jego zdaniem nawet gdyby uznać, że ta część klauzuli przeliczeniowej na
podstawie, której bank przyznał sobie prawo kształtowania kursu waluty, ponad jego
wartość rynkową, była sprzeczna z zasadą uczciwości kontraktowej, nie skutkuje to
nieważnością umowy w całości. Na gruncie art. 58 § 3 k.c. istotna jest przesłanka
okoliczności wskazujących, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność
nie zostałaby dokonana. Rozstrzygając, czy bez nieważnych postanowień czynność
byłaby dokonana, sąd winien ustalić hipotetyczną wolę stron i rozważyć, jak na
miejscu stron czynności prawnej postąpiłaby „rozsądna osoba”, tzn. czy dokonałaby
jej bez postanowień dotkniętych nieważnością. Jeśli powód w zamian za korzystne
oprocentowanie kredytu i niższe raty niż przy kredycie złotowym, świadomie godził
się na denominacje przyjmując na siebie ryzyko kursowe, trudno w ocenie Sądu
Apelacyjnego przyjąć, że bez postanowień dotyczących kursu własnego Banku nie
zawarłby umowy.
Sąd Apelacyjny stwierdził także, że dopuszczalność waloryzacji obu
świadczeń nie budzi wątpliwości w kontekście zgodności z prawem czy zasadami
współżycia społecznego. To co może być uznane za sprzeczne z nimi to miernik owej
waloryzacji w postaci wyznaczania kursu przez Bank. Nie oznacza to jednak
wyeliminowania w całości postanowień waloryzacyjnych, skoro same w sobie są
dopuszczalne. Bez względu na to, czy część klauzuli oceniać na gruncie art. 58 § 3
k.c., czy art. 3851 § 1 i 2 k.c. żaden z tych przepisów nie wprowadza sankcji
nieważności czynności prawnej w całości, a wprowadzenie do umowy nieuczciwego
mechanizmu przeliczeniowego nie skutkuje wyeliminowaniem z umowy w całości
denominacji (indeksacji) kredytu.
Jego zdaniem cechy abuzywności wykazywała ta część ustalanego
samodzielnie przez Bank kursu waluty, która stanowiła nadwyżkę ponad kurs średni
NBP, przewidziany w art. 358 § 1 i 2 k.c., bowiem konsumentowi nie zostały
wyjaśnione, ani nie były z nim indywidualnie uzgadniane metody, czynniki i sposób
II CSKP 286/23
7
ustalania ostatecznej wartości waluty, która odbiegała od kursu oficjalnego. Ta część
wartości waluty stanowiąca różnicę pomiędzy kursem banku a średnim NBP, podlega
wyeliminowaniu, bowiem nie wiąże powoda jako konsumenta.
Pozostawienie do rozliczeń kursu średniego NBP nie prowadzi do zmiany
umowy innej niż wynikająca ze zniesienia nieuczciwego elementu klauzuli.
Denominacja nadal pozostanie, nie ulegnie zmianie przyjęte przez kredytobiorcę
ryzyko kursowe, na co godził się uzyskując oprocentowanie dedykowane dla obecnej
waluty, ani wysokość wypłaconego kapitału w złotych, tyle że będzie on przeliczony
na inną ilość jednostek obcej waluty według obiektywnego kursu, co spowoduje
odpowiednie przeliczanie także rat kapitałowych. Umowa, będąca wyrazem
zgodnych oświadczeń woli obu stron nie dość, że pozostanie bez innych zmian niż
wynikające z usunięcia warunku niedozwolonego, to jeszcze przywrócona zostanie
równowaga, która została zachwiana poprzez zastosowanie własnego kursu Banku,
kursem na wysokość którego żadna ze stron nie będzie miała wpływu. Spełniony
zostanie tym sam cel art. 6 ust 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r.
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993
Nr 95, str. 29 - dalej: "Dyrektywa") jakim jest zastąpienie formalnej równowagi praw
i obowiązków stron ustanowionej w umowie, równowagą rzeczywistą która
przywraca równość stron, przy jednoczesnym utrzymaniu umowy jako całości, a nie
jest nim unieważnienie wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że nieuczciwa nie była sama waloryzacja, ale
zastosowanie kursu ustalanego samodzielnie przez Bank w sposób
nietransparentny, nieznany konsumentowi, według nieujawnionych kryteriów.
Wyeliminowaniu podlega zatem ta część klauzuli waloryzacyjnej, która odnosi się do
nadwyżki wartości waluty ponad kurs obiektywny, co nie skutkuje inną zmianą
warunku niż wynikającą z usunięcia jego niedozwolonego elementu. W konsekwencji
nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wyeliminowanie mechanizmu
waloryzacji przewidzianego w umowie będzie skutkowało niemożliwością jej
wykonania.
Wskazał, odwołując się do opinii biegłej, że po dokonaniu przeliczenia kredytu
i rat według kursu średniego CHF ustalanego przez NBP, po stronie powoda
II CSKP 286/23
8
powstała nadwyżka w kwocie 5 742,57zł, która stanowi świadczenie nienależne
podlegające zwrotowi.
Z przytoczonych względów zmienił zaskarżony wyrok poprzez oddalenie
powództwa o ustalenie oraz oddalenie powództwa o zapłatę ponad zasądzoną kwotę
5 742,57 zł z odsetkami za opóźnienie od 5 czerwca 2018 r. Pomimo oddalenia
powództwa i uwzględnienia apelacji w znacznej części, Sąd Apelacyjny na mocy art.
102 k.p.c. nie obciążył powoda kosztami procesu za obie instancje wobec
niejednolitości orzecznictwa w sprawach kredytów frankowych.
Wyjaśnił także, że miał pełną świadomość, iż zastosowanie kursu
obiektywnego nie likwiduje zasadniczego problemu kredytobiorców frankowych jakim
jest obciążenie w całości ryzykiem kursowym w świetle znaczącego wzrostu wartości
waluty w stosunku do tej z daty uruchomienia kredytu. Rozłożenie tego ryzyka na
kredytodawcę i kredytobiorcę jest jednak jego zdaniem możliwe tylko przy
zastosowaniu klauzuli rebus sic stantibus, przy spełnieniu wszystkich przesłanek
określonych w art. 3571 § 1 k.c., co wymaga jednak wystąpienia z odpowiednim
roszczeniem.
W skardze kasacyjnej powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części
w zakresie rozstrzygnięć zawartych w punktach 1 i 3 wnosząc o jego uchylenie w tej
części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji pozwanego
w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania
apelacyjnego i kasacyjnego ewentualnie wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonym
zakresie i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: naruszenie prawa materialnego: art. 3531
k.c. oraz art. 58 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 3531 k.c.; art. 58 § 1 w zw. z art. 353 k.c.;
art. 3531 k.c. oraz art. 69 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo
bankowe; art. 58 § 3 w zw. z art. 3851 § 1 i § 2 w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c. w zw.
z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy; art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7
Dyrektywy oraz przepisów postępowania: art. 386 § 4 k.p.c. i art. 379 pkt 5 k.p.c.
Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
II CSKP 286/23
9
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności, choć nie wszystkie
zgłoszone w niej zarzuty zasługują na uwzględnienie.
Chybiony jest zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. dotyczący pozostawienia
powództwa ewentualnego o ustalenie i zapłatę bez rozpoznania. Skorzystanie bądź
nieskorzystanie przez sąd z tej regulacji jest bowiem efektem czynności podjętych
na wcześniejszych etapach postępowania, nie zaś przyczyną zarzucanej wadliwości
rozstrzygnięcia. Nie może być zatem postrzegane jako uchybienie przepisom prawa
procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (zob. m.in. wyroki
Sądu Najwyższego z 5 października 2012 r., IV CSK 166/12; M.Pr.Bank. 2013, nr 10,
s. 42; z 9 maja 2013 r., II CNP 72/12.; i z 6 lutego 2015 r., II CSK 317/14, niepubl.).
Bezzasadny jest także zarzut nieważności postępowania przed Sądem drugiej
instancji przez pozbawienie powoda prawa do obrony swoich praw w postępowaniu
dwuinstancyjnym przez nie rozpoznanie jego żądania ewentualnego (art. 375 pkt 5
k.p.c.). Brak orzeczenia przez Sąd o całości żądania nie świadczy bowiem
o pozbawieniu strony możliwości obrony jej praw lecz pozwala na wdrożenie
właściwych instrumentów prawnych zapewniających zniwelowanie uchybień sądu
w tym zakresie.
Jeżeli skarżący stał na stanowisku, że obowiązkiem Sądu Apelacyjnego
wobec oddalenia w przeważającej części żądania głównego było rozstrzygnięcie
o powództwie ewentualnym dotyczącym ustalenia bezskuteczności
wyszczególnionych w żądaniu ewentualnym postanowień umowy oraz zapłaty kwoty
50 392,72 zł tytułem różnicy między kwotami pobranymi przez pozwanego tytułem
rat kapitałowo-odsetkowych a kwotami, które powinny być zapłacone po
wyeliminowaniu z umowy niedozwolonych postanowień umownych objętych pozwem
ewentualnym, to przysługiwało mu prawo do zgłoszenia wniosku o uzupełnienie
w tym zakresie wyroku (art. 351 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).
Przed przystąpieniem do analizy zarzutów prawa materialnego w pierwszej
kolejności przypomnienia wymaga, że w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy
jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego
orzeczenia (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Związanie to oznacza, że ocena
zarzutów naruszenia prawa materialnego, podniesionych w skardze kasacyjnej,
II CSKP 286/23
10
może odbywać się wyłącznie w odniesieniu do dokonanych przez sąd drugiej
instancji ustaleń faktycznych, stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia,
których Sąd Najwyższy - w ramach kontroli kasacyjnej – nie może uzupełnić nowymi
okolicznościami nieustalonymi przez Sąd drugiej instancji (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 29 lipca 1999 r., II UKN 56/99, OSNAPiUS 2000, nr 22, poz. 829;
z 24 lipca 2006r., I PK 299/05, OSNCP 2007, nr 15-16, poz. 214; i z 17 czerwca
2009r., IV CSK 48/09, niepubl.).
Sąd Apelacyjny wydając w niniejszej sprawie orzeczenie reformatoryjne nie
oparł go jednak na jednoznacznie sformułowanej podstawie faktycznej. Nie wskazał
bowiem, że podziela ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, ani nie przytoczył
w motywach swojego rozstrzygnięcia ustaleń tego Sądu (k. 523-527). Nie
sformułował także własnej podstawy faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Z drugiej jednak strony lektura motywów zaskarżonego orzeczenia w konfrontacji
z zarzutami apelacji (k. 555-577), w której zarzut naruszenia art. 227 w zw. z art.
278 k.p.c. nie został przez ten Sąd podzielony, wydaje się wskazywać, że Sąd
Apelacyjny nie kwestionował podstawy faktycznej rozstrzygnięcia ustalonej przez
Sąd Okręgowy.
Brak jednoznacznego ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, która nie
może pozostawać w sferze domysłów i podlegać rekonstrukcji stron i sądu
kasacyjnego uniemożliwia jednak wydanie przez Sąd Najwyższy orzeczenia
rozstrzygającego sprawę co do istoty. Sąd Najwyższy nie może bowiem
samodzielnie skonstruować podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob.
m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 7 stycznia 2014 r., II PK 106/13, M.Pr.Pracy 2014/5,
str. 257).
Z kolei ocena zgłoszonych w skardze zarzutów naruszenia prawa
materialnego może być dokonana tylko w ograniczonym zakresie. Nie jest bowiem
możliwe prawidłowe zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem
procesowym ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. To, że sytuacja taka
występuje może być przedmiotem własnej oceny sądu kasacyjnego bez względu na
to, czy w skardze zgłoszono właściwe zarzuty naruszenia prawa procesowego (zob.
m. in. wyroki Sądu Najwyższego z 7 maja 2002 r., I CKN 105/00; z 11 kwietnia
2006 r, I PK 164/05, M.P.Pr. 2006/10/541; z 26 lipca 2007 r., V CSK 115/07,
II CSKP 286/23
11
M.Prawn. 2007/17/930; i z 11 stycznia 2008 r., V CSK 240/07).
Mając na uwadze te zastrzeżenia nie można odmówić słuszności zarzutom
skargi w zakresie w jakim kwestionują określone przez Sąd Apelacyjny
konsekwencje stwierdzenia w umowie kredytowej łączącej strony niedozwolonej
klauzuli kursowej w postaci utrzymania w umowy w mocy po jej uzupełnieniu kursem
NBP. Nie można także podzielić stanowiska tego Sądu, że cechy abuzywności
wykazywała jedynie ta część ustalanego samodzielnie przez Bank kursu waluty,
która stanowiła nadwyżkę ponad kurs średni NBP ustalony zgodnie z art. 358 § 2 k.c.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że klauzula
pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty
obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art.
3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty, jak
i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy
bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne
uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,
pozwalają bowiem bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym
zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu
obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty wynikające
z zawartej z konsumentem umowy, powinny być możliwe do przewidzenia. Jest tak
także wtedy, gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości kursu jest w jakiś sposób
ograniczona, przez wprowadzenie pewnych elementów obiektywnych przy jego
określaniu, jeżeli nie precyzuje ona wszystkich czynników ustalanych przez bank
w celu oznaczenia kursu wymiany.
W rozpoznawanym przypadku postanowienia umowy nie przewidywały, aby
kurs CHF ustalony przez Bank pozostawał w określonej relacji do aktualnego kursu
tej waluty ukształtowanego przez rynek walutowy lub publikowanego przez NBP.
Marża kupna (sprzedaży) była zależna jedynie od Banku, a umowa w żaden sposób
nie określała sposobu jej ustalania. Tego rodzaju klauzula pozwalała zatem dowolnie
ustalać kryteria wyboru kursów walut a także wysokość marży, narażając
kredytobiorcę na nieograniczoną arbitralność decyzji Banku, bez możliwości
zweryfikowania prawidłowości kursu ustalonego przez Bank oraz wysokości marży
II CSKP 286/23
12
za dokonanie transakcji kupna (sprzedaży) waluty, a tym samym nie pozwalała na
przewidzenie skutków umowy. Należy ją zatem kwalifikować, jako zawierającą treść
niedozwoloną co wielokrotnie na gruncie podobnych spraw stwierdzał Sąd
Najwyższy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24
października 2018 r., II CSK 632/17, z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego
2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz.
115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18,
OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020,
nr 4, s. 67 i n.; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; i z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22, niepubl.).
Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”) dotyczącym postanowień
Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,
do której kredyt jest denominowany (indeksowany), powinna na podstawie jasnych
i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie
uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu
wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by
konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany
stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021r., C – 212/20,
M.P., B.P. przeciwko „A”).
Bez znaczenia jest przy tym to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował
abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one
nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce
bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują
okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2
oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały). Okoliczność
zatem, że uwarunkowania rynkowe ograniczały swobodę Banku w zakresie
określania kursu waluty, zapobiegając zasadniczym odstępstwom od kursów
II CSKP 286/23
13
stosowanych w praktyce bankowej (kursu średniego NBP), nie oznacza, iż sporne
postanowienia były dozwolone. Nadal bowiem umożliwiały Bankowi czerpanie
korzyści, które w istocie nie miały żadnego uzasadnienia w świetle wyłącznie
waloryzacyjnego charakteru denominacji do CHF, a których rozmiar zależał od jego
decyzji i polityki finansowej (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r.,
II CSKP 1560/22, niepubl. oraz postanowienie TSUE z 18 października 2023 r.,
C-117/23, Eurobank Bulgaria).
Sposób wykonywania umowy, w tym w kontekście korzystnych dla powoda
różnic między kredytami złotowymi a udzielanymi w walucie (CHF), stosowany przez
pozwanego kurs rynkowy przy rozliczeniach spłat, przyczyna zawarcia przez powoda
umowy, interes Banku, który w relacji z konsumentami stosował klauzule
niedozwolone a także ekwiwalencja świadczeń spełnianych przez konsumentów na
podstawie klauzuli abuzywnej oraz świadczeń, które spełnialiby na podstawie innej
umowy zawartej z tym samym bankiem, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności.
Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są bowiem brak
indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi
obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta. Poza zakresem oceny
pozostaje także czy konsumenci faktycznie ponieśli straty w toku wykonywania
umowy oraz czy mieli faktyczną alternatywę pozwalającą na zawarcie umowy bez
abuzywnych postanowień (zob. m.in. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r., III CZP
29/17 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu). Obowiązkowi
przedsiębiorcy, którego naruszenie może prowadzić do stwierdzenia abuzywności
postanowienia umownego nie odpowiada bowiem obowiązek konsumenta
poczynienia wszystkich starań by zapobiec powstaniu takiego skutku, wypaczałoby
to bowiem istotę ochrony konsumenckiej (zob. m.in. postanowienie Sądu
Najwyższego z 4 lipca 2023 r., I CSK 3526/22 i orzecznictwo przytoczone w jego
uzasadnieniu).
Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania ze względów
konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest abuzywne
można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości, kiedy znany jest
już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co pozostawałoby
II CSKP 286/23
14
w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji dotykających
wadliwych czynności prawnych (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 oraz orzecznictwo TSUE
przytoczone w jej uzasadnieniu).
Zastosowany w umowie łączącej strony mechanizm ustalania kursów waluty
jest sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy powoda i równowagę
stron, pozostawiając kredytodawcy pole do arbitralnego działania i obarczając
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. Klauzule kursowe składając się na
mechanizm denominacji, są bowiem niejednoznaczne i jako określające sposób
oznaczenia kursu miarodajnego do przeliczenia walutowego nie poddają się
obiektywnej weryfikacji. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie
budzi wątpliwości, że możliwość dowolnego kształtowania przez Bank tabeli kursów
była rażąco niekorzystna dla powoda jako konsumenta.
W konsekwencji klauzule składające się na mechanizm denominacji kredytu
do CHF w umowie łączącej strony są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte
bezskutecznością na korzyść powoda, który mógł udzielić następczo świadomej
i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób przywrócić im skuteczność z mocą
wsteczną. Strony pozostają jednak związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli
jest to możliwe (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada
prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Na podzielenie zasługują zarzuty skargi dotyczące naruszenia prawa
materialnego skoncentrowane na kwestionowaniu stanowiska Sądu Apelacyjnego
o możności utrzymania umowy w mocy i braku podstaw do stwierdzenia jej
nieważności.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolity jest bowiem pogląd, że po
wyeliminowaniu z umowy kredytu powiązanej z frankiem szwajcarskim
niedozwolonych postanowień określających wysokość należności obciążającej
kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez
bank, utrzymanie umowy kredytu, w pozostałym zakresie nie jest możliwe, co dotyczy
zarówno kredytów indeksowanych jak i denominowanych w walucie obcej (zob. m.in.
wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r.,
II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja
II CSKP 286/23
15
2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22; z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22; i z 6 września 2024 r., II CSKP
1644/22).
Sąd Apelacyjny przyjmując, że w okolicznościach niniejszej sprawy istniała
możliwość zastąpienia postanowień niedozwolonych innymi i tym samym utrzymania
umowy w mocy nie uwzględnił w tym zakresie wynikających z prawa unijnego
warunków dopuszczalności substytucji klauzuli abuzywnej zgodnie z którymi, jest to
możliwe tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia narażał konsumenta, przez upadek
umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące jest
w tym przedmiocie zdanie konsumenta (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,
z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko
Raiffeisen Bank International AG; z 8 września 2022 r., C -80/21, C-81/21 i C-82/21,
D.B.P., i z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,
z 12 października 2023 r., C-645/22, II CSKP 545/23 R.A. i in. przeciwko Luminor
Bank AS oraz postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-655/20, Marc Gómez del
Moral Guasch przeciwko Bankia SA).
Wynika to z faktu, że substytucja niedozwolonego postanowienia umownego
jest dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie
przedsiębiorcy. Ponadto opiera się ona na założeniu, że konsument, po udzieleniu
mu koniecznych informacji o konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku umowy,
jest w największym stopniu powołany do tego, aby ocenić, czy upadek umowy jest
dla niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej materii powinna być
respektowana i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd oceniał
sytuację konsumenta odmiennie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że
w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonych postanowień umownych – takich jakie
wystąpiły w umowie łączącej strony - doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na
podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie
można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała
II CSKP 286/23
16
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki
Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 i z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17). Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych
postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie
zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument
postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej
i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności
z mocą wsteczną (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18 i z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21). Powód zgody takiej nie
udzielił domagając się konsekwentnie stwierdzenia upadku umowy.
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli przeliczeniowej utrzymanie umowy
nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tej klauzuli
doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu denominacji oraz różnic
kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,
które jest bezpośrednio związane z mechanizmem denominacji (zob. m.in. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC
2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;
z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16
września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9
września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego
z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).
W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że
niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt
złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka
kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,
byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką
należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do
wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej
całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,
II CSKP 286/23
17
niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP
405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, niepubl.;
i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).
W konsekwencji nie zasługuje na podzielenie stanowisko Sądu Apelacyjnego
by wbrew woli konsumenta możliwe było zastąpienie niedozwolonego postanowienia
umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej
odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu rynkowego
waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK
1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22;
z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19
maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wykluczono również możliwość
wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez
odwołanie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego. Przyjęto, że wejście w życie ustawy
z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. z 2011 r., Nr 165, poz. 984 – dalej: „ustawa antyspreadowa”) nie pozwala
w pełni wyeliminować z umowy postanowień zawierających niejasne reguły
przeliczania należności kredytowych. Sankcje będące konsekwencją abuzywności
postanowień umownych działają bowiem ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że
zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy –
z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla stwierdzenia
abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy postanowienie jest
niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).
Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze
dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach
kredytowych (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP
405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22, niepubl.).
Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b
Prawa bankowego i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej
dodatkowych uprawnień nie pozbawia powoda uprawnienia do kontroli abuzywności
II CSKP 286/23
18
postanowień umowy i zgłoszenia roszczeń na tle umowy niespełniającej wymagań
stawianych umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami. Uznaniu klauzuli
kursowej za abuzywną nie sprzeciwia się to, że powód w toku wykonywania umowy
– wskutek zmian ustawodawczych - mógł wybrać bezpośrednią spłatę w walucie
obcej. Znaczenie w kontekście abuzywności miałoby jedynie to, że konsument wybrał
spłatę w złotych po kursie, który w dacie zawarcia umowy był mu znany.
Możliwości utrzymania umowy w mocy i usunięcia z niej luk nie stwarza także
art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.
ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz
ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), czyli po dacie
zawarcia przez strony umowy (6 października 2008 r.).
Dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu
denominowanego (indeksowanego) do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik
wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych
przez kredytobiorców w walucie obcej. Ponadto, zamiarem pozwanego nie było
stosowanie kursu średniego NBP, lecz kursów z tabeli Banku, co miało mu zapewnić
wyższy zysk ze spreadu walutowego. Przyjęcie w drodze wykładni, że wolą stron
było w istocie stosowanie średniego kursu NBP zamiast kursu jednostronnie
określonego przez Bank, pozostawałoby w sprzeczności z rzeczywistą wolą stron
wyrażoną w umowie.
Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za
kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa
międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie
zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.
Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie
wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie
natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu
niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza,
że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do
którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in. wyrok Sądu
Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).
II CSKP 286/23
19
Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 § 2
k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień
abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia
kursu CHF. Sprowadzało by się to bowiem do zmiany treści klauzuli denominacyjnej
(indeksacyjnej), prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania
do wartości rynkowej CHF lub kursu średniego NBP. Dla rozstrzygnięcia
o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej
woli stron groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony
dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie
umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.
Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1
Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest
przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez
zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby
stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do
unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje, czego Sąd Apelacyjny nie stwierdził (zob. wyroki TSUE
z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r.,
C – 19/20, Bank BPH).
Brak także możliwości zaradzenia lukom wynikającym z usunięcia
nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie
przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko
odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca
w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,
M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami
prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do
wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.
W konsekwencji wykluczyć należy także usunięcie luk w umowie przy zastosowaniu
II CSKP 286/23
20
per analogiam art. 41 Prawa wekslowego (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24
października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18
oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK
5941/22, niepubl.; zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21,
C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał podkreślił niedopuszczalność
sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej.
Nie jest również możliwe uznanie, że tego rodzaju kredyt należy od początku
traktować jak kredyt walutowy, którego przedmiot stanowiła ustalona kwota w walucie
obcej. Przyjęcie takiego założenia byłoby bowiem sprzeczne z wolą stron umowy,
w której wyraźnie przewidziano wypłatę i spłatę kwoty kredytu w złotych.
Podkreślenia wymaga, że kredyt denominowany do waluty obcej funkcjonalnie nie
różni się od kredytu indeksowanego do waluty obcej – posłużenie się w umowie
walutą obcą służyło bowiem jedynie zastosowaniu - właśnie w postaci waluty obcej -
innego niż pieniądz miernika wartości, a nie transferu waluty obcej do kredytobiorcy
i spełnianiu świadczeń w tej walucie.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się także pogląd, że przyjęcie
skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji
i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach której
określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy oraz przez
zaniechanie obowiązku informacyjnego narażał kredytobiorców na nieograniczone
ryzyko walutowe. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie
sankcji, jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez
przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez
sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać
realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do
wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez
zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten
sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby
miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona
w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej
ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki TSUE z 14
czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r.,
II CSKP 286/23
21
C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;
z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia
SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 28 lipca
2023r., II CSKP 611/22, niepubl.).
Zarzuty skargi dotyczące sankcji związanej z wystąpieniem w umowie
kredytowej klauzul niedozwolonych (art. 58 § 1 i 2 k.c., art. 3531 k.c. oraz art. 69 ust.
1 i 2 Prawa Bankowego) są natomiast bezzasadne. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono, że odpowiada ona bezskuteczności zawieszonej, co
oznacza, że czynność nie wywołuje skutków prawnych aż do ewentualnego złożenia
przez konsumenta oświadczenia woli związania postanowieniem umownym, co
spowoduje, że uzyska ono pełną skuteczność ex tunc. Sankcja ta przypomina
sankcję nieważności bezwzględnej jednak konsument może swym oświadczeniem
doprowadzić do związania umową. Szczególna sankcja mająca niwelować
niekorzystne skutki dotyczące klauzul abuzywnych, ma w zakresie swojego
zastosowania, pierwszeństwo względem przepisów regulujących naruszenia
ograniczeń swobody umów wynikających z właściwości (natury) stosunku prawnego
(art. 3531 k.c.) czy zasad współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Do
niedozwolonych postanowień umownych nie ma zatem zastosowania art. 58 § 3 k.c.,
a przepisy dotyczące skutków zawarcia w umowie klauzul abuzywnych mają
charakter szczególny względem art. 58 § 1 i 2 k.c. (zob. m.in. uchwała Sądu
Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,
poz. 56 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W konsekwencji wykładnia art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art.
3531 k.c. musi uwzględniać szczególną regulację prawną zawartą w art. 3851 i nast.
k.c., która wprowadza mechanizm wzmocnionej względem zasad ogólnych kontroli
postanowień umów zawartych przez przedsiębiorcę z konsumentami. Nie oznacza
to jednak, że skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowienia umownego nie
może być nieważność (trwała bezskuteczność) obejmującej je umowy (zob. m.in.
wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z 27 maja 2022 r.,
II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50).
Klauzula ryzyka walutowego do której odnosi się skarżący w uzasadnieniu
skargi nie może natomiast funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej
II CSKP 286/23
22
przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei
klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano
mechanizmu denominacji (indeksacji) i wynikającej z niego narażenia konsumenta
na ryzyko kursowe. W konsekwencji, klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka
walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm
waloryzacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem
sztucznym. Wystarczające dla stwierdzenia upadku umowy w przypadku nie
potwierdzenia przez konsumenta klauzul niedozwolonych jest zatem stwierdzenie
abuzywności przynajmniej jednej z tych klauzul.
Niezależnie od powyższego brak podstawy faktycznej zaskarżonego
rozstrzygnięcia nie pozwala zweryfikować klauzuli ryzyka walutowego składającej się
na mechanizm denominacji do której odnosi się skarżący w uzasadnieniu skargi. Sąd
Apelacyjny uchylił się bowiem od tej oceny i nie poczynił w tym zakresie ustaleń
faktycznych, w tym nie zbadał, czy pozwany dochował względem powoda
obowiązków informacyjnych w zakresie narażenia go na nieograniczone ryzyko
walutowe. Także Sąd Okręgowy nie czynił w tym zakresie żadnych ustaleń
faktycznych. U podstaw jego rozstrzygnięcia legło bowiem stwierdzenie
o nieważności umowy na skutek wystąpienia w niej abuzywnej klauzuli kursowej,
która w ocenie tego Sądu przekraczała także granice swobody kształtowania przez
strony stosunku umownego (k. 507-550).
Kwestia ta uchyla się zatem od oceny Sądu Najwyższego w postępowaniu
kasacyjnym i będzie przedmiotem ustaleń i rozważań Sądu Apelacyjnego przy
ponownym rozpoznaniu sprawy. Stwierdzić jedynie można, że ryzyko wynikające ze
zmiany kursu waluty obcej wywołuje dla kredytobiorcy także skutek w postaci zmiany
wysokości zadłużenia pozostającego do spłaty. Przy wzroście kursu pomimo
uiszczania rat okazuje się, że wysokość kredytu pozostałego do spłaty nie maleje,
lecz rośnie. Ta właściwość kredytu waloryzowanego do waluty obcej nie jest
intuicyjna i różni się od sytuacji kredytobiorcy kredytu w złotówkach, w którym kwota
pozostała do zapłaty praktycznie zawsze zmniejsza się z upływem czasu i płaceniem
kolejnych rat.
Istotne w tym kontekście jest zwłaszcza to, czy Bank udzielił powodowi
informacji, które umożliwiłyby mu rozeznanie, jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF
II CSKP 286/23
23
do PLN i w jakich proporcjach wzrost ten może nastąpić, uwzględniając wieloletni
okres związania stron umową. Sąd Apelacyjny nie rozważył, czy powód był w stanie
ocenić wysokość swojego zobowiązania, a co za tym idzie ryzyko ekonomiczne
związane z zawarciem umowy w sytuacji silnej deprecjacji waluty krajowej
w stosunku do CHF (zob. m.in. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 20 września 2017 r., C 186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească
SA; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő
Zrt. przeciwko TerézIlyési Emilowi Kissowi; z 14 marca 2019 r., C-118/17,Dunai
przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB
i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République).
W orzecznictwie TSUE wyjaśniono, iż przewidziane w art. 5 Dyrektywy
wymaganie przejrzystości postanowień umownych musi podlegać wykładni
rozszerzającej i nie może zostać zawężone do ich prostego i zrozumiałego
charakteru pod względem formalnym i gramatycznym. Dla poszanowania wymogu
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia
w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej,
a także stosunek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne.
Decydujące jest zatem to, czy w świetle całokształtu istotnych okoliczności
faktycznych, w tym informacji dostarczonych przez kredytodawcę w ramach
negocjacji danej umowy kredytu właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny
i racjonalny przeciętny konsument mógł się dowiedzieć nie tylko o istnieniu wahań
kursów wymiany obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować –
potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie
kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony,
a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu. Konsument
musi bowiem móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu
obliczenia rat kredytu, który zaciąga. TSUE przyjął zatem, że art. 5 Dyrektywy należy
interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między
II CSKP 286/23
24
przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,
do której kredyt jest denominowany (indeksowany) powinna, na podstawie jasnych
i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie
uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie stosowania kursu wymiany
waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób aby
konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany
stosowany przez przedsiębiorcę (zob. wyroki TSUE z 27 stycznia 2021 r., C 229/19
i C-289/19, Dexia Nederland; z 13 października 2022 r., C 405/21, Nova Kreditna
Banka Maribor; z 21 września 2023 r., C 139/22, mBank oraz postanowienia TSUE
z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska i z 18 października 2023 r.,
C-117/23, Eurobank Bulgaria).
Dostrzeżenia także wymaga, że jeżeli klauzule przeliczeniowe są niejasne,
konsument nie ma możliwości samodzielnego określenia rozmiarów świadczenia
należnego kredytodawcy. W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest natomiast
wystarczające deklaratywne oświadczenie przez konsumenta, że został
poinformowany o ryzyku walutowym i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że
konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa na przedsiębiorcy (zob. m.in.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 10 czerwca 2021 r.,
C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV
i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;
z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt.
Przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16
R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; z 30 kwietnia 2014 r.,
C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt
oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.,
z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchylając
wyrok w zaskarżonym zakresie tj. w części uwzględniającej apelację pozwanego co
do oddalenia powództwa o ustalenie oraz oddalenia powództwa ponad kwotę
5742,57 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 czerwca 2018 r. do dnia
zapłaty, a także rozstrzygającej o kosztach postępowania za pierwszą (punkt 1)
i drugą instancję (punkt 3) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu
II CSKP 286/23
25
do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Odnośnie do kwoty 5742,57 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5
czerwca 2018 r. do dnia zapłaty apelacja pozwanego została oddalona w pozostałym
zakresie (punkt 2), zatem wyrok Sądu Apelacyjnego jest w tym zakresie
prawomocny, nie był bowiem objęty skargą kasacyjną (art. 39815 §1 oraz art. 108 §
2 w zw. z art. 391§1 i art. 39821 k.p.c.).
Dariusz Dończyk
(M.M.)
[SOP]
Monika Koba
Grzegorz Misiurek
Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam
niemożność podpisania uzasadnienia wyroku
przez sędziego SN Grzegorza Misiurka
z powodu długotrwałej nieobecności
Monika Koba
