II CSKP 254/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
5 czerwca 2025 r.
SSN Krzysztof Grzesiowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Beata Janiszewska
SSN Kamil Zaradkiewicz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 5 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Rzeszowie
z 18 stycznia 2022 r., V Ca 465/21,
w sprawie z wniosku J. P. i J. M.
z udziałem P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
o ustanowienie służebności przesyłu,
uchyla zaskarżone postanowienie w całości i przekazuje
sprawę Sądowi Okręgowemu w Rzeszowie do ponownego
rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Beata Janiszewska
[dr]
Krzysztof Grzesiowski
Kamil Zaradkiewicz
UZASADNIENIE
1. Postanowieniem z 15 marca 2021 r. Sąd Rejonowy w Rzeszowie
na wniosek J.P. i J.M. ustanowił na prawie własności bliżej oznaczonych
nieruchomości położonych w Ś. na rzecz uczestnika P. Sp. z o.o. w W., bliżej
określoną służebność przesyłu polegającą na znoszeniu sieci gazowej średniego
II CSKP 254/23
2
ciśnienia oraz na prawie do eksploatacji oznaczonych urządzeń przez uczestnika,
w tym swobodnym dostępie do urządzeń, obejmującym prawo wejścia, wjazdu
oraz wykonywania robót budowlanych w celu budowy, kontroli, konserwacji,
modernizacji, naprawy oraz wymiany urządzeń, w tym przebudowy sieci -
w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego i niezakłóconego działania
w/w urządzeń; zasądził od uczestnika P. Sp. z o.o. w W. solidarnie na rzecz
wnioskodawców J.P. i J.M. kwotę 26.579 zł tytułem wynagrodzenia za ustanowienie
służebności przesyłu; umorzył postępowanie w pozostałym zakresie i orzekł
o kosztach postępowania.
2. Postanowieniem z 18 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Rzeszowie oddalił
apelację uczestnika i orzekł o kosztach postępowania.
3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy
i zaakceptowanych przez Sąd Okręgowy wynika, że wnioskodawcom przysługuje
na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej prawo własności bliżej określonych
nieruchomości, graniczących ze sobą i położonych równolegle do przebiegu drogi
krajowej nr […]. Należący do uczestnika gazociąg biegnie wzdłuż tej drogi,
w linii prostej przez wszystkie te nieruchomości.
Decyzją Wojewody [...] z 7 kwietnia 2010 r. orzeczono o zezwoleniu na
realizację inwestycji drogowej pn.: „[…] m.in. na terenie nieruchomości należących
do wnioskodawców. Jednocześnie w pkt 5 ww. decyzji ustalono obowiązek
przebudowy istniejącej sieci uzbrojenia terenu i dróg innych kategorii i zezwolono
na wykonanie przebudowy zgodnie z zatwierdzonym projektem budowlanym m.in.
na tych nieruchomościach. W pkt 6 decyzji, odnośnie do omawianych gruntów,
wskazano, iż dla realizacji obowiązku określonego w pkt 5 określa się ograniczenia
w korzystaniu z nieruchomości, polegające na wykonaniu na części tych
nieruchomości robót budowlanych polegających na przebudowie gazociągów
wysokiego i niskiego ciśnienia. Wskazana decyzja została utrzymana w mocy
decyzją Ministra Infrastruktury z 5 kwietnia 2011 r. W ramach tej inwestycji
drogowej doszło do wymuszonego przesunięcia przebiegu gazociągu o średnicy
150mm m.in. na działki wnioskodawców i jego poszerzenie poprzez zastosowanie
II CSKP 254/23
3
rur o średnicy 180 mm. Właścicielem przedmiotowej sieci gazociągowej była K. Sp.
z o.o. z siedzibą w T. – poprzednik prawny uczestnika.
4. Sąd Okręgowy podzielił ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy,
który uznał, że wniosek o ustanowienie służebności przesyłu zasługuje na
uwzględnienie, a jego podstawę prawną stanowi art. 3052 § 2 k.c. Zdaniem sądów
meriti służebność przesyłu jest niezbędna uczestnikowi do prawidłowego
korzystania z gazociągu znajdującego się na działkach wnioskodawców, ponieważ
decyzja Wojewody [...] z 7 kwietnia 2010 r. nie wprowadziła dla wnioskodawców
żadnego obowiązku znoszenia powstałego stanu rzeczy i wynikających z niego
ograniczeń w prawie własności na przyszłość.
5. W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania w całości zaskarżył
postanowienie Sądu Okręgowego, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy
do ponownego rozpoznania. Uczestnik zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu
naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:
1) art. 3051 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie w mniejszym stanie
prawnym i faktycznym oraz ustanowienie służebności przesyłu na rzecz uczestnika,
w sytuacji gdy uczestnikowi przysługuje już alternatywny tytuł prawny
do nieruchomości w postaci decyzji Wojewody [...] o zezwoleniu
na realizację inwestycji drogowej z 7 kwietnia 2010 r., tj. wydany w trybie
administracyjnym, wykluczający możliwość ustanowienia służebności na podstawie
przepisów prawa cywilnego;
2) art. 3052 § 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyznanie
wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu w sytuacji, gdy kwestia
odszkodowania za trwałe ograniczenie sposobu korzystania z działki
wnioskodawców winna zostać rozstrzygnięta w postępowaniu administracyjnym
w przedmiocie ustalenia odszkodowania, a co wynika także z tego, że uczestnik
posiada przyznany już uprzednio na mocy decyzji Wojewody [...]
o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej z 7 kwietnia 2010 r tytuł prawny
do nieruchomości;
3) art. 11 f ust. 1 pkt 8 lit. g i h oraz art. 11 f ust. 2 ustawy
z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji
II CSKP 254/23
4
inwestycji w zakresie dróg publicznych w zw. z art. 124 ust. 4-8 i art. 124a ustawy
o gospodarce nieruchomościami poprzez ich niezastosowanie i nieuznanie,
że kwestię trwałego ograniczenia sposobu korzystania z działki wnioskodawców
rozstrzygnięto w postępowaniu administracyjnym zakończonym decyzją Wojewody
[...] o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej z 7 kwietnia 2010 roku zarówno
w zakresie legitymacji do posadowienia (budowy) urządzeń na działce
wnioskodawców przez inwestora, jak również do późniejszego uprawnienia
uczestnika do korzystania z tej nieruchomości przy eksploatacji tych urządzeń czy
usuwania skutków awarii.
6. Ponadto uczestnik zarzucił naruszenie następujących przepisów prawa
procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 382 k.p.c.
w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w związku
z art. 227 k.p.c. - poprzez czysto hipotetyczne, niepoparte żadnymi faktami
ani stosownymi dowodami przyjęcie przez sąd drugiej instancji, iż decyzja
Wojewody [...] z 7 kwietnia 2010 roku nie obejmowała swoimi skutkami okresu po
zakończeniu budowy gazociągu, a tym samym, że miała nie wprowadzać dla
wnioskodawców obowiązku znoszenia powstałego stanu rzeczy i wynikających z
niego ograniczeń w prawie własności.
7. Wnioskodawcy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie skargi
kasacyjnej, a także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według
norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
8. Odnosząc się, w pierwszej kolejności, do zarzutów naruszenia prawa
procesowego, należy wskazać, że postępowanie o ustanowienie służebności
przesyłu toczy się w trybie nieprocesowym, a zatem powołane w zarzucie
dotyczącym naruszenia prawa procesowego przepisy nie mają zastosowania
wprost, ale – na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. – są stosowane jedynie „odpowiednio”.
Omawiane zarzuty skargi nie obejmują jednak odwołania do tego przepisu,
co już tylko z tego powodu je dyskwalifikuje.
II CSKP 254/23
5
9. Zasadne natomiast okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego,
zwłaszcza zastosowania art. 3052 § 2 k.c. w świetle przepisów ustawy
o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie
dróg publicznych powiązanych z przepisami ustawy o gospodarce
nieruchomościami.
10. W okolicznościach sprawy spór dotyczył problemu, czy uczestnikowi
przysługuje skuteczne prawo do korzystania, w określonych granicach,
z nieruchomości będącej przedmiotem własności wnioskodawców. Innymi słowy,
czy w dalszej konsekwencji wnioskodawcom przysługuje możliwość domagania
się ustanowienia służebności przesyłu.
11. Zgodnie bowiem z art. 3052 § 2 k.c. jeżeli przedsiębiorca przesyłowy
odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu,
a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c.,
właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian
za ustanowienie służebności przesyłu. Roszczenie o ustanowenie służebności
przesyłu przysługuje więc właścicielowi nieruchomości wyłącznie w przypadku,
gdy przedsiębiorca przesyłowy nie dysponuje innym tytułem prawnym
umożliwiającym mu korzystanie z urządzeń przesyłowych znajdujących
się na cudzym gruncie (zob. postanowienie SN z 16 listopada 2023 r.,
II CSKP 1790/22).
12. Uczestnik postępowania swój tytuł prawny do korzystania
z nieruchomości gruntowych wnioskodawców upatrywał w decyzji Wojewody [...] z
7 kwietnia 2010 r. o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej wydanej na
podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach
przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych
(dalej w skrócie: „specustawa drogowa”). Wskazana decyzja obejmowała
przebudowę istniejącej sieci uzbrojenia terenu i przeniesienie gazociągu
należącego do poprzednika prawnego uczestnika na grunty należące
do wnioskodawców. Decyzja określała również ograniczenia w korzystaniu
z nieruchomości wnioskodawców dla realizacji tego obowiązku.
II CSKP 254/23
6
13. Sądy meriti uznały, że decyzja Wojewody [...] z 7 kwietnia 2010 r.
uprawniała uczestnika (a dokładnie jego poprzednika prawnego) jedynie do
przeprowadzenia inwestycji (tj. przeniesienia gazociągu na grunty
wnioskodawców), ale nie wykreowała tytułu prawnego do korzystania
z nieruchomości wnioskodawców na przyszłość, z czym nie można się zgodzić.
Zgodnie bowiem z art. 11 f ust. 2 specustawy drogowej do wskazanych w decyzji
ograniczeń w korzystaniu w nieruchomości stosuje się odpowiednio przepisy
art. 124 ust. 4-7 i art. 124a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami (dalej w skrócie: u.g.n.). W interesującym nas zakresie istotne
znaczenie ma regulacja z art. 124 ust.6 u.g.n., zgodnie z którą właściciel
jest obowiązany udostępnić nieruchomość w celu wykonania czynności związanych
z przebudową, konserwacją oraz usuwaniem awarii ciągów, przewodów i urządzeń
służących do przesyłania lub dystrybucji płynów, pary, gazów i energii elektrycznej,
a obowiązek ten podlega egzekucji administracyjnej.
14. W orzecznictwie (zob. wyrok NSA z 21 października 2020 r.,
I OSK 1062/20; wyrok NSA z 13 lutego 2020 r., I OSK 1979/18) dominuje pogląd,
że decyzja wydana na podstawie art. 124 ust. 1 u.g.n., do której stosuje
się art. 124 ust. 6 u.g.n., kreuje trwały administracyjny tytuł prawny do korzystania
z cudzej nieruchomości. Tytuł ten jest odrębnym tytułem prawnym od służebności
przesyłu, a uzyskanie go – w zasadzie wyklucza potrzebę uzyskania służebności
przesyłu, chyba że zakres korzystania z cudzej nieruchomości będzie wykraczał
poza ustawowe ramy określone w art. 124 ust. 6 u.g.n.
15. Powyższe stwierdzenia można odnieść do decyzji wydanej w oparciu
o art. 11 f specustawy drogowej, do której również stosuje
się art. 124 ust. 6 u.g.n. Decyzja zezwalająca na realizację inwestycji drogowej
ma szczególny charakter względem innych aktów administracyjnych. Zgodnie
z art. 11f ust. 1 specustawy drogowej zezwolenie to pełni rolę decyzji
zintegrowanej, która obejmuje m.in. zgodę budowlaną na realizację inwestycji
drogowej, dodatkowo w decyzji tej zatwierdza się geodezyjny podział
nieruchomości, wskazuje nieruchomości przechodzące z mocy prawa
na rzecz podmiotu publicznego, jak również określa się towarzyszące realizacji
inwestycji drogowej ograniczenia na nieruchomościach znajdujących
II CSKP 254/23
7
się poza liniami rozgraniczającymi teren
(zob. wyrok NSA z 18 lipca 2018 r., II OSK 1209/18).
pasa
drogowego
16. Rację ma więc skarżący, że decyzja Wojewody [...] z 7 kwietnia 2010 r.
stanowi trwały administracyjny tytuł prawny do korzystania z gruntów
wnioskodawców nakładający na nich - na podstawie art. 124 ust. 6 u.g.n. w zw. z
art. 11 f ust. 2 specustawy drogowej - podlegający egzekucji administracyjnej
obowiązek udostępniania nieruchomość w celu wykonania czynności związanych z
przebudową, konserwacją oraz usuwaniem awarii gazociągu. Tytuł ten co do
zasady wyklucza potrzebę przymusowego ustanowienia służebności przesyłu na
podstawie art. 3052 § 2 k.c. Sąd Okręgowy nie ustalił przy tym, by zakres
aktualnego korzystania z gruntu miał być szerszy niż wynikający z ustawowych ram
decyzji Wojewody [...] z 7 kwietnia 2010 r., określonych w art. 124 ust. 6 u.g.n., co
mogłoby uzasadniać ustanowienie służebności gruntowej w trybie art. 3052 § 2 k.c.
Wskazane niedostatki ustaleń ze strony Sądu Okręgowego uniemożliwiają
prawidłową kontrolę kasacyjną zaskarżonego orzeczenia.
17. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi
Okręgowemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).
Beata Janiszewska
Krzysztof Grzesiowski Kamil Zaradkiewicz
(G.N.-J.)
[r.g.]
