II CSKP 2382/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
18 lutego 2025 r.
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej B. spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie
z 18 listopada 2021 r., I ACa 235/21,
w sprawie z powództwa B.Z. i Ł.Z.
przeciwko B. spółce akcyjnej w W.
o stwierdzenie nieistnienia stosunku prawnego,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2.700 (dwa
tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego,
za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu
odpisu niniejszego orzeczenia, tytułem kosztów postępowania
kasacyjnego.
Marta Romańska
(M.M.)
Karol Weitz
Roman Trzaskowski
II CSKP 2382/22
2
UZASADNIENIE
Powodowie B.Z. i Ł.Z. wnieśli o ustalenie, że nie istnieje stosunek prawny
pomiędzy nimi i B.1 S.A. w W. nawiązany na podstawie umowy kredytu budowlanego
w walucie wymienialnej, nr […], zawartej 30 listopada 2007 r., aneksowanej umowami
z 29 lipca 2009 r. oraz z 14 września 2011 r.
Pozwany B. S.A., jako następca prawny B.1 S.A. w W. wniósł o oddalenie
powództwa.
Wyrokiem z 2 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy w Zamościu stwierdził nieistnienie
stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy kredytu budowlanego
w walucie wymienialnej, nr […], zawartej 30 listopada 2007 r. pomiędzy B.1 S.A. w
W. a powodami, aneksowanej umowami z 29 lipca 2009 r. oraz z 14 września 2011
r.
Sąd Okręgowy ustalił, że powodowe oraz R.Z. i L.Z. zawarli 30 listopada 2007
r. z B.1 S.A. w W. umowę nr […] kredytu budowlanego w walucie wymienialnej w
kwocie 56.015,56 CHF, który miał być wypłacony w transzach do 9 maja 2008 r.
Kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kredytu z odsetkami w złotych, przy czym
zmiana kursu waluty miała wpływać na wysokość salda kredytu oraz raty kapitałowo-
odsetkowej. Kredyt mógł być wielokrotnie przewalutowany, za co bank miał pobierać
prowizję. W sprawach nieuregulowanych w umowie zastosowanie miał regulamin
kredytu hipotecznego i budowanego, zgodnie z którym kredyty w walutach
wymienialnych wypłacane są w złotych, przy zastosowaniu kursu kupna waluty
obowiązującego w banku w chwili wypłaty i podlegają spłacie w złotych, przy
zastosowaniu kursu sprzedaży waluty obowiązującego w banku w chwili spłaty.
W aneksie z 14 września 2011 r. strony ustaliły, że spłata kredytu następuje
w CHF, natomiast kredytobiorcy mogą przejść ze spłaty w tej walucie na spłatę
w złotych i odwrotnie, pod warunkiem złożenia w banku dyspozycji zmiany waluty
spłaty kredytu co najmniej 3 dni przed terminem płatności raty bądź przedterminowej
spłaty kredytu w całości lub w części. Od upływu 3 dni od złożenia takiej dyspozycji
spłata kredytu oraz opłat i prowizji następowała w walucie określonej w dyspozycji,
w terminie i wysokości wynikającej z umowy. Zmiana waluty spłaty kredytu na
II CSKP 2382/22
3
podstawie dyspozycji nie wymagała aneksowania umowy kredytu. W przypadku
przewalutowania kredytu należało stosować kurs sprzedaży walut z pierwszej tabeli
kursów walut banku, opublikowanej najpóźniej do godziny 9.30 - przy
przewalutowaniu z waluty wymienialnej na złote, a następnie kurs kupna z pierwszej
tabeli kursów walut opublikowanej najpóźniej do godziny 9.30 przy przewalutowaniu
ze złotych na inną walutę wymienialną, w przypadku przewalutowania z waluty
wymienialnej na inną walutę wymienialną, obowiązujący w banku w dniu zawarcia
aneksu do umowy kredytu o przewalutowanie.
Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie powodów jest uzasadnione. Określony
w art. 58 k.c. skutek nieważności umowy wynika z tego, że oceniana umowa jest
sprzeczna z art. 69 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe
(Dz.U. z 2024 r., poz. 1864; dalej – pr. bank.). Umowa powinna bowiem wprost
określać kwotę kredytu, a w ocenianej umowie jego wysokość była uzależniona od
kursu CHF do PLN, zatem kwota kredytu wypłacona w złotych mogła być różna od
ostatecznej kwoty kredytu spłaconej przez powodów w walucie polskiej, pomimo
nominalnego spłacenia określonej w umowie ilości CHF. Ostateczne określenie
kwoty podlegającej spłacie byłoby możliwe dopiero po spłaceniu ostatniej raty
kredytu. Kwota kredytu została ustalona w CHF, jednak jego wypłata mogła nastąpić
jedynie w złotych i w chwili zawierania umowy strony nie znały rzeczywistej
wysokości kredytu, ustalanej na bieżąco zgodnie z kursem kupna CHF w dniu
uruchomienia kredytu. Strony zawarły umowę 30 listopada 2007 r., a termin wypłaty
środków według przyszłego kursu CHF określony został maksymalnie na 9 maja
2008 r. Różnica kursowa ceny waluty powstała przez okres kilku miesięcy, między
zawarciem umowy a jej realizacją, skutkować mogła istotną zmianą wysokości
kredytu określonego w walucie spłaty, tj. złotych i niemożnością określenia wysokości
kredytu do wypłaty w złotych w chwili zawierania umowy.
Przyczyną stwierdzenia nieważności umowy było też uznanie, że
postanowienia przyznające bankowi możliwość dowolnego ustalenia wartości
kredytu do wypłaty oraz wysokości raty walutowej w złotych, a tym samym
dowolnego określenia wysokości świadczenia głównego kredytobiorców, są
abuzywne. Postanowienia umowy o przeliczaniu kwoty kredytu, kwot spłacanych rat
kapitałowo - odsetkowych na złote przy zastosowaniu kursu sprzedaży CHF jako
II CSKP 2382/22
4
waluty kredytu obowiązującego w banku w dniu wypłaty transz kwoty kredytu
i w dniach wymagalności spłat poszczególnych rat, były niejednoznaczne. Kurs
stosowany do ustalenia kwoty do wypłaty, jak i kwot do spłaty kredytu, był ustalany
w tabeli kursowej banku bez powiązania z jakimkolwiek obiektywnym miernikiem
wartości. Umowa ani regulamin nie zawierały regulacji, które ograniczałyby swobodę
banku w ustalaniu kursu w tabeli kursowej. Bank miał zatem potencjalną możliwość
dowolnego ustalania kursu waluty przeliczeniowej, a w konsekwencji swobodę
w kształtowaniu wysokości świadczenia kredytobiorców przez cały okres trwania
umowy. Przyjęcie w umowie takich rozwiązań prowadzi do jej nieważności.
Bank stosował również tzw. spread walutowy, przyjmując do przeliczenia
świadczeń kurs kupna CHF przy wypłacie kredytu oraz kurs sprzedaży CHF przy
jego spłacie, co również stanowi nieuzasadnione naruszenie praw konsumentów,
zwiększające w sposób nieuzasadniony ich zobowiązanie wobec banku,
uzyskującego dodatkowy zysk, niepowiązany z żadną usługą na rzecz
kredytobiorców (art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r.
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, Dz. Urz. UE L 95,
s. 29 i n.; dalej - dyrektywa 93/13).
Zakwestionowane postanowienia umowy co do sposobu ustalenia wysokości
udzielonego kredytu i wysokości rat do spłaty, odnoszą się do przedmiotowo
istotnych elementów umowy. Sankcją ich sprzeczności z art. 3531 k.c. jest
nieważność umowy (art. 58 k.c.), której w okoliczności sprawy nie można utrzymać
po wyeliminowaniu z niej klauzul niedozwolonych.
Wyrokiem z 18 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego z 2 lutego 2021 r.
Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego
i uzupełnił je o wskazanie, że kredyt został udzielony powodom na okres do
30 listopada 2037 r., a w drodze aneksu z 29 lipca 2009 r. kredytobiorcami zostali
wyłącznie powodowie. Sąd Apelacyjny stwierdził, że oceniana umowa nie była
kredytem walutowym, lecz złotowym, denominowanym w CHF, a zatem takim,
w którym odwołanie się do CHF pełniło funkcje waloryzacyjne. Sąd Apelacyjny
podzielił pogląd Sądu Okręgowego o niejednoznaczności postanowień umownych
II CSKP 2382/22
5
o zasadach przeliczania świadczeń z CHF na PLN i o pozostawieniu w gestii
pozwanego kształtowania wysokości świadczeń powodów spełnianych w celu
wykonania ciążących na nich zobowiązań. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu
Okręgowego, że nieważność ocenianej w sprawie umowy wynika nie tylko
z abuzywności niektórych istotnych jej postanowień, ale i ze sprzeczności jej
konstrukcji z naturą stosunku kredytowego (art. 3531 k.c.). Nie jest bowiem
dopuszczalne, aby postanowienia umowne dawały tylko jednej ze stron uprawnienie
do kształtowania według swojej woli zakresu obowiązków drugiej strony. Tak samo
Sąd Apelacyjny ocenił przeniesienie w całości na powodów ryzyka walutowego
związanego z waloryzowaniem ich świadczeń według kursu CHF. Tego rodzaju
postanowienia umowne, jako wprowadzające rażącą dysproporcję praw
i obowiązków na niekorzyść powodów jako konsumentów przy uprzywilejowaniu
banku, jak też z uwagi na to, że na ich podstawie nie jest możliwe stwierdzenie, w jaki
sposób pozwany ustala kurs sprzedaży i kupna franka, przez co konsumenci nie
mają żadnej możliwości kontroli i weryfikacji wysokości swoich rat, są sprzecznie
z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy powodów.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 18 listopada 2021 r.
pozwany zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem: - art. 189 k.p.c.
przez przyjęcie, że powodowie mieli interes prawny w dochodzeniu roszczenia
ustalającego oraz że mają samodzielną legitymację procesową w sprawie, podczas
gdy stroną umowy kredytowej były jeszcze dwie inne osoby; - art. 65 k.c. przez
błędną wykładnię oświadczeń stron zawartych w § 1 ust. 1 i § 4 umowy
i stanowiących jej integralną część § 37 ust. 1 i 2 i § 38 regulaminu przez przyjęcie,
że: - postanowienia umowne pozwalały bankowi na jednostronne, swobodne i niczym
nieograniczone kształtowanie wysokości świadczeń i zobowiązań stron, bank miał
dowolność i całkowitą swobodę w wyznaczaniu kursów walut, a tym samym
w wyznaczaniu wysokości zobowiązań objętych umową, umowa wystawiała
powodów na nieograniczone ryzyko kursowe, które zostało w całości przerzucone na
powodów, podczas gdy kwota kredytu udzielonego powodom, oddanego im do
dyspozycji i przez nich wykorzystanego jest kwotą w walucie CHF - wprost
i jednoznacznie określoną w § 1 ust. 1 umowy (56.015,56 CHF) i do zwrotu tej
właśnie kwoty kredytu z należnym oprocentowaniem zobowiązani są powodowie,
II CSKP 2382/22
6
kurs waluty CHF nie wpływa na wysokość kwoty w CHF, którą zobowiązani są
zwrócić, w regulaminie ustalono techniczną formę świadczenia opartą o przeliczenia,
które nie mają wpływu na wysokość zobowiązania, zgodnym zamiarem i celem stron
umowy było stosowanie przez bank kursów rynkowych, uzależnionych od
ekonomicznej wartości waluty i takie też kursy były przez pozwanego stosowane,
umowa obciążała strony równomiernie ryzykiem kursowym, a postanowienia
umowne przyznawały powodom instrumenty (mechanizmy) zabezpieczające ich
przed ryzykiem walutowym i pozwalające na jego całkowitą eliminację w postaci
możliwości przewalutowania kredytu na kredyt złotowy w każdym momencie, co
wynikało wprost z postanowienia zawartego w § 4 ust. 13 umowy oraz
z postanowienia zawartego w § 39 regulaminu; - art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c.
przez uznanie, że umowa jest nieważna, jej treść sprzeciwia się bowiem naturze
stosunku prawnego i zasadom współżycia społecznego, z uwagi na rażące
naruszenie równowagi kontraktowej i przyznanie bankowi uprawnienia do
swobodnego kształtowania wedle swej woli zakresu obowiązków drugiej strony,
podczas gdy umowa jest ważna i nie jest sprzeczna z naturą stosunku
zobowiązaniowego i zasadami współżycia społecznego, bank nie wpływał
jednostronnie na wysokość kwoty kredytu i rat uiszczanych przez powodów, bank nie
zastrzegł na swoją rzecz uprawnienia do jednostronnej zmiany wysokości
zobowiązania objętego umową, kursy walut nie wpływają na wysokość świadczeń
stron objętych umową, a odesłanie do tabeli kursowej banku nie oznacza, że umowa
narusza istotę stosunku umownego, czy zasady współżycia społecznego, nie doszło
do naruszenia równorzędności stron stosunku umownego, ryzyko walutowe było
bowiem rozłożone na równi pomiędzy obydwie strony umowy, przy czym dodatkowo
bank ponosił także ryzyko zmiennej stopy procentowej; - art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr. bank.
w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez uznanie, że umowa kredytu jest nieważna z uwagi na
brak określenia kwoty kredytu w złotych, a co za tym idzie wobec braku
przedmiotowo istotnego elementu takiej czynności prawnej, podczas gdy umowa ma
wszystkie essentialia negotii umowy kredytu bankowego, a w jej treści wyraźnie,
jednoznacznie i konkretnie określona została kwota i waluta kredytu we frankach
szwajcarskich, ta kwota została powodom oddana do dyspozycji i przez nich
wykorzystana i do zwrotu tejże kwoty zobowiązani zostali powodowie wraz
II CSKP 2382/22
7
z oprocentowaniem określonym w umowie; - art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1
dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że zakwestionowane przez powodów
postanowienia umowne były niejednoznaczne i nie zostały uzgodnione
indywidualnie, podczas gdy postanowienia uznane za abuzywne zostały zgodnie
uzgodnione przez strony i zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym
i zrozumiałym językiem, postanowienia zakwestionowane przez powodów naruszają
dobre obyczaje oraz w sposób rażący naruszają interesy konsumentów, podczas gdy
brak było ku temu uzasadnionych podstaw, zawarte w umowie i regulaminie
postanowienia stanowią niedozwolone postanowienia umowne, umożliwiają bowiem
bankowi jednostronne i dowolne określenie wysokości kursów kupna i sprzedaży
walut, a w konsekwencji ustalanie wysokości kredytu i rat przypadających do spłaty,
podczas gdy na podstawie tych postanowień bank nie przyznał sobie dowolności
w zakresie kryteriów kształtowania kursów i na podstawie tych postanowień nie miał
możliwości wpływać jednostronnie i arbitralnie na wysokość kredytu i rat kapitałowo
- odsetkowych; - art. 3851 § 1 w zw. z § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13
przez uznanie, że na skutek wyeliminowania zakwestionowanych postanowień
z umowy i regulaminu nie jest możliwe dalsze obowiązywanie umowy, a umowa
powinna być uznana za nieważną, podczas gdy skutkiem abuzywności postanowień
umownych powinna być ich bezskuteczność, a łącząca strony umowa powinna być
dalej wykonywana bez zakwestionowanych postanowień, a w sytuacji uznania, że
umowa nie może być dalej wykonywana, Sąd powinien zastąpić postanowienia
abuzywne innymi wynikającymi z przepisów o charakterze dyspozytywnym,
ewentualnie uzupełnić powstałą w ten sposób lukę w umowie przez odesłanie do
ustalonego zwyczaju i zastosowanie per analogiam art. 41 Prawa wekslowego;
- art. 358 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez błędne niezastosowanie przepisu
art. 358 k.c. i nieuzupełnienie luki powstałej w umowie na skutek stwierdzenia
abuzywności klauzul przeliczeniowych, podczas gdy przepis ten, regulujący kwestię
zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, określa generalną regułę wskazującą kurs
znajdujący zastosowanie w braku odmiennych ustaleń między stronami, która może
znaleźć zastosowanie na zasadzie art. L p.w.k.c. także do umów kredytu zawartych
przed 24 stycznia 2009 r., które w tej dacie nie zostały jeszcze spłacone; - art. 56 k.c.
w zw. z art. 41 Prawa wekslowego w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez uznanie, że nie
II CSKP 2382/22
8
było możliwe uzupełnienie luki powstałej w umowie na skutek stwierdzenia
abuzywności klauzul przeliczeniowych przez odniesienie się w drodze analogii do
dorobku prawnego stworzonego na gruncie uregulowań zawartych w art. 41 Prawa
wekslowego, podczas gdy wobec stwierdzenia abuzywności klauzul
przeliczeniowych, w miejsce niedozwolonych postanowień umownych możliwe było
wprowadzenie średniego kursu NBP na zasadzie „ustalonego zwyczaju” z art. 56 k.c.
i zastosowanie per analogiam art. 41 Prawa wekslowego; - art. 1 ust. 2
w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. przez uznanie, że
zakwestionowane przez powodów klauzule przeliczeniowe należy uznać za
nieuczciwe, podczas gdy w dacie zawarcia umowy brak było przepisu nakładającego
na banki obowiązek zamieszczania w umowach kredytu zasad odnoszących się
ustalania kursów wymiany walut, a zatem łącząca strony umowa, jako
odpowiadająca obowiązującym w dacie jej zawarcia przepisom ustawowym, zgodnie
z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, nie powinna podlegać przepisom dyrektywy; - art. 1
pkt 1 lit. a) oraz art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984, dalej – ustawa antyspreadowa)
przez przyjęcie, że umowa jest nieważna w związku z tym, że zawiera klauzule
abuzywne, które pozwalają bankowi na dowolne i swobodne ustalanie kursów
wymiany walut, podczas gdy wejście w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r. ustawy
antyspreadowej potwierdziło ważność umów o kredyt, także zawartych wcześniej
oraz przewidzianych w nich postanowień oraz wykonalność umów tego typu, które
nie określały zasad ustalania kursu wymiany na potrzeby stosowania umowy kredytu,
wejście w życie ustawy antyspreadowej wyeliminowało abuzywny charakter
postanowień umownych, w dacie zawarcia umowy banki nie były zobowiązane do
określania w umowach zasad ustalania kursów wymiany walut, strony zawarły
14 września 2011 r. aneks nr 2 do umowy (aneks antyspreadowy), który wyeliminował
ewentualny abuzywny charakter klauzul przeliczeniowych; - art. 5 k.c. przez
niezastosowanie, podczas gdy: powodowie żądając ustalenia nieistnienia umowy
kredytu nadużywają przysługujących im praw podmiotowych, a wywodzone przez
nich żądania naruszają zasady współżycia społecznego, w tym zasadę zaufania
w obrocie gospodarczym, zasadę równości i zasadę sprawiedliwości społecznej,
stanowisko zajęte przez Sądy prowadzi w istocie do sytuacji, w której powodowie
II CSKP 2382/22
9
otrzymują darmowy kredyt hipoteczny, co jest sprzeczne z zasadą sprawiedliwości,
szczególnie w porównaniu z kredytobiorcami złotówkowymi, którzy nie chcąc
podejmować ryzyka walutowego, zdecydowali się na kredyt mniej korzystny -
z wysokimi ratami i oprocentowaniem liczonym według mniej korzystnej dla nich
stawki WIBOR.
Pozwany zarzucił także, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem
art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 195 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 i § 2 k.p.c. i w zw. z art. 73 § 2 k.p.c. przez oddalenie apelacji
pozwanego, podczas gdy Sąd Apelacyjny powinien był z urzędu wziąć pod uwagę
braki legitymacji procesowej po stronie powodów.
Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.
Powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W orzecznictwie wyjaśniono już (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego
z 19 października 2023 r., III CZP 12/23), że stosunek kredytu jest stosunkiem
zobowiązaniowym o charakterze pieniężnym; nie ma zatem charakteru zbliżonego
do współwłasności, zaś przedmiot świadczenia w takim stosunku prawnym nie jest
niepodzielny. Już te cechy łączącego kredytobiorców z kredytodawcą stosunku
prawnego, mającego źródło w umowie, przemawiają za przyjęciem, że nie ma
podstaw do uznania, iż kredytobiorca dochodzący przeciwko bankowi ustalenia
nieważności umowy kredytu frankowego musi działać wyłącznie wspólnie z innymi
kredytobiorcami pod rygorem oddalenia jego powództwa z powodu niepełnej
legitymacji procesowej czynnej. Nawet jeżeli kredyt został udzielony kilku osobom,
to nie oznacza to, że wykreowany umową stosunek prawny może istnieć jedynie
wobec wszystkich kredytobiorców jednocześnie i tylko w tym samym rozmiarze.
Przesłanki nieważności umowy kredytu mogą być różnie oceniane w stosunku do
kredytobiorców, z których jeden może być przykładowo konsumentem, a drugi nie;
w przypadku jednego z nich może zaistnieć wada oświadczenia woli powodująca
nieważność, a wobec drugiego nie. Przyjmowanie istnienia pełnej legitymacji czynnej
tylko w sytuacji uczestniczenia po stronie powodowej pozostałych kredytobiorców
II CSKP 2382/22
10
w sprawie o ustalenie nieważności umowy kredytu, naruszałoby prawo do sądu
zainteresowanego kredytobiorcy, uzależniając dopuszczalność i możliwość
poszukiwania przez niego ochrony prawnej od stanowiska innej osoby, na które nie
ma on wpływu. W sprawie wytoczonej przez kredytobiorców przeciwko bankowi,
w której domagają się ustalenia nieważności umowy kredytu, oznaczenie kręgu osób
zaangażowanych w spór o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub
prawa, należy do powodów, posiadających interes prawny w tym ustaleniu,
wyznaczający ich potrzebę wystąpienia z roszczeniem przeciwko bankowi. Interes
prawny powodów wyznacza zatem zakres przedmiotowy i podmiotowy powództwa,
o którym mowa w art. 189 k.p.c. To powodowie decydują o tym, czego i wobec kogo
żądają, a w konsekwencji o tym, wobec kogo zamierzają wywołać skutek wynikający
z zapadłego wyroku oraz jaki krąg podmiotów objąć prawomocnością tego wyroku.
Umowa kredytowa, jeżeli jest ważna, kreuje stosunek prawny długotrwały
i zabezpieczany na majątku kredytobiorców i te jego właściwości decydują o interesie
prawnym w zgłoszeniu przez nich żądania ustalającego nieważność umowy, nawet
jeżeli mogą dochodzić jakichś roszczeń o zwrot spełnionych na rzecz kontrahenta
świadczeń. Kwestia ważności umowy ma wprawdzie znaczenie przesłankowe dla
tego rodzaju roszczenia, lecz jeżeli nie zostanie objęta sentencją wyroku, to
w relacjach między stronami może rodzić dalsze spory, a nawet podlegać odmiennej
ocenie w procesie o dalsze świadczenia ze spornego między nimi stosunku
prawnego. Wydanie wyroku ustalającego co do istnienia lub nieistnienia tego
stosunku prawnego porządkuje relacje między stronami, co jest wystarczającym
argumentem za przyznaniem powodom interesu prawnego w rozumieniu
art. 189 k.p.c. w dochodzeniu zgłoszonego przez nich roszczenia.
Do umowy łączącej strony znajdował zastosowanie art. 69 ust. 1 i art. 69 ust.
2 pkt 2 pr. bank. w brzmieniu obowiązującym 30 listopada 2007 r. W świetle art. 69
ust. 1 pr. bank., określającego elementy konstrukcyjne umowy kredytu bankowego,
zobowiązanie banku w tej umowie polega na oddaniu do dyspozycji kredytobiorcy na
czas oznaczony kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel,
a zobowiązanie kredytobiorcy na korzystaniu z tej kwoty na warunkach określonych
w umowie i zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych
terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Tak
II CSKP 2382/22
11
scharakteryzowaną konstrukcję umowy kredytu ustawodawca sprecyzował
w art. 69 ust. 2 pr. bank., w którym – poza wymaganiem formy pisemnej – wskazał,
że powinna ona zawierać kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony,
zasady i termin spłaty, wysokość oprocentowania i warunki jego zmiany, sposób
zabezpieczenia spłaty, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą
wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji
kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje,
warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.
Oznaczenie w umowie kredytu jego kwoty i waluty, czego wymaga
ustawodawca w art. 69 ust. 2 pr. bank., powinno uwzględniać wyniki uzgodnień
dokonanych między stronami umowy na etapie negocjowania jej warunków, gdy
kredytobiorca zakomunikował bankowi, na jaki cel chce uzyskać kredyt, a bank ten
cel zaakceptował. Niezależnie jednak od tego, że okoliczności poprzedzające
zawarcie umowy i mające miejsce na etapie negocjowania jej warunków mogą być
wskazówką co do zgodnego zamiaru stron i celu umowy (art. 65 § 2 k.c.), to sama
jednak znajomość celu kredytowania nie wystarczy do oznaczenia kwoty kredytu
i waluty, którą by można uznać za uzgodnioną przez strony. Oświadczenia stron
obejmujące także ten element umowy muszą być stanowcze i jednoznaczne. Walutą
zaciągniętego w Polsce kredytu nie musi być złoty, może nią być także obca waluta.
Obca waluta może być też wykorzystywana jako umowny instrument waloryzacji
świadczeń stron w kredycie, którego walutą jest złoty (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19 i z 30 września 2020 r., I CSK 556/18).
Wbrew sugestiom skarżącego, strony nie zawarły umowy kredytu
walutowego, co uzasadniałoby tezę, że pozwany wypłacił powodom uzgodnioną
kwotę 56.015,56 CHF i taką też kwotę powodowie zobowiązali się mu zwrócić
z ustalonym oprocentowaniem w ratach spełnianych w CHF. Na etapie uzgadniania
warunków umowy powodowie zakomunikowali pozwanemu jaki ma być cel
i wysokość kredytowania, a wpisana w umowie kwota 56.015,56 CHF miała pełnić
wyłącznie funkcję waloryzacyjną. Umowę zakwalifikować trzeba zatem do kategorii
kredytów denominowanych, w których kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej,
a zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na kursie
kupna waluty obcej obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu
II CSKP 2382/22
12
następuje w walucie krajowej. Kredyty indeksowany i denominowany w walucie obcej
różnią się wyłącznie sposobem wyrażenia owej waloryzacyjnej funkcji pełnionej
przez walutę obcą. Przypisując frankowi szwajcarskiemu w umowie łączącej strony
wyłącznie funkcje waloryzacyjne, Sądy meriti nie naruszyły art. 65 k.c. przez błędną
wykładnię oświadczeń stron zawartych w § 1 ust. 1 i § 4 umowy i stanowiących jej
integralną część § 37 ust. 1 i 2 i § 38 regulaminu.
Na gruncie niniejszego stosunku prawnego Sądy meriti trafnie zwróciły uwagę
na znaczny odstęp czasu pomiędzy zawarciem umowy (30 listopada 2007 r.),
w której w CHF oznaczona została kwota będąca równowartością kwoty mającej
zabezpieczyć potrzeby powodów, określonej przez nich w złotych, a wypłaceniem im
– w terminie do 9 maja 2008 r. – ostatniej z transz kredytu. Transze kredytu do
wypłaty podlegały przeliczeniu po kursie ustalonym przez bank w jego tabelach, co
w realiach umowy narażało powodów na niepewność odnośnie do tego, jakie kwoty
w złotych zostaną im rzeczywiście wypłacone i czy będą mogli osiągnąć zamierzony
cel kredytowania (o znaczeniu tego elementu uzgodnień zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22). Jeśli nawet podanie w umowie
kwoty 56.015,56 CHF jako odpowiadającej kwocie kredytu spełnia formalnie
wymagania z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank., i nie czyni umowy nieważną na podstawie
art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c., to narażenie powodów w opisanych
okolicznościach na ryzyko nieosiągnięcia celu kredytowania w związku
z niepewnością, co do kwoty, którą ostatecznie uzyskają od pozwanego
w konsekwencji przeliczania świadczeń i możliwych wahań kursowych (tym bardziej
prawdopodobnych im dłuższy czas miał dzielić zawarcie umowy i wypłatę
świadczeń), uzasadnia ocenę postanowień umowy przewidującej te rozwiązania za
abuzywne.
W wyrokach z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35, 48, z 3 października 2019 r.
C-260/18, pkt 44, z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 49, TSUE stwierdził, że
warunek umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, zgodnie z którym ryzyko
kursu wymiany obciąża bez żadnych ograniczeń konsumenta, jako kompensata za
korzystniejszą stopę procentową, jest warunkiem określającym główny przedmiot
umowy. Można badać nieuczciwy charakter tego warunku i stwierdzić jego
nieuczciwość, jeżeli w momencie zawierania umowy i biorąc pod uwagę tekst
II CSKP 2382/22
13
i informacje otrzymane od instytucji kredytowej treść tego warunku nie była jasna ani
zrozumiała dla właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego
i rozsądnego przeciętnego konsumenta.
Atrakcyjna stopa procentowa kredytu, a mianowicie zastosowanie stawki
LIBOR, wiązało się z ryzykiem kursowym, który towarzyszy umowom odwołującym
się do waluty obcej jako miernika wartości. O ryzyku tym kredytobiorcy jako
konsumenci powinni być pouczeni. W wyroku z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, TSUE
stwierdził m.in., że wymaganie aby warunek umowny był wyrażony prostym
i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany
warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale
także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także
związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych
warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie
oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14). Warunek dotyczący ryzyka kursowego musi
zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym
i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie
poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie
tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty
obcej, w której kredyt był denominowany, ale również oszacować – potencjalnie
istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań
finansowych. Kredytobiorca musi być zatem jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu denominowanego w walucie obcej ponosi ryzyko kursowe, które
z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia
w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku
do waluty obcej, w której kredyt został udzielony (wyrok TSUE z 20 września 2018 r.,
C-51/17, pkt 78).
Kurs każdej waluty zależy od wielu czynników (ekonomicznych, społecznych,
geopolitycznych), a relacje kursowe między walutami przy ich prognozowaniu
wymagają uwzględnienia tych czynników dla każdej z zestawianych walut oraz ich
II CSKP 2382/22
14
powiązań w rozmaitych wariantach. Relacje te są trudne do prognozowania,
a w długiej perspektywie – w zasadzie niemożliwe do przewidzenia.
Ryzyko kursowe towarzyszące umowom kredytowym zawieranym na bardzo
dugi okres jest na tyle poważne, że jeżeli – co powinno być regułą – nie zostanie ono
podzielone pomiędzy stronami, i ma nim być w całości obciążony kredytobiorca, to
jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie umowy musi być
poprzedzona wykonaniem obowiązków informacyjnych przez profesjonalistę -
kredytodawcę. O zagrożeniach właściwych ryzyku kursowemu konsument –
kredytobiorca powinien być pouczony nie tyle przez przedstawienie mu danych
choćby z długiego okresu, w którym nie miały miejsce zdarzenia powodujące istotne
wahania kursu, co wyłącznie lub także przez przedstawienie zagrożeń będących
konsekwencjami wydarzeń nadzwyczajnych, mogących spowodować 100 – 200 %
zmiany kursu waluty. W przypadku, gdy kredytodawca spełnia swoje świadczenie
jednorazowo lub w niewielu częściach tuż po zawarciu umowy, gdy ich wartość
odniesiona do waluty waloryzacji jest łatwa do oceny, a świadczenia kredytobiorcy
mają być rozciągnięte w czasie na lata wymaganie tak skonstruowanego pouczenia
jest szczególnie uzasadnione.
Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że ze względu na konstrukcję
postanowień umowy o waloryzacji świadczeń spełnianych przez powodów na rzecz
pozwanego w celu wykonania ich zobowiązań, na powodów w całości przeniesione
zostało ryzyko zmiany kursu waluty waloryzacji do złotego, w którym wypłacona im
została kwota kredytu.
Ani z umowy, ani z regulaminu nie wynika wreszcie, w jaki sposób powstawać
miały tabele kursowe pozwanego, z odwołaniem się do których pozwany na
podstawie umowy przeliczał świadczenia, zarówno własne, do wypłaty, jak
i powodów, spełniane na poczet ich zobowiązań z umowy kredytowej. Pozwany
upoważniony został w umowie do stosowania do tych przeliczeń ustalonego przez
siebie kursu kupna i sprzedaży CHF, a różnica między oboma kursami była dla niego
dodatkowym źródłem przychodu. To, że uwarunkowania rynkowe ograniczały
swobodę pozwanego w zakresie określania kursu waluty, zapobiegając de facto
drastycznym odstępstwom od kursów stosowanych w praktyce bankowej (kursu
średniego NBP), nie oznacza, że sporne postanowienia były dozwolone. Nadal
II CSKP 2382/22
15
bowiem umożliwiały pozwanemu czerpanie korzyści, które w istocie nie miały
żadnego uzasadnienia w świetle wyłącznie waloryzacyjnego charakteru denominacji
do CHF, a których rozmiar zależał od jego decyzji i polityki finansowej (por. wyrok
Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 47-
49).
Art. 385¹ § 1 zdanie 2 k.c., wyłączający kontrolę abuzywności postanowień
umownych określających główne świadczenia stron, stanowi implementację
art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, a jego oceny w konkretnej sprawie należy dokonać
z perspektywy wykładni prounijnej z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości UE, które jednak w tej materii zawiera tylko ogólne i abstrakcyjne
wskazania dla sądów krajowych, zobowiązanych do samodzielnej kwalifikacji na
podstawie treści konkretnej umowy i okoliczności faktycznych sprawy.
W wyrokach z 26 lutego 2015 r., C-143/13 i z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14,
Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił, że przez podstawowe świadczenia,
wodróżnieniu od świadczeń o charakterze posiłkowym, należy rozumieć te spośród
świadczeń, które charakteryzują daną umowę i istotę stosunku prawnego. Kryterium
wyznaczającym zakres stosowania wyjątku, o którym mowa w art. 385¹ § 1 zdanie
2 k.c. jest zatem możliwość uznania świadczenia zastrzeżonego przez badaną
klauzulę za odpowiednik jakiegokolwiek świadczenia wzajemnego. Analizę należy
przeprowadzić w świetle charakteru umowy, ogólnej systematyki i całości
postanowień umowy, a także jej kontekstu prawnego i faktycznego, przy zachowaniu
zasady zawężającej wykładni wyjątku. Z uwzględnieniem powyższych wskazań co
do potrzeby sytuacyjnej analizy łączącego strony stosunku prawnego, za
świadczenia główne należy uznać świadczenia należące do kategorii przedmiotowo
istotnych w powstałym między stronami stosunku cywilnym, typowe dla niego
i charakterystyczne, decydujące o istocie umowy, chociaż niekonieczne zaliczane
w systematykach doktrynalnych do kategorii essentialia negotii (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z 6 kwietnia 2004 r., I CSK 472/03, Prawo Bankowe z 2004 r., nr 11,
z 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03; z 8 listopada 2012 r., I CSK 49/12, OSNC 2013,
nr 6, poz. 76, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12; z 2 kwietnia 2015 r., I CSK 257/14;
z 30 września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, nr 9, poz. 105, z 1 marca 2017 r.,
II CSKP 2382/22
16
IV CSK 285/16; z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79
i z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Taki charakter w umowach
waloryzowanych kursem waluty obcej mają postanowienia ustalające samą zasadę
i mechanizm przeliczania świadczeń (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE
z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 37, z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68;
z 14 marca 2019 r., C-117/18, pkt 48, z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44;
wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12,
poz. 115 i z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18).
Nie może być utrzymana umowa kredytu denominowanego po
wyeliminowaniu z niej abuzywnych klauzul ustalających samą zasadę i mechanizm
przeliczania świadczeń.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw
do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego
stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to korzystne, lecz
sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez oceniane
postanowienie. To, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia 2011 r. ustawodawca co
do zasady akceptował zawieranie umów kredytu, w których waluta obca pełniła
funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr.
bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej –
zastosowanie także do umów zawartych przed jej wejściem w życie w odniesieniu do
niespłaconej jeszcze części kredytu. Możliwość skorzystania z mechanizmu
rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank. nie pozbawia jednak powodów
uprawnienia do zażądania skontrolowania postanowień umowy, którą zawarli
z pozwanym z odwołaniem się do kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo
art. 58 k.c. Nowelizacja prawa bankowego z 29 lipca 2011 r. przyznała bowiem
kredytobiorcom jedynie dodatkowe uprawnienie do spłacania rat kredytu
indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej bezpośrednio w tej walucie,
co nie znaczy, że nałożyła na nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo że
wyłączyła możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie umów
II CSKP 2382/22
17
niespełniających wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach
z konsumentami.
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł,
że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten
sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął
jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, jeżeli odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe
przepisy ustawowe, a element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, mogące
być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru.
Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd usunął jedynie
nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści
postanowienia umownego przez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym zakresie
jest możliwa do utrzymania. Sąd Apelacyjny rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków nie jest możliwe,
co przemawia za opowiedzeniem się za jej nieważnością (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Wyeliminowanie abuzywnych
klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu
indeksowanego kursem CHF albo denominowanego w CHF jako kredytu złotowego
oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki
oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22). W wyroku z 6 marca
2019 r. (C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA, pkt 54)
Trybunał Sprawiedliwości UE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść
nieuczciwych warunków zawartych w umowach, na przykład przez odwołanie się do
kursu walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski. W orzecznictwie szeroko
wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia postanowień umownych
przy wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 prawa wekslowego, art. 24 ust. 3 ustawy
o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 17 marca
2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; z 27 maja 2022 r.,
II CSKP 2382/22
18
II CSKP 395/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22; 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest zatem możliwe z prawnego punktu
widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul
doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest
bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej
ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta
umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich
usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy
(zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52;
z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260-18, pkt 44 i 45;
wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/19).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814 k.p.c. oraz – co do
kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.,
§ 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. 2023 r.
poz. 1964), orzeczono jak w sentencji.
Marta Romańska
(M.M.)
[a.ł]
Karol Weitz
Roman Trzaskowski
