II CSKP 2048/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
30 maja 2025 r.
SSN Marta Romańska (przewodniczący)
SSN Monika Koba (sprawozdawca)
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 30 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 24 listopada 2021 r., I ACa 759/20,
w sprawie z powództwa K.F.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2717 (dwa
tysiące siedemset siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego wyroku do dnia
zapłaty.
[A.T.]
Monika Koba
Marta Romańska
Roman Trzaskowski
II CSKP 2048/22
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 24 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił
apelację pozwanego Banku spółki akcyjnej w Warszawie (dalej także: „Bank”) od
wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z 31 lipca 2020 r., w którym Sąd ten
stwierdził nieważność umowy o kredyt konsolidacyjny z 14 maja 2008 r. zawartej
pomiędzy pozwanym a powodem K.F. i orzekł o kosztach procesu.
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy
i uczynił je podstawą także własnego rozstrzygnięcia.
Wynika z nich między innymi, że w 2008 r. powód skontaktował się z doradcą
finansowym, gdyż chciał zaciągnąć kredyt konsolidacyjny złotowy. Doradca wskazał
jednak, że powód posiada zdolność kredytową do zaciągnięcia kredytu
indeksowanego do CHF, który jest bezpieczny i bardziej opłacalny. Powód nie był
przez doradcę informowany o zagrożeniach wynikających ze zmian kursowych. Miał
wprawdzie świadomość, że zmiany takie występują, był jednak zapewniany, że są
one niewielkie i nie mają zasadniczego wpływu na wysokość rat. Powód nie
negocjował warunków umowy, wskazał jedynie oczekiwaną kwotę kredytu i czas
kredytowania, podpisał wniosek kredytowy wypełniony przez doradcę oraz
informację dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane
kursem walut obcych wskazujące na ryzyko wzrostu raty w przypadku wzrostu kursu
lub stopy procentowej kredytu. Dokument ten nie był z nim jednak szczegółowo
omówiony.
14 maja 2008 r. strony zawarły umowę o kredyt konsolidacyjny w złotych
w łącznej kwocie 133 623 zł, indeksowany kursem franka szwajcarskiego,
z przeznaczeniem na remont mieszkania, inne potrzeby konsumpcyjne oraz spłatę
wskazanych w umowie kredytów. Umowę zawarto przy użyciu obowiązującego
u pozwanego standardowego wzorca umowy, do którego nie można było
wprowadzać jakichkolwiek zmian. Przed zawarciem umowy powodowi nie
przedstawiono jej projektu. Całkowity koszt kredytu został określony na
150 601,86 zł.
II CSKP 2048/22
3
W umowie zawarto zapis, że równowartość wskazanej kwoty kredytu zostanie
określona zgodnie z kursem kupna franka według tabeli kursów walut obcych z dnia
uruchomienia kredytu lub transzy. Kredytobiorca zobowiązał się spłacić kredyt
w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu
płatności raty, zgodnie z tabelą kursów walut obcych Banku. Powód spłacał kredyt
w ten sposób, że Bank był upoważniony do pobierania przeliczonej na złotówki raty
z jego rachunku. Powód nie występował do Banku w trakcie trwania umowy
o umożliwienie mu dokonywania spłat w CHF.
Sąd Apelacyjny zaakceptował także ocenę prawną dochodzonego żądania
dokonaną przez Sąd Okręgowy uznając, że zarzuty apelacji nie zasługują na
podzielenie.
Za skuteczną uznał dokonaną przez powoda w toku postępowania
pierwszoinstancyjnego zmianę powództwa. Wskazał, że powód nie dokonał
wprawdzie zmiany powództwa w piśmie procesowym - jak tego wymaga art. 193
§ 21 k.p.c. - lecz złożył oświadczenie w tym przedmiocie podczas rozprawy. Sąd
Apelacyjny stanął na stanowisku, że zmiana ta nie miała charakteru ilościowego, nie
polegała bowiem na rozszerzeniu żądania, czy zgłoszeniu żądania nowego, ani
charakteru jakościowego polegającego na modyfikacji faktów stanowiących
podstawę roszczenia. Powód dokonał jedynie zmiany żądania odnośnie do
kolejności roszczeń (głównego i ewentualnego), na pierwszym miejscu stawiając,
odmiennie niż w pozwie, żądanie stwierdzenia nieważności umowy, a jako
ewentualne przedstawiając żądanie zapłaty. W ocenie Sądu Apelacyjnego przez
brak złożenia pisma procesowego zawierającego zmianę powództwa pozwany nie
został pozbawiony możności obrony swych praw w procesie. Oświadczenie strony
powodowej o zmianie kolejności żądań nastąpiło podczas rozprawy w obecności
pełnomocnika strony pozwanej. Chodziło przy tym o te same roszczenia, co
zgłoszone w pozwie, tylko poddane pod osąd w innej kolejności. Pozwany
w obszernej odpowiedzi na pozew odniósł się również do roszczenia zgłoszonego
w pozwie jako ewentualne - o stwierdzenie nieważności umowy, a po zmianie
przedstawionego jako roszczenie główne.
II CSKP 2048/22
4
W ocenie Sądu Apelacyjnego powód miał interes prawny, w rozumieniu
art. 189 k.p.c., w żądaniu ustalenia nieważności umowy, która wiązać go miała
z pozwanym do 2038 r. Rozstrzygnięcie o tym żądaniu uchylić bowiem mogło
niepewność co do jego sytuacji prawnej wobec kwestionowania postanowień umowy
oraz spór stron odnośnie do wymagalnych w przyszłości roszczeń Banku, a także
stwarzać podstawę rozliczeń stron dotyczących świadczeń już spełnionych.
Pełniejszej ochrony prawnej nie mogło zapewnić powodowi powództwo o zapłatę,
gdyż objąć ono mogło jedynie świadczenia z umowy w części już spełnione,
stanowczemu zaś zakończeniu sporu stron odnośnie do charakteru postanowień
umownych i ważności umowy, a w rezultacie odnośnie do istnienia obowiązku
świadczeń w przyszłości służyć mogło powództwo o ustalenie.
W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy trafnie uznał za niedozwolone
klauzule umowne przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconych z tytułu kredytu
środków według kursu kupna franka szwajcarskiego zgodnie z tabelą obowiązującą
w Banku w momencie uruchomienia kredytu lub transzy oraz ustalanie
równowartości rat kredytu podlegających spłacie w złotych według kursu sprzedaży
franka określonego w bankowej tabeli kursów obowiązującego w dniu spłaty
(§ 2 ust. 2 oraz w § 7 ust. 1 umowy).
Prawidłowo także przyjął, że udzielając powodowi kredytu pozwany posłużył
się wzorcem umowy. Dokonanie bowiem przez powoda wyboru jednego z wariantów
umowy i franka jako waluty kredytu oraz dostępność w czasie zawarcia umowy
innych jej wariantów, nie są równoznaczne ze stwierdzeniem, że postanowienia
umowy zostały indywidualnie uzgodnione. Składając wniosek kredytowy powód
dokonał wyboru jednego z dostępnych w ofercie pozwanego wariantu umowy, ale
nie miał wpływu na treść kwestionowanych postanowień umowy w wybranym
wariancie, a w każdym razie pozwany nie wykazał, by klauzule te były przedmiotem
indywidualnych negocjacji stron.
Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że klauzule waloryzacyjne
zamieszczone w umowie stron określają jej główny przedmiot. Powinny jednak
podlegać kontroli na gruncie art. 3851 § 1 k.c., gdyż nie zostały sformułowane
jednoznacznie, skoro nie pozwalały kredytobiorcy na oszacowanie wysokości
II CSKP 2048/22
5
obciążających go w przyszłości świadczeń, pozostawiając Bankowi jednostronne
ustalanie parametrów przeliczeniowych.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego oceny postanowień umowy pod kątem
abuzywności dokonać należało według stanu z chwili zawarcia umowy.
Rozstrzygnięcie o żądaniu powództwa nie zależało zatem od ustaleń odnośnie do
tego, w jaki sposób Bank realizował postanowienia umowy zawierające klauzule
indeksacyjne.
Z tego względu niecelowe było dopuszczanie dowodu z opinii biegłego
z zakresu finansów i bankowości, który służyć miał w pierwszej kolejności ustaleniu
sposobu wykonywania przez Bank umowy przy określaniu kursów stosowanych jako
miernik waloryzacji. Potrzeba zbadania kwestionowanych w pozwie postanowień
umowy według stanu z chwili jej zawarcia czyniła niecelowym prowadzenie dowodu
z opinii biegłego, który służyć miał ocenie sposobu realizacji umowy przez
pozwanego.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego stwierdzano
wielokrotnie, że mechanizm ustalania kursów waluty, który pozostawia bankowi
swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza
interesy konsumenta, a klauzula waloryzacyjna, która nie zawiera jednoznacznej
treści i pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.
Odwołanie się w postanowieniach § 2 ust. 2 oraz w § 7 ust. 1 umowy kredytu
do tabeli kursowej Banku – w ocenie Sądu Apelacyjnego - oznacza naruszenie
równowagi kontraktowej stron, skoro o środkach indeksacji kredytu i rat jego spłaty
decydować może jednostronnie kredytodawca kształtując przez to wysokość
własnych korzyści finansowych, a jednocześnie nieprzewidywalne dla kredytobiorcy
koszty udzielonego mu kredytu. Regulując mechanizm waloryzacji nie odwołują się
te postanowienia do zobiektywizowanych, zewnętrznych w stosunku do stron
kontraktu kryteriów ustalania kursu walutowego, lecz ostatecznie pozostawiają
określenie warunków waloryzacji kompetencji Banku. W rezultacie równowaga
kontraktowa stron została w sposób istotny zachwiana, nie miał bowiem możliwości
samodzielnego ustalenia kursu wymiany stosowanego przez pozwanego.
II CSKP 2048/22
6
Sąd Apelacyjny stanął także na stanowisku, że odebranie od kredytobiorcy
oświadczenia, że zapoznał się z informacją dotyczącą ryzyka zmian kursów
walutowych i zaakceptowanie przez niego stosowania do indeksacji kursów waluty
z bankowej tabeli kursów nie oznacza, że Bank zrealizował ze szczególną
starannością, jakiej wymagało wprowadzenie do długoterminowej umowy
mechanizmu waloryzacji, obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego,
a kształtując treść klauzuli waloryzacyjnej zachował się w sposób lojalny wobec
kredytobiorcy uwzględniając jego uzasadnione interesy. Prawa zakwestionowania
jako niedozwolonych umownych klauzul przeliczeniowych nie pozbawia powoda fakt
złożenia przez niego oświadczenia, że został poinformowany o ryzyku kursowym.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że możliwość przewalutowania kredytu nie wyłącza
uznania postanowień dotyczących indeksacji za niedozwolone. Ponadto,
przewalutowanie stosownie do postanowień umowy stron możliwe było przy
zastosowaniu kursów waluty obcej według tabeli bankowej, czyli w sposób, z uwagi
na który postanowienia dotyczące indeksacji uznać należało za niedozwolone.
Uprawnienie powoda do spłaty kredytu w walucie obcej zależało z kolei od
zamieszczenia takiego zastrzeżenia w umowie, czyli wyboru takiego jej wariantu.
Nieskorzystanie z tego uprawnienia nie pozbawia powoda prawa podważenia
niedozwolonych postanowień wybranego wariantu umowy.
Za niedozwolone Sąd Apelacyjny uznał także postanowienia umowne
przewidujące ustalenie równowartości w walucie obcej wypłaconej w złotych kwoty
kredytu na podstawie kursu kupna franka, a równowartości w walucie obcej rat spłaty
kredytu w złotych według kursu sprzedaży franka. Naruszają one w sposób rażący
równowagę kontraktową stron na niekorzyść konsumenta, a także dobre obyczaje,
które nakazują, aby koszty przez niego ponoszone w związku z zawarciem
i wykonaniem umowy stanowiły zapłatę za korzyść, jaką mu ta umowa przynosi,
wiązały się z nią i z niej wynikały.
Umowa przewidując zastosowanie kursu kupna waluty obcej dla ustalenia
równowartości kwoty udzielonego kredytu, a kursu jej sprzedaży dla określenia salda
zobowiązań kredytobiorcy i wysokości obciążających go rat zastrzegała Bankowi
dodatkowy zysk powodując nieuzasadniony, oderwany od waloryzacji i kwoty
II CSKP 2048/22
7
uzyskanego kapitału kredytu, wzrost zobowiązań kredytobiorcy. Niezależnie od
zmian kursu waluty stanowiącego podstawę waloryzacji, a nawet przy założeniu, że
kurs ten w ogóle nie ulegnie zmianie w trakcie wykonywania umowy, nakładała na
kredytobiorcę obowiązek zapłaty z tytułu kapitału kredytu kwoty wyższej, niż przez
niego uzyskana i odsetek od nadwyżki przewyższającej kwotę udzielonego mu
kredytu.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że w przypadku, gdy postanowienie umowy
zgodnie z art. 3851 § 2 k.c. nie wiąże konsumenta, strony są związane umową
w pozostałym zakresie. Stanął na stanowisku, że zapełnienie luk w umowie
powstałych wskutek wyeliminowania z niej postanowień niedozwolonych nie mogło
nastąpić na podstawie art. 56 i 354 k.c., art. 65 k.c., czy przez postanowienia
Regulaminu kredytowania przewidujące spłatę kredytu w walucie obcej, gdyż
określały one możliwość wyboru na etapie zawierania umowy takiego jej wariantu,
ocenie zaś podlegały w sprawie postanowienia wybranego wariantu umowy.
Z kolei powołany w apelacji art. 358 § 2 k.c. nie obowiązywał w dacie zawarcia
przez strony umowy, możliwość jego zastosowania w sprawie można by rozważać
tylko w celu uniknięcia unieważnienia umowy w interesie konsumenta, a powód
unieważnienia umowy w sprawie się domagał. Był przy tym świadomy konsekwencji
tego stanu rzeczy, został bowiem uzupełniająco przez Sąd Okręgowy przesłuchany
na okoliczność jego świadomości co do skutków stwierdzenia nieważności umowy.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał zarzuty apelacji kwestionujące zaniechanie
uzupełnienia umowy na wypadek uznania jej postanowień waloryzacyjnych za
niedozwolone za bezzasadne. Za bezzasadny uznał także zgłoszony przez
pozwanego wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów
i bankowości.
Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego, że po usunięciu
z umowy niedozwolonych postanowień obowiązywanie jej w dalszym ciągu nie jest
możliwe. Wyłączenie mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do kursu kupna
franka czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu
udzielonego w złotych kredytobiorcy, tym samym odpada realizacja funkcji umowy
o kredyt w złotych indeksowany kursem franka. Bez zastosowania przewidzianego
II CSKP 2048/22
8
w umowie narzędzia indeksacji i kursu sprzedaży franka nie da się też określić
wysokości zobowiązań kredytobiorcy płatnych w złotych jako równowartość raty
w walucie obcej, ani ustalić salda jego zobowiązań wobec Banku w przypadku
przewalutowania kredytu.
Skoro bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu indeksacji
kredytu umowa nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym ze względu na brak
istotnych elementów, zachodziły – zdaniem Sądu Apelacyjnego - podstawy do
stwierdzenia jej nieważności w oparciu o art. 58 § 1 k.c.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości,
wnosząc o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku
Sądu Apelacyjnego i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na
rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje wraz z kosztami postępowania
kasacyjnego ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1. naruszenie przepisów postępowania:
1. art. 321 § 1 w zw. z art. 193 § 21 k.p.c. i art. 385 k.p.c., Sąd drugiej instancji
oddalił bowiem zarzut apelacyjny wskazując, że skoro ustna zmiana
powództwa nastąpiła w obecności pełnomocnika pozwanego, to nie zostało
naruszone prawo strony do obrony, co w rezultacie doprowadziło do
naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. i błędnego oddalenia apelacji pozwanego,
a nadto przełożyło się w dalszej kolejności na błędne orzeczenie o kosztach
procesu, gdyż powód powinien zostać uznany co najmniej za
przegrywającego sprawę o zapłatę;
2. art. 378 § 1 w zw. z art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. poprzez zaniechanie rozpatrzenia
wszystkich zarzutów apelacji - zarzutu braku tzw. „przymusu kantorowego”
w umowie kredytu, co jest równoznaczne z tym, że w ramach kontroli
indywidualnej umowy zawartej z konsumentem klauzula ta „równoważyła”
uznane za abstrakcyjne odesłanie do tabeli kursowej Banku, a nadto skoro
kredytobiorca ma prawo od momentu zawarcia umowy spłaty kredytu
bezpośrednio w walucie obcej, do której kredyt był indeksowany brak było
II CSKP 2048/22
9
podstaw do uznania, że także wskutek ostatecznego uznania § 2 ust. 2 i § 7
ust. 1 umowy kredytu za abuzywne, umowy nie da się wykonywać - a tym
samym ocena wskazanych przez Sąd drugiej instancji postanowień umowy
kredytu jako abuzywnych jest błędna, niepełna i nie uwzględnia wszystkich
zarzutów apelacji pozwanego;
3. art. 278 w zw. z art. 227 k.p.c. i w zw. z art. 391 k.p.c. poprzez zaniechanie
przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego na fakty wskazywane przez
pozwanego w apelacji, które to naruszenie jest skutkiem wskazanych poniżej
naruszeń prawa materialnego i przyjęcia przez Sąd drugiej instancji braku
możliwości uzupełnienia „luki" w umowie, w związku z czym nie uwzględniono
wniosków apelacji w tym zakresie, które zmierzały do wykazania braku
naruszenia dobrych obyczajów i praw konsumenta;
4. naruszenie prawa materialnego:
1. art. 189 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że
powód posiadał interes prawny w wytoczeniu powództwa (wyłącznie)
o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego w postaci umowy kredytu;
2. art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 i 6 ust. 1 Dyrektywy
Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich ( dalej: „Dyrektywa”) oraz § 8 ust 4
Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości
hipotecznej w Banku (dalej: „Regulamin”) poprzez ich niewłaściwą wykładnię
polegającą na uznaniu, że postanowienia zawarte w § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1
umowy kredytu mają abuzywny charakter;
1. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Pr.b. oraz w zw. z art. 3 ust. 1
i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy polegające na ich błędnej wykładni,
a także art. 111 ust. 1 pkt 4 Pr.b. polegające na niezastosowaniu i błędnym
przyjęciu, że postanowienia umowy kredytu naruszają w sposób rażący
interesy konsumenta i dobre obyczaje oraz że żadne z postanowień umowy
kredytu nie było uzgadniane indywidualnie z powodem, skoro Bank posługiwał
się wzorcem umownym;
II CSKP 2048/22
10
2. art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a) i lit. b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie
ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 316 § 1
k.p.c. i art. 1 ust. 2 Dyrektywy poprzez ich błędną wykładnię polegającą na
nie uwzględnieniu obowiązującego na dzień wyrokowania stanu prawnego,
w którym uznanie za niedozwolone postanowienia umownego zawierającego
odesłanie do tabeli kursów banku jest wyłączone z uwagi na przyznanie przez
ustawodawcę kredytobiorcom innych środków ochrony prawnej,
w szczególności umożliwienie im spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej;
3. art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c., art. 56 k.c. i art. 65 k.c., art. 3851 § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy polegające na ich błędnej wykładni i błędnym
uznaniu, że po uznaniu za abuzywne § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy kredytu
brak jest możliwości zastosowania przepisu dyspozytywnego, tj. art. 358 § 2
k.c., skoro w dniu zawarcia umowy kredytu nie miał on obecnego brzemienia
(tj. jakie zostało mu nadane w styczniu 2009 r.), a nadto wobec sprzeciwu
konsumenta w tym zakresie;
4. art. 24 i 32 ustawy o Narodowym Banku Polskim w zw. z uchwałą nr 47/2007
Zarządu NBP z dnia 18 grudnia 2007 r. zmienioną uchwałą 51/2002 Zarządu
NBP z dnia 23 września 2002 r. polegające na ich niezastosowaniu, pomimo
że stanowią one przepisy dyspozytywne, w tym braku w ogóle rozpoznania w
tym zakresie zarzutu apelacji pozwanego i w konsekwencji nieuzupełnienie
luki powstałej wskutek uznania w pierwszej kolejności postanowień umowy (§
2 ust. 2 oraz § 7 ust. 1) za abuzywne za pomocą wskazanych przepisów o
charakterze dyspozytywnym, tj. bezzasadne wykluczenie możliwości ich
zastosowania będące następstwem błędnego przyjęcia, iż skoro abuzywne
jest postanowienie określające „podstawowe świadczenie", jak i powód nie
wyraził zgody na „sanowanie" stosunku prawnego skutkuje to upadkiem
umowy (wobec jednocześnie wykluczenia przez Sąd drugiej instancji
możliwości kontynuowania umowy jako kredytu złotowego z
oprocentowaniem LIBOR/SARON).
Powód w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego.
II CSKP 2048/22
11
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zarzut naruszenia art. 321 § 1 w zw. z art. 193 § 21 k.p.c. i art. 385 k.p.c. nie
zasługuje na podzielenie.
Zgodnie z art. 193 § 21 k.p.c. zmiana powództwa – z wyjątkiem spraw
o roszczenia alimentacyjne – może być dokonana jedynie w piśmie procesowym,
przy odpowiednim zastosowaniu art. 187 k.p.c. Jako zmianę powództwa
w rozumieniu tego przepisu należy potraktować również zmianę kolejności
dochodzenia roszczeń w przypadku ich zgłoszenia w formie ewentualnej.
W rozpoznawanym przypadku pełnomocnik powodów istotnie zmienił
powództwo z naruszeniem art. 193 § 21 k.p.c. Zmiany kolejności dochodzonych
żądań dokonał bowiem ustnie na rozprawie w dniu 14 lipca 2020 r. przed Sądem
Okręgowym i tak zgłoszone żądanie Sąd ten rozpoznał.
Mimo powyższego zgłoszony przez skarżącego zarzut kasacyjny w tym
przedmiocie jest bezzasadny. Po pierwsze, został on niewłaściwie sformułowany.
Skarga kasacyjna zwalczać bowiem może jedynie uchybienia procesowe Sądu
drugiej instancji, co wymagałoby postawienia zarzutu naruszenia art. 321 § 1 w zw.
z art. 391 § 1 k.p.c. temu Sądowi, a tego skarżący nie uczynił twierdząc, że poza
granice żądania wystąpił Sąd pierwszej instancji.
Po drugie, rozpoznanie przez Sąd zmienionego żądania, mimo jego
zgłoszenia z naruszeniem art. art. 193 § 21 k.p.c., jest uchybieniem procesowym
Sądu pierwszej instancji, nie lokuje się ono jednak w płaszczyźnie związania
żądaniem pozwu i ewentualnego naruszenia tej zasady ( art. 321 § 1 k.p.c.). Sąd
Okręgowy rozpoznał bowiem żądanie, które zostało mu zakomunikowane w pozwie
( k. 1), zmieniając kolejność jego rozpoznania zgodnie z żądaniem strony powodowej
zgłoszonym ustnie na rozprawie 14 lipca 2020 r.
Odróżnienia natomiast wymaga wystąpienie z określonym żądaniem
determinującym zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. zakres kompetencji Sądu od uchybień
procesowych w zgłoszeniu zmienionego żądania mogącego uniemożliwiać lub
utrudniać podjęcie obrony przez pozwanego i z tej przyczyny prowadzić do
II CSKP 2048/22
12
nieważności postępowania ( zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 15 lutego
2018 r., IV CSK 713/16, OSNC 2019, nr 5, poz. 58 i z 22 lutego 2019 r.,
IV CSK 121/18, OSNC-ZD 2020, nr 2, poz. 30).
W sprawie nie budziło natomiast żadnych wątpliwości, że pozwany podjął
obronę w zakresie zgłoszenia w stosunku do niego żądania ustalenia nieważności
umowy. Żądanie to zostało bowiem zgłoszone już w pozwie jako ewentualne,
a pozwany podjął przed nim obronę składając odpowiedź na pozew. Miał również
wiedzę o zmianie kolejności dochodzonych roszczeń, oświadczenie strony
powodowej w tym przedmiocie nastąpiło bowiem na rozprawie przed Sądem
Okręgowym w obecności pełnomocnika pozwanego. Wytykane uchybienie z uwagi
na specyfikę żądania zgłoszonego w formie ewentualnej nie miało zatem żadnego
wpływu na możliwość obrony przez pozwanego jego praw.
Nie zasługuje także na podzielenie zarzut naruszenia art. 378 § 1 w zw.
z art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. Sąd Apelacyjny wypowiedział się bowiem w kwestii
znaczenia § 8 ust. 4 Regulaminu ( strona 11 uzasadnienia). Stanął na stanowisku,
że możliwość przewalutowania kredytu nie wyłącza uznania postanowień
dotyczących indeksacji za niedozwolone, zwłaszcza, że następowało ono zgodnie
z tabelą kursów Banku. Podkreślił także, że uprawnienie powoda do spłaty kredytu
w walucie obcej zależało od zamieszczenia takiego zastrzeżenia w umowie, czyli
wyboru takiego jej wariantu. Uznał, że nie skorzystanie z tego uprawnienia nie
pozbawia powoda prawa podważenia jako niedozwolonych postanowień wybranego
wariantu umowy. Okoliczność, że ocena dokonana przez Sąd Apelacyjny nie jest dla
skarżącego satysfakcjonująca z perspektywy argumentacji przedstawionej w apelacji,
nie stanowi naruszenia prawa procesowego, a może być kwestionowane w ramach
zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 i 6
ust. 1 Dyrektywy i § 8 ust 4 Regulaminu, a także art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69
ust. 1 i 2 Pr.b. i w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy oraz
art. 111 ust. 1 pkt 4 Pr.b. są bezzasadne.
Przede wszystkim zostały oparte na podstawie faktycznej sprzecznej
z wiążącą Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym podstawą faktyczną
II CSKP 2048/22
13
zaskarżonego orzeczenia (art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.). Wynika z niej, że pozwany
nie wykazał, by zakwestionowane postanowienia umowne powstały w wyniku
indywidualnych uzgodnień, a posługiwał się wzorem umowy, na który powód nie miał
rzeczywistego wpływu. Nie zrealizował także wobec powoda w sposób wyczerpujący
i rzetelny pouczenia o ryzyku walutowym ograniczając się do odebrania od niego
oświadczenia w tym przedmiocie, przy jednoczesnym zapewnianiu, że kredyt
indeksowany do CHF jest bezpieczny i opłacalny, bez omawiania zagrożeń i ryzyk
związanych z zaciągnięciem tego rodzaju kredytu.
Ponadto, za indywidualnie negocjowane w rozumieniu art. 3851 k.c. należy
rozumieć tylko takie postanowienia, które zostały zaproponowane przez konsumenta
albo były przedmiotem rzeczywistych, rzetelnych negocjacji, a nie takie na które
konsument mógłby wywrzeć rzeczywisty wpływ, gdyby dołożył należytej staranności.
Wybór dokonany przez konsumenta spośród kilku możliwości przez zaznaczenie
jednej z opcji na wzorze jednostronnie przygotowanym przez przedsiębiorcę nie
oznacza, że zakwestionowane postanowienie umowne było indywidualnie
negocjowane. W konsekwencji stawiana przez skarżącego teza, że w analizowanym
przypadku przez wybór kredytu indeksowanego do CHF oraz nie skorzystanie
z wariantu spłaty kredytu w walucie obcej doszło w tym zakresie do indywidualnego
uzgodnienia postanowień umowy, nie zasługuje na podzielenie (zob. m.in.
postanowienia Sądu Najwyższego z 26 marca 2019 r., I CSK 462/18, niepubl. oraz
z 24 września 2024 r., I CSK 2910/23, niepubl.).
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że klauzula
pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty
obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy
(art. 3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty,
jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy
bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne
uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,
pozwalają bowiem bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym
zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu
obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty wynikające
II CSKP 2048/22
14
z zawartej z konsumentem umowy, powinny być możliwe do przewidzenia. Jest tak
także wtedy, gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości kursu jest w jakiś sposób
ograniczona, przez wprowadzenie pewnych elementów obiektywnych przy jego
określaniu, jeżeli nie precyzuje ona wszystkich czynników ustalanych przez bank
w celu oznaczenia kursu wymiany. Sytuacja, w której konsument dowiaduje się
o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem
odpowiedniej sumy z jego rachunku jest nie do zaakceptowania w świetle
art. 3851 k.c.
Tego rodzaju klauzula jak będąca przedmiotem oceny Sądów meriti
w niniejszej sprawie pozwalała zatem dowolnie ustalać kryteria wyboru kursów walut
a także wysokość marży, narażając kredytobiorcę na nieograniczoną arbitralność
decyzji Banku, bez możliwości zweryfikowania prawidłowości kursu ustalonego przez
Bank oraz wysokości marży za dokonanie transakcji kupna (sprzedaży) waluty, a tym
samym nie pozwalała na przewidzenie skutków umowy.
Należy ją zatem kwalifikować, jako zawierającą treść niedozwoloną, co
wielokrotnie badając analogiczne zarzuty stwierdzał Sąd Najwyższy, w zasługującym
na podzielenie orzecznictwie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.;
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17,
OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.;
z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września
2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”) dotyczącym postanowień
Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,
do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych
II CSKP 2048/22
15
kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu
i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty
obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on
możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez
przedsiębiorcę ( zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021 r., C – 212/20, M.P., B.P.
przeciwko „A”).
Wbrew stanowisku skarżącego bez znaczenia jest natomiast to, w jaki sposób
rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy
przynosiły mu one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej
i utrwalonej praktyce bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone
decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały).
Sposób wykonywania umowy, w tym w kontekście korzystnych dla powoda
różnic między kredytami złotowymi a udzielanymi w walucie (CHF), stosowany przez
pozwanego kurs rynkowy przy rozliczeniach spłat, przyczyna zawarcia przez powoda
umowy, interes Banku, który w relacji z konsumentami stosował klauzule
niedozwolone a także ekwiwalencja świadczeń spełnianych przez konsumentów na
podstawie klauzuli abuzywnej oraz świadczeń, które spełnialiby na podstawie innej
umowy zawartej z tym samym bankiem, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności.
Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są bowiem brak
indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi
obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta. Poza zakresem oceny
pozostaje także czy konsumenci faktycznie ponieśli straty w toku wykonywania
umowy oraz czy mieli faktyczną alternatywę pozwalającą na zawarcie umowy bez
abuzywnych postanowień (zob. m.in. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej
uzasadnieniu). Obowiązkowi przedsiębiorcy, którego naruszenie może prowadzić do
stwierdzenia abuzywności postanowienia umownego nie odpowiada bowiem – jak
wydaje się zakładać skarżący - obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich
starań by zapobiec powstaniu takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę ochrony
II CSKP 2048/22
16
konsumenckiej (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2023 r.,
I CSK 3526/22 i orzecznictwo przytoczone w jego uzasadnieniu).
Przeciwne stanowisko skarżącego – odwołującego się do rzeczywistych
efektów stosowania klauzuli spreadu - nie jest możliwe do zaakceptowania ze
względów konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest
abuzywne można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości, kiedy
znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co
pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji
dotykających wadliwych czynności prawnych (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).
W konsekwencji nie zasługuje na podzielenie zarzut skargi dotyczący braku
„przymusu kantorowego” w umowie kredytu. Stanowisko skarżącego, że istnienie
w Regulaminie § 8 ust. 4 pozwalającego kredytobiorcy zastrzec w umowie kredytu,
że Bank będzie pobierał ratę spłaty z rachunku w walucie, do jakiej kredyt jest
indeksowany, o ile ten rachunek jest dostępny w aktualnej ofercie Banku (k. 29),
równoważy potencjalnie abuzywny charakter § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy jest nie do
zaakceptowania. Ocenie w płaszczyźnie abuzywności podlegają bowiem
postanowienia umowy, którą zawarły strony (k. 13 -17), a nie tej, którą by zawarły,
gdyby powód zdecydował się skorzystać z możliwości, o której mowa w § 8 ust. 4
Regulaminu, o ile rachunek w walucie indeksacji był dostępny w ofercie Banku
w dacie zawarcia umowy, co nie było przedmiotem ustaleń Sądów.
Nie można się także zgodzić z oceną skarżącego, że istnienie możliwości
przewalutowania kredytu na zasadach wynikających z § 11 Regulaminu wykluczało
abuzywność klauzul indeksacyjnych w umowie łączącej strony. Jak trafnie dostrzegł
Sąd Apelacyjny przewalutowanie następowało na podstawie tabel kursów walut
obcych Banku ( § 11 ust. 4 Regulaminu). Ponadto wiązało się z kosztami w postaci
obowiązku uiszczenia prowizji, do której również należało stosować bankową tabelę
kursów walut ( § 11 ust. 10 i 11), a ostateczna decyzja o przewalutowania należała
do Banku, dla którego wniosek kredytobiorcy nie był wiążący (§ 11 ust. 12
Regulaminu).
II CSKP 2048/22
17
Nie budzi również żadnych wątpliwości, że treść art. 111 ust. 1 pkt 4 Pr.b., nie
stanowi argumentu na rzecz tezy, że postanowienia dotyczące indeksacji nie były
stosowane w sposób nietransparentny, skoro dotyczy jedynie samej możliwości
ustalania tabel kursowych i obowiązku ogłaszania przez bank kursów walutowych.
Niedozwolony charakter zakwestionowanych postanowień nie polega bowiem na
samym stosowaniu kursu banku, ale na tym, że jego wysokości kredytobiorca nie
mógł poznać przed przystąpieniem do umowy i spłatą poszczególnych rat.
Nie ma również podstaw do kwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego
odnośnie do abuzywności klauzuli ryzyka walutowego. Okoliczność, że każdy
przeciętny, racjonalnie działający konsument zdaje sobie sprawę ze zmienności
kursu walutowego w czasie, nie może być identyfikowane z akceptacją nieuczciwego
postanowienia umownego pozwalającego na nieograniczony wzrost zobowiązania
bez jakiegokolwiek mechanizmu zabezpieczającego konsumenta i w oderwaniu od
jego zobowiązania istniejącego w dacie zawarcia umowy.
Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia nie
wynika przy tym, by Bank udzielił powodowi informacji, które umożliwiłyby mu
rozeznanie, jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach
wzrost ten może nastąpić, uwzględniając wieloletni okres związania stron umową.
Powód nie był zatem w stanie ocenić wysokości swojego zobowiązania, a co
za tym idzie ryzyka ekonomicznego związanego z zawarciem umowy w sytuacji silnej
deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF. W konsekwencji nie otrzymał
wystarczającej informacji o ryzyku walutowym, w sposób uzasadniający przyjęcie, że
główne świadczenie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Pozwany nie
poinformował powoda w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku, związanym
z zawarciem umowy, zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do
wyprowadzenia z historycznych kursów CHF oraz wieloletniego okresu związania
stron umową. Okoliczności te przesądzają o braku transparentności postanowień
umownych dotyczących ryzyka walutowego, a skarżący w toku postępowania nie
przedstawił dowodów przeciwnych.
W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest wystarczające – jak to miało
miejsce w okolicznościach sprawy - deklaratywne oświadczenie przez powoda, że
II CSKP 2048/22
18
został poinformowany o ryzyku walutowym i akceptuje to ryzyko, a ciężar
udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa na
przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest
wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została
wyrażona jasno i jednoznacznie.
Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej
deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej
i pozostaje realne. W konsekwencji nie może polegać na podawaniu informacji
historycznych o wahaniach waluty indeksacji w okresie nieadekwatnym do czasu
trwania umowy i upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna,
a zagrożenia i ryzyka jedynie hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie,
prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że może dojść do
sytuacji, w której rozmiar deprecjacji waluty indeksacji może spowodować utratę jego
zdolności do spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty
nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu (zob. m.in.
wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko
BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA, Procureur de la République; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank
Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi;
z 20 września 2017 r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească
SA; oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.,
z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
W konsekwencji – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny - klauzule walutowa
i spreadowa, składające się na mechanizm indeksacji kredytu do CHF w umowie
łączącej strony są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością
na korzyść powoda, który mógł udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to
postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Strony
pozostają jednak związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli jest to możliwe
(zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna
– z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
II CSKP 2048/22
19
Możliwość uznania niedozwolonego charakteru postanowienia nie dotyczy
jednak postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c.). W aktualnym
orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd - który podziela skład orzekający
w niniejszej sprawie - że zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego do waluty
obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenia
stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;
z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz wyroki Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko
Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni
przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas
Personal Finance SA, Procureur de la République).
Nie ulega jednak wątpliwości, że klauzule składające się na mechanizm
indeksacji mogły być poddane badaniu, pod kątem abuzywności, skoro nie zostały
– z przyczyn podniesionych przez Sąd Apelacyjny – sformułowane jednoznacznie.
Na podzielenie nie zasługują także dalsze zarzuty skargi dotyczące
naruszenia prawa materialnego skoncentrowane na kwestionowaniu stanowiska
Sądu Apelacyjnego o niemożności utrzymania umowy w mocy. Oparte są one na nie
znajdującym uzasadnienia w motywach zaskarżonego orzeczenia założeniu, że Sąd
Apelacyjny zakwestionował tylko klauzulę kursową, a nie integralnie z nią związaną
klauzulę ryzyka walutowego, które łącznie składają się na przewidziany w umowie
mechanizm indeksacji.
W aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się natomiast abuzywność
postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji
(klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących
obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej, jako
kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki z 20 września
2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu; z 22 lutego
2018 r., C-119/17; i z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko
Terez Illyez i in.).
II CSKP 2048/22
20
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono natomiast, że klauzula ryzyka
walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie
zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula
spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu
indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.
W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka
walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm
indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem
sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,
OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.;
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,
niepubl.; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje – podzielany przez skład
orzekający pogląd, że w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonych postanowień
umownych – takich jakie wystąpiły w umowie łączącej strony - doprowadzi do takiej
deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw
i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią
umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Umowa będzie
dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie
jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające
zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie
potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym
samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18
i z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21). Powód zgody takiej nie udzielił domagając
się stwierdzenia upadku umowy.
II CSKP 2048/22
21
W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy -
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie
umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tych klauzul
doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic
kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,
które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty (zob. m.in. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,
OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz
postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).
W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że
niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt
złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka
kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,
byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką
należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do
wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej
całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,
niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,
niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).
W konsekwencji w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje
także pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie
niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty
wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez
NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu
Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu
Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22,
II CSKP 2048/22
22
II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22;
i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).
Sytuacja, w której konsument dowiaduje się o poziomie zadłużenia ratalnego,
już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego rachunku jest nie
do zaakceptowania w świetle art. 3851 k.c. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu
Najwyższego nie budzi wątpliwości, że możliwość dowolnego kształtowania przez
Bank tabeli kursów była rażąco niekorzystna dla powodów, jako konsumentów.
Odwoływanie się przez skarżącego na poparcie stanowiska przeciwnego do zasad
kształtowania cenników przez kantory walutowe jest nieadekwatna do okoliczności
sprawy, klient decydując się na skorzystanie z usług kantoru każdorazowo zna
bowiem cenę odpowiednio kupna lub sprzedaży.
Podkreślenia wymaga, że art. 111 ust. 1 pkt 4 p.b. nie stanowi przepisu ustawy
w rozumieniu art. 1 ust. 2 Dyrektywy. Wyjątek wymieniony w tym przepisie wymaga
bowiem, aby konkretny warunek umowny odzwierciedlał treść przepisu prawa
mającego zastosowanie między umawiającymi się stronami niezależnie od ich
wyboru ewentualnie mającego domyślne zastosowanie między stronami,
z uwzględnieniem jego ścisłej interpretacji (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2021 r.,
C-243/20, DP i SG przeciwko Trapeza Peiraios oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 marca 2023 r., I CSK 2897/22, niepubl.).
Nie jest także możliwe podzielenie sugestii skarżącego o dopuszczalności
usunięcia luk w umowie na podstawie art. 24 ust. 3 w zw. z art. 32 ustawy o NBP.
Nie budzi bowiem żadnych wątpliwości, że przepis ten stanowi jedynie normę
kompetencyjną prawa publicznego uprawniającą NBP do ogłaszania bieżących
kursów walut obcych oraz kursów innych wartości dewizowych.
Wykluczono również możliwość wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu
z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3 Pr.b. Przyjęto, że
wejście w życie ustawy antyspreadowej nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy
postanowień zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych.
Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają
bowiem ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez
II CSKP 2048/22
23
znaczenia dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy
postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca
2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone
w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów
o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte
w umowach kredytowych (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22, niepubl.).
Wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy bowiem dokonywać w ten
sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru
warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli
warunek ten został zmieniony przez strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie
pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku
warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument
przez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze
wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże
z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego
warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy,
jeżeli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między
obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady
obciążającej ten warunek (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20,
I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A.).
Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b
Pr. b. i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej dodatkowych uprawnień
nie pozbawia zatem powoda uprawnienia do kontroli abuzywności postanowień
umowy i zgłoszenia roszczeń na tle umowy nie spełniającej wymagań stawianych
umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami. Uznaniu klauzuli kursowej za
abuzywną nie sprzeciwia się to, że powód w toku wykonywania umowy – wskutek
zmian ustawodawczych - mógł wybrać bezpośrednią spłatę w walucie obcej.
Znaczenie w kontekście abuzywności miałoby jedynie to, że konsument wybrał spłatę
w złotych po kursie, który w dacie zawarcia umowy był mu znany.
II CSKP 2048/22
24
Możliwości utrzymania umowy w mocy i usunięcia z niej luk nie stwarza także
art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.
ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz
ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), czyli po dacie
zawarcia przez strony umowy (14 maja 2008 r.). Dotyczy on zobowiązań wyrażonych
w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca stanowi
jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń
spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Ponadto, zamiarem pozwanego
nie było stosowanie kursu średniego NBP, lecz kursów z tabeli Banku, co miało mu
zapewnić wyższy zysk ze spreadu walutowego. Przyjęcie w drodze wykładni, że wolą
stron było w istocie stosowanie średniego kursu NBP zamiast kursu jednostronnie
określonego przez Bank, pozostawałoby w sprzeczności z rzeczywistą wolą stron
wyrażoną w umowie.
Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za
kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa
międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie
zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.
Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie
wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie
natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu
niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza,
że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do
którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in. wyrok Sądu
Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).
Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie
art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień
abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia
kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej,
prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości
rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest
odwoływanie się – jak to czyni skarżący - do hipotetycznej woli stron, groziłoby to
bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem,
II CSKP 2048/22
25
gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że
nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.
Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1
Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest
przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez
zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby
stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do
unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,
M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH). Sąd
Apelacyjny nie stwierdził, by taki stan rzeczy miał miejsce w sprawie.
Brak także możliwości zaradzenia lukom wynikającym z usunięcia
nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie
przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko
odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca
w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,
M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami
prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do
wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.
(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,
niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 oraz postanowienia Sądu
Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.;
zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym
ostatnim orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy
nie wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym,
mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając niedopuszczalność
sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej.
II CSKP 2048/22
26
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że przyjęcie
skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji
i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach której
określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy oraz przez
zaniechanie obowiązku informacyjnego narażał kredytobiorców na nieograniczone
ryzyko walutowe. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie
sankcji, jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez
przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez
sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać
realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13,
prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na
przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec
konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych
warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to
umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co
pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów
( zob. m.in. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito
SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko
OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación
Bancaria SA i Bankia SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
II CSK 483/18 i z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.).
W konsekwencji bezzasadny jest zarzut skargi naruszenia art. 278 w zw.
z art. 227 w zw. z art. 391 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie w postępowaniu
apelacyjnym dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości na fakty
wskazywane w apelacji ( k. 576 verte i k. 594 verte – 595). Dowód ten w świetle
prawidłowej oceny przez Sąd Apelacyjny powstałych w sprawie zagadnień
materialnoprawnych nie miał bowiem dla rozstrzygnięcia sprawy istotnego znaczenia.
Trafnie także Sąd Apelacyjny przyjął, że powód ma interes prawny w ustaleniu
nieważności umowy. Interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. - należy
bowiem postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego
pojęcia, szeroko pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności
sprawy. Powód zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie
II CSKP 2048/22
27
nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu
powództwa o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku
tego wynikają inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa
o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie
powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego może w pełny sposób
zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec potencjalnym sporom między stronami
na przyszłość, a zatem w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację
prawną związaną ze spornym stosunkiem prawnym ( zob. m.in. uzasadnienie uchwał
Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8,
poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz
wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego
2006 r., II CK 395/05, niepubl.; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.;
i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, niepubl.).
Ustalenie nieważności umowy zniesie zatem niepewność powoda co do
związania stron umową i konieczności realizacji spoczywających na nim obowiązków
w tym zakresie, w tym w szczególności płatności rat kredytowo – odsetkowych,
których termin wymagalności jeszcze nie nastąpił. Przesądzi zatem, że strony
powinny przeprowadzić wzajemne rozliczenia na skutek stwierdzenia nieważności
łączącego ich stosunku prawnego. Podkreślenia wymaga, że wyrok zasądzający
świadczenie restytucyjne, oparty na przesłankowym zbadaniu ważności umowy
kredytu, nie rozstrzygałby ze skutkiem określonym w art. 365 § 1 k.p.c. o ważności
umowy kredytu. Okoliczność zatem, że powód mógłby wystąpić z powództwem
o świadczenie w zakresie należności spłaconych na podstawie umowy kredytu, nie
eliminuje jego interesu w ustaleniu nieważności umowy, co wielokrotnie w podobnych
stanach faktycznych stwierdzał Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie.
Z przytoczonych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy
orzekł, jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98
§ 1 i 3, art. 98 § 11 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 6
i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023, poz. 1964, ze zm.).
[A.T.]
II CSKP 2048/22
[r.g.]
Monika Koba
28
Marta Romańska
Roman Trzaskowski
