II CSKP 1894/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
27 marca 2025 r.
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
(przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Pawłyszcze
SSN Beata Janiszewska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Stowarzyszenia w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 7 października 2021 r., V ACa 555/21,
w sprawie z powództwa Stowarzyszenia w W.
przeciwko C. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółce komandytowej w W.
o zobowiązanie,
I. oddala skargę kasacyjną;
II. zasądza od Stowarzyszenia w W. na rzecz C. spółka z
ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowej w W. po 2
700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) kosztów postępowania
kasacyjnego.
A.W.
Beata Janiszewska
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Dariusz Pawłyszcze
II CSKP 1894/22
2
zgłaszam zdanie odrębne
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 14 maja 2021 roku Sąd Okręgowy Warszawa − Praga
w Warszawie:
I. zobowiązał C. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółkę komandytową w
W. do udzielenia Stowarzyszeniu w W. i Związkowi P. w W., w terminie 14 dni od
uprawomocnienia się wyroku, informacji w formie elektronicznej o sprzedanych,
zaimportowanych lub wyprodukowanych przez pozwaną spółkę w okresie od 24
października 2013 roku do 20 września 2019 roku magnetofonach, magnetowidach
i innych urządzeniach występujących samodzielnie, jako urządzenia wielofunkcyjne
lub część składowa innego urządzenia oraz o czystych nośnikach służących do
utrwalania w zakresie własnego użytku osobistego utworów lub przedmiotów praw
pokrewnych, o których mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994
roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej jako u.p.a.p.p.) i
rozporządzeniu Ministra Kultury z dnia 2 czerwca 2003 roku w sprawie określenia
kategorii urządzeń i nośników służący do utrwalania utworów oraz opłat od tych
urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez producentów i importerów − w
formie wykazu tych urządzeń i czystych nośników obejmującego jednostkową cenę
sprzedaży poszczególnych urządzeń i czystych nośników i ich nazwy i symbole,
liczbę sprzedanych w danej jednostkowej cenie sprzedaży egzemplarzy
poszczególnych urządzeń i czystych nośników i ich nazwy i symbole, łączną liczbę
sprzedanych w danej jednostkowej cenie sprzedaży egzemplarzy poszczególnych
urządzeń i czystych nośników i ich nazwy i symbole (pkt I);
II. zobowiązał pozwaną do udostępnienia powodom, w terminie 14 dni od
uprawomocnienia się wyroku, poprzez:
a) udostępnienie w oryginale w siedzibie pozwanej spółki własnej dokumentacji
finansowo−księgowej dotyczącej sprzedanych, zaimportowanych lub
wyprodukowanych przez pozwaną spółkę w okresie od 24 października 2013 roku
do 20 września 2019 roku magnetofonów, magnetowidów i innych urządzeń
II CSKP 1894/22
3
występujących samodzielnie, jako urządzenia wielofunkcyjne lub część składowa
innego urządzenia oraz czystych nośników służących do utrwalania w zakresie
własnego użytku osobistego utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, o których
mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1 i 3 u.p.a.p.p. i rozporządzeniu Ministra Kultury z dnia 2
czerwca 2003 roku w sprawie określenia kategorii urządzeń i nośników służący do
utrwalania utworów oraz opłat od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży
przez producentów i importerów − w tym dokumentacji SAD, dokumentacji
INTRASTAT, faktur zakupu z ewidencją przyjęcia towaru do magazynu, faktur
sprzedaży z ewidencją wydania towaru z magazynu i rejestru sprzedaży towarów
według ich rodzaju uwzględniającego ich nazwy i symbole, datę sprzedaży, cenę
sprzedaży i liczbę sprzedanych egzemplarzy,
b) przekazanie kopii dokumentów wymienionych w pkt II. a) sentencji wyroku
w formie papierowej lub elektronicznej sporządzonej w ogólnodostępnym
i edytowalnym formacie bazy danych (pkt II);
III. zasądził od pozwanej na rzecz powodów koszty postępowania.
Wyrokiem z 7 października 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił
w części zaskarżony wyrok:
− w punkcie pierwszym w ten sposób, że końcowemu jego fragmentowi,
zaczynającemu się od zapisu „w formie wykazu...”, nadał brzmienie: „w formie
rodzajowego wykazu tych urządzeń oraz czystych nośników, obejmującego ich
nazwy i symbole” (pkt 1 lit. a),
− w punkcie drugim podpunkt a) w ten sposób, że dopisał na jego zakończenie
zastrzeżenie: „w zakresie w jakim informacje uzyskane w wykonaniu zobowiązania
określonego w punkcie I. będą ściśle pozostawać w zakresie działalności
Stowarzyszenia z siedzibą w W. i Związku P. z siedzibą w W.” (pkt 1 lit. b), oddalił
apelację pozwanej spółki w pozostałym zakresie (pkt 2) i zniósł wzajemnie między
stronami koszty postępowania apelacyjnego (pkt 3).
Z ustaleń poczynionych w sprawie przez Sądy meriti wynika, że
Stowarzyszenie w W. (dalej jako Z.1) i Związek P. w W. (dalej jako Z.2) są
organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Z.1 posiada zezwolenie
na zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi do utworów słownych, muzycznych,
II CSKP 1894/22
4
słowno-muzycznych, choreograficznych, pantomimicznych i w utworach
audiowizualnych na polach eksploatacji takich jak: utrwalanie, zwielokrotnianie,
wprowadzanie do obrotu, wprowadzanie do pamięci komputera, publiczne
wykonanie, publiczne odtwarzanie, wyświetlanie, wystawianie, użyczenie i najem,
nadanie za pomocą wizji lub fonii przewodowej albo bezprzewodowej przez stację
naziemną, nadanie za pośrednictwem satelity, reemisja, publiczne udostępnienie. Do
celów statutowych stowarzyszenia należy m.in. ochrona praw autorskich.
Z.2 posiada zezwolenie na zbiorowe zarządzanie prawami pokrewnymi do
fonogramów i wideogramów, w tym do pobierania wynagrodzenia na polach
eksploatacji takich jak: zwielokrotnienie określoną techniką, wprowadzenie do
obrotu, najem oraz użyczenie egzemplarzy, odtwarzanie, nadawanie, reemitowanie,
publiczne udostępnienie. Celem stowarzyszenia jest ochrona i zbiorowe zarządzanie
prawami producentów fonogramów i wideogramów.
Z.1 i Z.2 są uprawnieni do pobierania opłat od urządzeń i nośników służących
do utrwalania utworów – Z.1 na rzecz twórców, zaś Z.2 − na rzecz producentów
wideogramów.
C. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowa w W.
prowadzi działalność między innymi w zakresie sprzedaży hurtowej i detalicznej
komputerów, urządzeń peryferyjnych, oprogramowania, sprzętu elektronicznego i
telekomunikacyjnego oraz części do niego, elektrycznych artykułów użytku
domowego, naprawy i konserwacji komputerów i urządzeń peryferyjnych. Spółka
zajmuje się przede wszystkim dystrybucją sprzętu, komponentów, akcesoriów i
towarów z szeroko pojętego sektora IT. Jest bezpośrednim importerem laptopów
marki […]. Produkty spółki są dostępne między innymi w sklepach: […].
Pismami z 6 września 2016 roku i 16 listopada 2016 roku Z.1 i Z.2 zwracały
się do pozwanej o udzielenie informacji, czy spółka posiada status producenta i/lub
importera urządzeń i czystych nośników, a jeżeli tak, to również informacji o ilości
wprowadzonych na polski rynek do sprzedaży urządzeń i nośników oraz wartości tej
sprzedaży. Pismem z 21 marca 2017 roku powodowe organizacje zbiorowego
zarządzania wezwały pozwaną do udzielenia informacji, powołując się na art. 105
ust. 2 w zw. z art. 20 u.p.a.p.p..
II CSKP 1894/22
5
Informacje i materiały źródłowe, których nakazania udostępnienia domagają
się powodowe organizacje, są konieczne dla ustalenia czy pozwana spółka jest
zobowiązana z mocy ustawy do uiszczania opłat określonych w art. 20 ust. 1 i 3
u.p.a.p.p. oraz do obliczenia ich wysokości.
Sąd Apelacyjny uznał, że w prawidłowo ustalonym przez Sąd Okręgowy stanie
faktycznym, doszło do naruszenia art. 48 ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r.
o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, zwłaszcza
w odniesieniu do zakresu dokumentów, które Sąd pierwszej instancji uznał za
„niezbędne” w rozumieniu przyjętym w tym przepisie. Nie podzielił natomiast
argumentów apelanta, że Sąd Okręgowy naruszył art. 20 u.p.a.p.p..
Zdaniem Sądu Apelacyjnego – ustalenia stanowiące podstawę faktyczną
zaskarżonego wyroku, były w zasadzie wystarczające do rozstrzygnięcia
o zasadności powództwa wywodzonego z art. 48 ustawy z 15 czerwca 2018 r.
o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Ustalenia
istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy zostały w głównej mierze
poczynione przez Sąd Okręgowy na podstawie dokumentów złożonych przez strony,
jak też częściowo na podstawie okoliczności przyznanych przez pozwaną, także
w ramach czynności częściowego uznania przez pozwaną żądania pozwu, jednak
wyłącznie w zakresie oznaczonych rodzajowo urządzeń i nośników, i z wyłączeniem
takich, które przez stronę pozwaną były nabywane w istotnym dla sprawy okresie na
obszarze Unii Europejskiej.
Sąd Apelacyjny podniósł, że żadne z ustaleń Sądu Okręgowego nie zostało
w istocie podważone w apelacji. Zarzuty w niej zawarte dotyczyły bowiem określenia
znaczenia tych okoliczności, które w zasadzie nie były sporne dla poprawnego
zastosowania w tej sprawie powołanych przepisów, w tym określenia informacji
i dokumentów pod kątem ich „niezbędności” dla zakresu przyszłej sprawy, z jaką
powodowe organizacje wystąpią w ramach ochrony praw twórców i producentów,
których interesy będą mogli reprezentować w procesie o zasądzenie od pozwanej
należnych opłat z art. 20 ust. 1 u.p.a.p.p., jak też określenia, od jakich urządzeń takie
opłaty są pobierane, w tym czy jego zakres obejmuje też urządzenia i nośniki
nabywane przez pozwaną na obszarze Unii Europejskiej.
II CSKP 1894/22
6
Sąd Apelacyjny nie dostrzegł potrzeby, aby wykaz, do złożenia którego
w ramach dochodzonego pozwem roszczenia informacyjnego została zobowiązana
pozwana spółka, musiał obejmować jednostkową cenę poszczególnych urządzeń
i nośników, jak również aby musiał zawierał dane dotyczące liczby sprzedanych po
tej cenie urządzeń oraz czystych nośników, a tym bardziej łączną liczbę sprzedanych
w tej cenie produktów danego rodzaju. Każda z tych informacji może bowiem zostać
ustalona przez powodów na podstawie dokumentacji opisanej w punkcie drugim
zaskarżonego wyroku, zakres której został jednak istotnie przez Sąd Apelacyjny
ograniczony.
Sąd odwoławczy uznał ponadto, że do ustalania z jakiego rodzaju
urządzeniami związany być może obowiązek z art. 20 ust. 1 u.p.a.p.p., a tym samym
do określenia kręgu podmiotów (twórców i producentów), których interesy mogą być
w procesie o zapłatę chronione ze strony obu powodowych organizacji, nie jest
potrzebne ani ustalenie ceny, ani też liczby jednostkowej i łącznej urządzeń
i czystych nośników zbytych, zaimportowanych i wyprodukowanych przez pozwaną
w istotnym dla sprawy okresie, lecz tylko uzyskanie informacji dotyczących
rodzajowego ich oznaczenia ze wskazaniem ich nazwy i symboli. Chodzi bowiem
o określenie zakresu przedmiotowego takiej ochrony i wskazanie podmiotów, na
rzecz których może ona zostać udzielona w przyszłej sprawie o zapłatę, nie zaś
o określenie jej kwotowego wymiaru. Do tego celu może być wykorzystana −
w przekonaniu Sądu Apelacyjnego − dokumentacja opisana w punkcie drugim
zaskarżonego wyroku, której zakres został określony nazbyt szeroko, z naruszeniem
art. 48 ustawy z 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi
i prawami pokrewnymi i w konsekwencji wymagał istotnej korekty.
Z tych przyczyn, końcowy zakres zobowiązania opisanego w punkcie
pierwszym wyroku Sądu Okręgowego, zaczynający się od słów „w formie wykazu”
został przez Sąd Apelacyjny skrócony, z jednej strony przez pominięcie informacji
dotyczących cen jednostkowych oraz liczby sprzedany przez pozwaną urządzeń
i nośników w istotnym dla sprawy okresie. Niesporne bowiem było, że wśród takich
urządzeń i nośników znajdą się również takie, które albo nie będą objęte opłatą
przewidzianą art. 20 ust. 1 u.p.a.p.p., albo też będą pochodzić od twórców
i producentów, do reprezentowania interesów których żadna z powodowych
II CSKP 1894/22
7
organizacji nie została upoważniona. A z drugiej – z uwagi na zasadność zarzutu
naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 48 ustawy z 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym
zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi – przez nadanie treści:
„w formie rodzajowego wykazu tych urządzeń oraz czystych nośników,
obejmującego ich nazwy i symbole”.
W ocenie Sądu odwoławczego, apelacja pozwanej zasługiwała w większym
stopniu na uwzględnienie w zakresie zobowiązania opisanego w punkcie drugim
wyroku Sądu Okręgowego, dotyczącego udostępnienia dokumentacji
finansowo−księgowej, w tym dokumentów rodzajowo oznaczonych. Sąd Apelacyjny
uznał, że Sąd Okręgowy w zbyt dużym stopniu zaingerował w interesy pozwanej
związane z ochroną tajemnicy przedsiębiorstwa, ponad zakres wynikający z art. 48
ustawy z 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami
pokrewnymi, przez nazbyt szerokie określenie „niezbędnych” dokumentów, które
pozwana powinna udostępnić powodom na potrzeby uzyskania szczegółowych
informacji, mających istotne znaczenie dla określenia kwotowego wymiaru roszczeń,
które będą mogły być dochodzone w przyszłej sprawie o zapłatę.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego realizacja zobowiązania określonego w pkt II
wyroku Sądu Okręgowego powinna przebiegać dwuetapowo. W pierwszym etapie,
strona pozwana powinna przekazać powodom pełną informację o sprzedawanych,
importowanych i produkowanych w istotnym dla sprawy okresie urządzeniach
i czystych nośnikach, czyli o pełnej swej ofercie adresowanej do swoich klientów
− w formie rodzajowego wykazu, obejmującego ich nazwy i symbole.
Dysponując takim wykazem, powodowe organizacje zbiorowego zarządzania
powinny (samodzielnie lub przy pomocy podmiotów trzecich, działających na ich
zlecenie) ustalić we własnym zakresie (bez udziału pozwanej, a tym bardziej sądów
obu instancji), z jakimi urządzeniami oraz nośnikami wiązać się może obowiązek
uiszczenia opłat przewidzianych art. 20 u.p.a.p.p., a tym samym również ustalić,
ochrony praw jakich twórców (Z.1) i producentów (Z.2) mogą dochodzić
w przyszłej sprawie o zasądzenie. Ocena uzyskanych w ten sposób informacji
pozostawać powinna w kompetencji powodów, nie zaś strony pozwanej, która nie
dysponuje w tym przedmiocie właściwymi informacjami, ani też do sądów
II CSKP 1894/22
8
orzekających w tej sprawie, które nie mogą nawet tej oceny przeprowadzić bez
znajomości danych tego rodzaju, ani też katalogu uprawnień powodów do
dochodzenia ochrony tych praw i interesów właściwych twórców i producentów.
Uprawniona do podania zakresu żądania dochodzonego w takiej sprawie o zapłatę
jest wyłącznie strona powodowa, czyli właściwa organizacja do ochrony praw
twórców i producentów, nie zaś pozwany, ani też sądy orzekającej w sprawach tej
kategorii. W procesie o roszczenie informacyjnej nie może zostać przesądzona ani
zasada odpowiedzialności z takiego tytułu, ani wysokość należnej opłaty albo innego
świadczenia. O tym bowiem rozstrzyga wyłącznie sąd właściwy do orzekania
w sprawie o zapłatę.
W drugim etapie wykonania zobowiązania do udostepnienia dokumentacji,
w ramach realizacji roszczenia informacyjnego z art. 48 ustawy z 15 czerwca 2018 r.
o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, powodowe
organizacje − na podstawie informacji przekazanych przez pozwaną w wykonaniu
jego pierwszego etapu – powinny wskazać pozwanej zakres szczegółowej
dokumentacji, której udostępnienia żądają, jednakże wyłącznie w odniesieniu do tych
urządzeń i czystych nośników, z którymi wiąże się zakres działalności prowadzonej
przez powodów (z wyłączeniem wszystkich innych urządzeń i nośników, które w tym
zakresie nie będą się mieścić, mimo że zostały objęte wykazem, który w pierwszym
etapie tej czynności został przez pozwaną przekazany powodom). Potrzeba
wprowadzenia tego rodzaju ograniczenia wynika – zdaniem Sądu Apelacyjnego –
z konieczności właściwego zastosowania w tej sprawie normy zawartej w powołanym
przepisie, czyli uzyskania skutku, który w wystarczającym, lecz uzasadnionym
zakresie będzie realizować uprawnienia powodów, które w tym przepisie zostały
przewidziane, i który zarazem pozwoli na udzielenie możliwej ochrony pozwanej,
w tym co do ochrony tajemnicy jej przedsiębiorstwa.
Jeśli bowiem, obrót konkretnymi urządzeniami i nośnikami nie pozostaje
w związku z działalnością prowadzoną przez powodów (nie jest objęty obowiązkiem
uiszczenia opłaty przewidzianej art. 20 u.p.a.p.p.) albo obejmuje towary wytwarzane
i sprzedawane przez producentów, ochrona interesów których nie należy do
uprawnień powodowych organizacji, nie będzie można uznać informacji zawartych
w dotyczących ich dokumentach księgowych za „niezbędne” w rozumieniu przyjętym
II CSKP 1894/22
9
w art. 48 ustawy z 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi
i prawami pokrewnymi. Nie ma zatem uzasadnienia zobowiązanie pozwanej do
przedłożenia powodom takich dokumentów, ocena których nie będzie pozostawać
w związku z ich działalnością na rzecz ochrony praw twórców i producentów.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, odmienny pogląd Sądu Okręgowego naruszał
zatem powołany przepis i prowadził do nadmiernej ingerencji zaskarżonym wyrokiem
w chronione prawem interesy pozwanej, bez jakiejkolwiek korzyść dla powodów
w zakresie dochodzenia w przyszłości roszczeń pieniężnych na rzecz właściwych
twórców i producentów. Uwzględniając zatem częściowo apelację pozwanej, Sąd
odwoławczy zmienił zaskarżony wyrok również w punkcie drugim przez dopisanie na
jego zakończenie zastrzeżenia: „w zakresie w jakim informacje uzyskane w punkcie
I. będą ściśle pozostawać w zakresie działalności Z.1 i Z.2”, tj. także w pełnym
zakresie, w którym pozwana uznała częściowo powództwo przed Sądem
Okręgowym. Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę, że pomimo częściowego
uznania pozwu, pozwana wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie
powództwa w całości, pozbawiając tym samy znaczenia swoje wcześniejsze
oświadczenie o częściowym uznaniu pozwu.
Sąd drugiej instancji uznał za niezasadny zarzut dotyczący naruszenia art. 20
ust. 1 o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w tym w odniesieniu do problemu,
który sprowadzał się do ustalenia, czy obowiązkiem uiszczenie opłaty określonej
w tym przepisie objęte są też czynności sprowadzenia przez pozwaną do Polski
urządzeń i nośników, które zostały nabyte na terenie innych państw Unii Europejskiej.
Sąd Apelacyjny, przychylając się do dominującego w orzecznictwie poglądu, że taki
obowiązek istnieje podkreślił, że to zagadnienie prawne powinno podlegać ocenie
w sprawie o zapłatę skonkretyzowanych kwotowo opłat, w tym naliczonych
od jednostkowych transakcji, a nie w sprawie o roszczenie informacyjne.
W konsekwencji należało również w tym zakresie uwzględnić żądanie oparte na art.
48 ustawy z 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi
i prawami pokrewnymi.
II CSKP 1894/22
10
Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wniosły
powodowe organizacje zbiorowego zarzadzania, zaskarżając go w zakresie
rozstrzygnięć z pkt 1 lit. a-b i pkt 3 i zarzucając:
I. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe
zastosowanie art. 48 ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu
prawami autorskimi i prawami pokrewnymi w związku z art. 20 ust. 1 pkt 1 i 3, art. 20
ust. 2 pkt 1 i 3, art. 20 ust. 3 pkt 1 i 3 oraz art. 20 ust. 5 u.p.a.p.p. w zw. § 1 pkt 1 i pkt
3 w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 Rozporządzenia Ministra Kultury z dnia 2 czerwca
2003 r. w sprawie określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania
utworów oraz opłat od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez
producentów i importerów i zmienionego Rozporządzeniem Ministra Kultury
i Dziedzictwa Narodowego z dnia 15 grudnia 2008 r. zmieniającym rozporządzenie
w sprawie określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania utworów
oraz opłat od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez producentów
i importerów oraz błędną wykładnię i zastosowanie art. 6 ust. 1 pkt 17 ustawy z dnia
4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
II. naruszenie przepisów postępowania:
1. art. 213 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie oraz art. 378 § 1 k.p.c. przez
wydanie przez Sąd drugiej instancji wyroku bez uwzględnienia stanowiska
pozwanego obejmującego oświadczenie o częściowym uznaniu powództwa,
2. art. 325 k.p.c. oraz art. 3271 § 1 pkt 1) i 2) w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez
sporządzenie przez Sąd II instancji uzasadnienia wyroku sprzecznego z jego
sentencją skutkujące nieuwzględnieniem w sentencji orzeczenia przedstawionych
w jego uzasadnieniu rozwiązań związanych z wprowadzoną „dwuetapową realizacją
roszczenia informacyjnego.
Wskazując na powyższe zarzuty powodowe organizacje wniosły o uchylenie
wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie, co do istoty
sprawy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie
kosztów postępowania kasacyjnego.
II CSKP 1894/22
11
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.
Zarzucając naruszenie art. 213 § 2 k.p.c. skarżący kasacyjnie podnieśli, że
Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego, mimo że był związany częściowym
uznaniem powództwa. Zgodnie z tym przepisem sąd jest związany uznaniem
powództwa, chyba że uznanie jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia
społecznego albo zmierza do obejścia prawa.
W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że uznanie powództwa oznacza, że
pozwany bez zastrzeżeń poddaje się powództwu, wyrażając wolę wydania wyroku
zgodnego z treścią żądania (tak m.in. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu
Najwyższego z 25 maja 1936 r., C. Prez. 21/35, Zb. Orz. 1936, Nr 11, poz. 407). Co
do zasady, do uznania nie dochodzi zatem, jeżeli pozwany „uznając” powództwo,
jednocześnie wnosi o jego oddalenie, podejmuje obronę przez kwestionowanie
podstawy faktycznej lub prawnej powództwa, bądź wiąże „uznanie” z zastrzeżeniem
spełnienia przez powoda innego świadczenia, względnie dokonania przez powoda
żądanych przez pozwanego czynności (por. wyroki SN: z 1 czerwca 1973 r., II CR
167/73, OSNCP 1974, Nr 5, poz. 94; z 9 lutego 2024 r., II CSKP 947/22).
Sąd Apelacyjny uwzględniając częściowo apelację pozwanego i wydając
wyrok reformatoryjny wyjaśnił, dlaczego nie był związany oświadczeniem
pozwanego o uznaniu pozwu w zakresie wskazanych rodzajowo urządzeń
i nośników. W sprawie istotne jest to, że „uznanie” powództwa nie obejmowało
sposobu udzielenia informacji i przekazania dokumentacji czyli sformułowanego
przez powodów żądania oraz to, że pozwany – mimo złożenia tego oświadczania –
konsekwentnie domagał się oddalenia powództwa w całości. O ile zatem
oświadczenie pozwanego o częściowym uznaniu pozwu obejmowało przyznanie
przytoczonych przez powodów okoliczności faktycznych (wprowadzanie do obrotu
i dystrybucja określonych rodzajowo urządzeń i nośników), to nie można przyjąć, że
oświadczenie to objęło również uznanie dochodzonego w procesie roszczenia
(subsumpcję). Uznanie − inaczej aniżeli przyznanie (art. 229 k.p.c.) − dotyczy
powództwa jako całości czyli określonej w pozwie podstawy faktycznej i samego
żądania (art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.).
II CSKP 1894/22
12
Sąd Najwyższy uznał również za chybiony zarzut naruszenia art. 325 k.p.c.
oraz art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., podniesiony w ramach drugiej
z podstaw skargi kasacyjnej. Wyrok Sądu Apelacyjnego zawiera wszystkie elementy
określone w art. 325 k.p.c., a pisemne motywy uszczegółowiają jedynie sposób
realizacji przez pozwaną obowiązku udostępnienia (oryginałów) i przekazania (kopii)
dokumentacji, nałożonego na pozwaną w pkt II wyroku Sądu Okręgowego
(zmienionego częściowo wyrokiem Sądu Apelacyjnego), tak aby roszczenie
informacyjne dochodzone przez powodów zrealizowało zamierzony cel (możliwość
ustalenia wysokości należnych opłat).
Przechodząc do omówienia zarzutów podniesionych przez powodów
w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, na wstępie należy zauważyć, że art. 48
ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi
i prawami pokrewnymi (dalej jako u.z.z.) jest powtórzeniem obowiązującego
uprzednio art. 105 ust. 2 u.p.a.p.p. Zgodnie z nim w zakresie swojej działalności
organizacja zbiorowego zarządzania może się domagać udzielenia informacji oraz
udostępnienia dokumentów niezbędnych do określenia wysokości dochodzonych
przez nią wynagrodzeń i opłat.
Określone w art. 48 u.z.z. tzw. roszczenie informacyjne jest podstawowym
instrumentem pozwalającym organizacjom zbiorowego zarządzania na realizację ich
zadań, zwłaszcza w zakresie dochodzenia wynagrodzeń i opłat. W orzecznictwie
Sądu Najwyższego stwierdzono, że stanowi ono uprawnienie pomocnicze, które
służy realizacji uprawnienia zasadniczego i ma gwarantować efektywną ochronę
praw ustawowo zagwarantowanych. Roszczenie informacyjne nakierowane jest
zatem na pozyskanie przez organizację zbiorowego zarządzania informacji, dzięki
którym będzie mogła podjąć decyzję co do istnienia podstaw do dochodzenia
roszczeń zmierzających do zasądzenia wynagrodzeń i opłat od podmiotów
zobowiązanych do ich zapłaty oraz co do granic, w jakich może tych świadczeń
dochodzić i sposobu wykazania zasadności roszczeń o zapłatę, które sformułuje.
Wykonanie orzeczenia nakazującego pozwanemu wypełnienie obowiązku
informacyjnego wobec organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi ma
więc służyć osiągnięciu zamierzonego przez ustawodawcę celu, czyli określeniu
II CSKP 1894/22
13
wysokości wynagrodzenia lub opłaty, której organizacja może od tego podmiotu
żądać.
Artykuł 48 u.z.z. wprowadza dwa ograniczenia roszczenia informacyjnego.
Z jednej strony żądanie udzielenia informacji oraz udostępnienia dokumentów musi
być funkcjonalnie związane z działalnością konkretnej organizacji zbiorowego
zarządzania, a z drugiej – informacje te i dokumenty muszą być „niezbędne” do
określenia wysokości dochodzonych przez nią wynagrodzeń i opłat.
Ustawodawca wprowadzając te ograniczenia nałożył tym samym na
organizację zbiorowego zarządzania, dochodzącą roszczenia informacyjnego
obowiązek wykazania przesłanek warunkujących uwzględnienie takiego roszczenia.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że informacje niezbędne
to takie, które są konieczne dla ustalenia, czy doszło do wkroczenia w sferę objętą
zarządem, czy są podstawy do wystąpienia do sądu i w jakim zakresie żądań, czy są
podstawy do dokonania weryfikacji już uzyskanych kwot oraz do umożliwienia ich
właściwej redystrybucji. Powód nie ma natomiast obowiązku antycypacyjnego
wykazania istnienia zobowiązania pozwanego, gdyż jest to materia ewentualnego
przyszłego postępowania o zasądzenie. Dopiero na podstawie uzyskanych
informacji możliwe będzie stwierdzenie, czy jakiekolwiek zobowiązanie, będące
źródłem obowiązku pozwanego powstało, a jeżeli tak, czy już wygasło ze skutkiem
zaspokojenia w całości lub w części, np. na skutek dobrowolnego świadczenia, czy
też istnieje nadal (por.m.in. uchwała SN z 17 września 2009 r., III CZP 57/09, OSNC
2010 r., nr 4, poz. 49 oraz wyroki SN: z 27 czerwca 2013 r., I CSK 617/12, OSNC -
ZD, nr D, poz. 62; z 9 listopada 2017 r., I CSK 51/17).
Oznacza to, że organizacja zbiorowego zarządzania nie może żądać
wszelkich informacji związanych z działalnością adresata roszczenia, ale tylko takich,
które pozwolą ustalić wysokość wynagrodzeń i opłat, przy czym powinny być to
informacje wyczerpujące i pełne w granicach niezbędności do tego celu. W takim
postępowaniu na organizacji zbiorowego zarządzania spoczywa zatem obowiązek
wykazania „niezbędności” pozyskania określonych informacji i dokumentów, który
należy interpretować w kontekście możliwych do dochodzenia w sprawie o zapłatę
wynagrodzeń i opłat.
II CSKP 1894/22
14
Cel ten wyznacza jednocześnie granicę wykorzystania tych informacji
i dokumentów przez organizację zbiorowego zarządzania. Organizacja zbiorowego
zarządzania może więc korzystać z uzyskanych informacji tylko w związku
z dochodzeniem wynagrodzeń lub opłat i ma obowiązek zachowania tych informacji
w poufności oraz odpowiedniego ich przechowywania, a za naruszenie tego
obowiązku ponosi odpowiedzialność na zasadach ogólnych.
Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 1 u.p.a.p.p. producenci i importerzy:
1) magnetofonów, magnetowidów i innych podobnych urządzeń,
2) kserokopiarek, skanerów i innych podobnych urządzeń reprograficznych
umożliwiających pozyskiwanie kopii całości lub części egzemplarza opublikowanego
utworu,
3) czystych nośników służących do utrwalania, w zakresie własnego użytku
osobistego, utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, przy użyciu urządzeń
wymienionych w pkt 1 i 2
- są obowiązani do uiszczania, określonym zgodnie z ust. 5, organizacjom
zbiorowego zarządzania, działającym na rzecz twórców, artystów wykonawców,
producentów fonogramów i wideogramów oraz wydawców, opłat w wysokości
nieprzekraczającej 3% kwoty należnej z tytułu sprzedaży tych urządzeń i nośników.
Ustępy 2, 3 i 4 tego przepisu określają procentowy udział uprawnionych
podmiotów w kwotach uzyskanych przez organizacje zbiorowego zarządzania
z tytułu opłat ze sprzedaży poszczególnych kategorii urządzeń (magnetofonów,
magnetowidów, urządzeń reprograficznych, innych podobnych urządzeń oraz
związanych z nimi czystych nośników przypada). Z kolei ust. 5 tego przepisu stanowi,
że minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego po
zasięgnięciu opinii organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub
prawami pokrewnymi, stowarzyszeń twórców, artystów wykonawców, organizacji
producentów fonogramów, producentów wideogramów oraz wydawców, jak również
organizacji producentów lub importerów urządzeń i czystych nośników wymienionych
w ust. 1, określa, w drodze rozporządzenia: kategorie urządzeń i nośników oraz
wysokość opłat, o których mowa w ust. 1, kierując się zdolnością urządzenia
i nośnika do zwielokrotniania utworów, jak również ich przeznaczeniem do
II CSKP 1894/22
15
wykonywania innych funkcji niż zwielokrotnianie utworów, sposób pobierania
i podziału opłat oraz organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub
prawami pokrewnymi uprawnione do ich pobierania.
W ustalonych w sprawie przez Sądy meriti okolicznościach faktycznych nie
doszło na etapie subsumpcji do naruszenia wymienionych w skardze kasacyjnej
przepisów prawa materialnego.
Artykuł 20 ust. 1 u.p.a.p.p., odczytany łącznie z art. 48 u.z.z., obliguje sąd
rozpoznający roszczenie informacyjne do oceny, czy żądane przez powoda
(organizację zbiorowego zarządzania) informacje i dokumenty określone w pozwie
pozostają w związku z jego działalnością i zarazem, czy są mu niezbędne dla
ustalenia wysokości należnej od producenta i importera opłaty.
Słusznie zatem Sąd Apelacyjny, kierując się celem roszczenia
informacyjnego, który determinuje zakres możliwych do uzyskania w jego ramach
informacji i dokumentów, ograniczył zobowiązanie pozwanej do przekazania
powodom rodzajowego wykazu określonych urządzeń oraz czystych nośników,
obejmującego ich nazwy i symbole, uznając za zbędne informacje takie jak:
jednostkowa cena sprzedaży poszczególnych urządzeń i czystych nośników, liczba
sprzedanych w danej jednostkowej cenie sprzedaży egzemplarzy poszczególnych
urządzeń i czystych nośników, łączna liczba sprzedanych w danej jednostkowej
cenie sprzedaży egzemplarzy poszczególnych urządzeń i czystych nośników.
Nie można wykluczyć, że powyższe informacje mogą być użyteczne
w przypadku sporu o rzetelność informacji, do przekazania których pozwany został
zobowiązany. Jednak roszczenie informacyjne obejmuje tylko informacje niezbędne
do określenia wysokości żądania, o którym mowa w art. 20 u.p.a.p.p. Organizacja
zbiorowego zarządzania może podważać rzetelność przekazanych jej danych
i wystąpić z wyższym roszczeniem. W procesie o zapłatę sąd może zobowiązać
pozwanego do przedłożenia kolejnych określonych dokumentów (np. podatkowych),
umożliwiających sprawdzenie, czy pozwany czegoś nie zataił. Nie można jednak pod
pretekstem realizacji prawa do informacji przeprowadzać w istocie audytu
działalności handlowej pozwanego. Informacje pominięte przez Sąd drugiej instancji
nie były konieczne do obliczenia sumy należnej powodom.
II CSKP 1894/22
16
Za prawidłowe należy uznać również uściślenie przez Sąd Apelacyjny
zobowiązania pozwanej do udostepnienia powodom określonych dokumentów
jedynie do tych, które pozostają w związku z działalnością Stowarzyszenia w W. i
Związku P. w W..
Argumentację przedstawioną w skardze kasacyjnej dla uzasadnienia
stanowiska przeciwnego należy uznać wyłącznie za polemikę z prawidłowym w tej
kwestii stanowiskiem Sądu odwoławczego.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak
w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 98
w zw. z art. 391 § 2 i art. 39821 k.p.c.
Beata Janiszewska Agnieszka Jurkowska-Chocyk Dariusz Pawłyszcze
(AG)
UZASADNIENIE
zdania odrębnego SSN Beaty Janiszewskiej
Podzielam stanowisko Sądu Najwyższego o nietrafności pierwszego z
zarzutów kasacyjnych naruszenia przepisów postępowania, natomiast z
przedstawionych poniżej przyczyn odmiennie oceniam trafność drugiego z tych
zarzutów oraz zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Sąd Najwyższy w wyroku, do którego zgłosiłam zdanie odrębne, oddalił skargę
kasacyjną powodów, a tym samym zaaprobował dokonaną przez Sąd Apelacyjny
zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji (w punktach 1 i 2a tego wyroku). Zmiana ta
została oparta na poczynionym przez Sąd drugiej instancji założeniu, że realizacja
roszczenia informacyjnego unormowanego w art. 48 ustawy o zbiorowym
zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi (dalej u.z.z.) następuje
dwuetapowo.
II CSKP 1894/22
17
W ramach pierwszego etapu strona pozwana powinna przekazać powodom
pełną informację o urządzeniach i czystych nośnikach sprzedawanych,
importowanych i produkowanych w okresie objętym pozwem, czyli o pełnej ofercie
adresowanej wówczas do swoich klientów - w formie rodzajowego wykazu
obejmującego nazwy i symbole urządzeń i nośników. Dysponując tym wykazem,
organizacje zbiorowego zarządzania (OZZ) powinny samodzielnie lub przy pomocy
innych podmiotów – bez udziału strony pozwanej oraz sądów - ustalić, z jakimi
urządzeniami oraz nośnikami wiązać się może obowiązek uiszczenia opłat
przewidzianych art. 20 pr.aut., a tym samym określić, „ochrony praw jakich twórców
(Z.1) i producentów (Z.2) mogą dochodzić w przyszłej sprawie o ich zasądzenie”.
W związku z drugim etapem powodowie powinni natomiast przekazać
pozwanej zestawienie urządzeń i czystych nośników, „w zakresie których może
powstać roszczenie” o zapłatę opłat z art. 20 pr.aut., a pozwaną można „zobowiązać
do udostępnienia szczegółowej dokumentacji”, jednakże wyłącznie w odniesieniu do
tych urządzeń i czystych nośników, co do których dochodzenie opłat będzie ściśle
„pozostawać w zakresie działalności prowadzonej przez powodów, z wyłączeniem
wszystkich innych urządzeń i nośników, które w tym zakresie nie będą się mieścić,
mimo że zostały objęte wykazem, który w pierwszym etapie tej czynności został
przez pozwaną przekazany powodom”.
Koncepcja dwuetapowego uzyskiwania informacji odpowiadała, zdaniem
Sądu Apelacyjnego, specyfice sprawy toczącej się na podstawie art. 48 u.z.z.
Przekazanie – na pierwszym etapie działań - wykazu określonych rodzajowo danych
zostało uznane za niestwarzające ryzyka naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa,
jako że dane te, dotyczące „pełnego zakresu oferty działalności handlowej” strony
pozwanej, były dostępne wszystkim uczestnikom obrotu. Z kolei informacje i
dokumenty udostępnione w ramach drugiego etapu miały odnosić się do ściśle
ujmowanego zakresu działalności organizacji zbiorowego zarządzania, a ich
ujawnienie było uzasadniane potrzebą uzyskania przez OZZ informacji
pozwalających na wystąpienie z żądaniem uiszczenia pobieranych przez te
organizacje opłat.
Założenia opisanej wyżej koncepcji znalazły odzwierciedlenie w sposobie
zmiany przez Sąd Apelacyjny zaskarżonego apelacją wyroku, którego dwa
II CSKP 1894/22
18
zasadnicze punkty dotyczyły, odpowiednio, zobowiązania do udzielenia informacji
(punkt 1) oraz zobowiązania do udostępnienia dokumentacji finansowo-księgowej
(punkt 2) w oryginale (podpunkt a) oraz w drodze przekazania kopii dokumentów
(podpunkt b).
Uznanie przez Sąd Apelacyjny, że należy poprzestać na „rodzajowym wykazie
(…) urządzeń oraz czystych nośników, obejmujących ich nazwy i symbole”,
doprowadziło do modyfikacji obowiązku określonego w punkcie 1 wyroku Sądu
Okręgowego przez ograniczenie podanych tam danych, tzn. pominięcie konkretnych
parametrów produktów, w tym ich liczby i cen jednostkowych. Ograniczenie to było
motywowane wskazaniem, że wśród rodzajowo zestawionych produktów mogą
znaleźć się takie, od których opłaty nie powinny być odprowadzane lub co do których
powodowe OZZ nie są uprawnione do dochodzenia opłat. Sąd Apelacyjny uznał przy
tym, że do obliczenia przez OZZ wysokości należnych opłat wystarczająca będzie
dokumentacja opisana w punkcie 2. wyroku, czyli dotycząca konkretnie urządzeń i
nośników, co do których pobieranie opłat wchodziło w zakres reprezentowania przez
OZZ interesów twórców i producentów.
Z kolei przekonanie, że dane pozyskane w ramach drugiego etapu mają służyć
konkretnie obliczeniu kwoty dochodzonych następnie opłat, przywiodły Sąd
Apelacyjny do zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że w punkcie
2, podpunkt a, dodano zastrzeżenie, iż zobowiązanie do udostępnienia oryginałów
dokumentów następuje „w zakresie w jakim informacje uzyskane w wykonaniu
zobowiązania określonego w punkcie 1 będą ściśle pozostawać w zakresie
działalności Stowarzyszenia z siedzibą w W. i Związku P. z siedzibą w W.”.
Stanowisko Sądu Apelacyjnego o dwuetapowej realizacji roszczenia
informacyjnego przysługującego organizacjom zbiorowego zarządzania zostało
zakwestionowane w skardze kasacyjnej, opisanej w motywach wyroku, do którego
zgłosiłam zdanie odrębne.
Nie podzielam zaaprobowanego przez Sąd Najwyższy poglądu o zasadności
ograniczenia udzielanych informacji przez pominięcie danych o liczbach i
jednostkowych cenach urządzeń i czystych nośników. W mojej ocenie takie
ograniczenie danych nie odpowiada treści załączników nr 1 i 2 do rozporządzenia
Ministra Kultury z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie określenia kategorii urządzeń i
II CSKP 1894/22
19
nośników służących do utrwalania utworów oraz opłat od tych urządzeń i nośników z
tytułu ich sprzedaży przez producentów i importerów (Dz. U. Nr 105, poz. 991 z późn.
zm.; dalej jako rozporządzenie) wydanego na podstawie delegacji ustawowej
zawartej w art. 20 ust. 5 pr.aut. Ponadto z art. 48 u.z.z. oraz § 3 rozporządzenia nie
wynika, by udzielanie informacji oraz udostępnianie dokumentów miało następować
dwuetapowo. Strona pozwana została przez Sąd Okręgowy zobowiązana do
przekazania danych, które – od strony podmiotowej – powinny być udzielone OZZ
(powodom) uprawnionym do pobierania opłat, a - od strony przedmiotowej –
obejmowały wyłącznie informacje mieszczące się wprost w zakresie określonym
przepisami prawa. Nie zachodziło więc ryzyko ujawnienia, bez podstawy
normatywnej, danych objętych tajemnicą przedsiębiorstwa, które stało się inspiracją
do – zaakceptowanego przez Sąd Najwyższy - wyodrębnienia dwóch etapów
realizacji roszczenia informacyjnego.
Szersze uzasadnienia przedstawionych zapatrywań wymaga najpierw
sformułowania uwag wstępnych odnoszących się do argumentacji Sądu drugiej
instancji, następnie przeprowadzenia wykładni art. 48 u.z.z. wraz z adekwatnymi
przepisami rozporządzenia (§ 3), a finalnie - zestawienia wyników interpretacji z
poglądami stanowiącymi osnowę wyroku Sądu Najwyższego, do którego zgłosiłam
zdanie odrębne.
W nawiązaniu do zarysowanych wyżej motywów rozstrzygnięcia Sądu
Apelacyjnego należy sformułować dwie uwagi wstępne.
Po pierwsze, roszczenie informacyjne dotyczy w niniejszej sprawie danych
o urządzeniach i czystych nośnikach sprzedanych, zaimportowanych lub
wyprodukowanych przez pozwaną spółkę w okresie od 24 października 2013 r. do
20 września 2019 r. Do oceny zasadności żądania pozwu zastosowanie znajdował
więc najpierw art. 105 ust. 2 pr.aut. – do 19 lipca 2018 r., czyli do dnia wejścia w
życie ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, a
następnie, po utracie mocy przez art. 105 ust. 2 pr.aut., zbieżny z jego treścią art. 48
u.z.z. Przepisy przejściowe zawarte w ustawie o zbiorowym zarządzaniu nie
wprowadzały bowiem w analizowanym zakresie wyjątków od zasady tempus regit
actum, w tym w szczególności retroaktywnego działania art. 48 u.z.z. albo dalszego
działania art. 105 ust. 2 pr.aut.
II CSKP 1894/22
20
Treść obu tych regulacji jest jednakowa, co pozwala na korzystanie z nadal
aktualnego dorobku orzeczniczego wypracowanego wcześniej na tle wykładni art.
105 ust. 2 pr.aut., wraz z pozytywnym wynikiem badania zgodności tego przepisu z
art. 22 Konstytucji, potwierdzonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 11
października 2011 r., P 18/09. Uzupełniająco należy jednak dodać, że w interpretacji
art. 105 ust. 2 pr.aut. uwzględniano również, w ramach wykładni systematycznej
(systemowej wewnętrznej), umiejscowienie tego przepisu jako kolejnego, drugiego,
ustępu art. 105 pr.aut. Poprzedzający go art. 105 ust. 1 pr.aut. stanowił, iż
„Domniemywa się, że organizacja zbiorowego zarządzania jest uprawniona do
zarządzania i ochrony w odniesieniu do pól eksploatacji objętych zbiorowym
zarządzaniem oraz że ma legitymację procesową w tym zakresie. Na domniemanie
to nie można się powołać, gdy do tego samego utworu lub artystycznego wykonania
rości sobie tytuł więcej niż jedna organizacja zbiorowego zarządzania”. W związku z
tym uznawano, że także żądanie udzielenia informacji lub udostępnienia
dokumentów powinno być oceniane z uwzględnieniem domniemania unormowanego
w art. 105 ust. 1 zd. 1 pr.aut., co mogło wpływać na przypisanie OZZ kompetencji do
uzyskania informacji w określonym tam zakresie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z
17 września 2014 r., I CSK 621/13).
Po drugie, Sąd Apelacyjny, a następnie Sąd Najwyższy (w motywach wyroku,
do którego zgłosiłam zdanie odrębne) wyraził pogląd, że roszczenie informacyjne
przysługuje OZZ jako subsydiarne względem żądania zapłaty opłat, o których mowa
w art. 48 u.z.z. Tymczasem przepis ten nie wprowadza takiego powiązania, by
wystąpienie o udzielenie informacji oraz udostępnienie dokumentów miało na celu
konkretnie dochodzenie zapłaty. Możliwość skorzystania z roszczenia
informacyjnego nie jest w tym przepisie uzależniona od wystąpienia jakichkolwiek
skonkretyzowanych powodów, w tym nieuiszczenia opłaty wbrew obowiązkowi,
wątpliwości OZZ co do uiszczenia opłat w należnej wysokości, zastrzeżeń w kwestii
wiarygodności czy zamiaru weryfikacji przekazanych dobrowolnie danych. Również
zakres udzielanych informacji i udostępnionych dokumentów nie jest zależny od tego,
czy istnieje i jaka jest konkretna przyczyna realizacji roszczenia informacyjnego.
W świetle art. 48 u.z.z. celem udzielenia informacji i udostępnienia
dokumentów jest „określenie wysokości” dochodzonych opłat, a nie – „dochodzenie”
II CSKP 1894/22
21
opłat. Z zawartego w tym przepisie stwierdzenia, że informacje i dokumenty mają być
niezbędne do określenia wysokości opłat „dochodzonych” przez OZZ, nie powinno
się zatem wnosić, iż uzyskane dane i materiały mają służyć konkretnie wystąpieniu
z żądaniem zapłaty. „Dochodzone” oznacza w tym przypadku opłaty, które podlegają
dochodzeniu (pobraniu) przez organizacje zbiorowego zarządzania. Omawiane
roszczenie informacyjne, choć odnosi się do wysokości wynagrodzeń i opłat, to nie
musi poprzedzać ich dochodzenia, tzn. nie ma charakteru subsydiarnego wobec
powództwa o zapłatę, choć niewątpliwie pełni rolę pomocniczą w ustaleniu wysokości
roszczenia o zapłatę.
W tym sensie wystąpienie z roszczeniem informacyjnym, choć niewątpliwie
pełni funkcję pomocniczą, ma samoistny charakter i może służyć do realizacji
różnych celów, np. kontrolnych czy prewencyjnych. Uprawniony może bowiem dążyć
jedynie do sprawdzenia przekazanych mu wcześniej danych, do oceny, czy
informacje udzielone w trybie unormowanym w art. 48 u.z.z. znajdują potwierdzenie
w materiałach zebranych samodzielnie, lub do jednoznacznego wyjaśnienia, że
obowiązek uiszczenia opłaty powstał w określonej wysokości - co stronę
zobowiązaną może skłaniać do spełnienia świadczenia bez potrzeby inicjowania
postępowania sądowego o zapłatę.
Formułowane na tle wykładni art. 48 u.z.z. stanowisko o pomocniczej funkcji
roszczenia informacyjnego nie powinno być zatem rozumiane w ten sposób, że rola
tego środka ochrony prawnej jest „subsydiarna w stosunku do roszczeń właściwych,
w ramach których organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskim oraz
pokrewnymi, działają we własnym imieniu, mogą dochodzić ochrony praw tych
twórców i producentów” (s. 10 uzasadnienia wyroku SA). Ten rys argumentacji był
kilkakrotnie obecny w motywach wyroku Sądu Apelacyjnego, a postrzeganie
roszczenia informacyjnego z perspektywy sprawy o zapłatę skutkowało finalnie
ograniczeniem zakresu przekazywanych danych (zob. np. s. 13, s. 17, s. 18, s. 19
uzasadnienia wyroku SA).
Należy przy tym zauważyć, że Sąd Apelacyjny, mimo zastosowania
cytowanego kryterium, nie wskazał wyraźnie, które roszczenia uznaje za „roszczenia
właściwe”, w ramach których OZZ „działają we własnym imieniu, mogą dochodzić
ochrony praw tych twórców i producentów”. Nie jest więc pewne, czy mowa o
II CSKP 1894/22
22
roszczeniach o zapłatę opłat dochodzonych przez powodów jako OZZ wymienione
imiennie w § 3 ust. 1 rozporządzenia - czy o dalszy etap rozliczeń (repartycji)
pobranych już opłat. Wydaje się, że przyjęta została druga (ostatnio wymieniona)
perspektywa; zapatrywanie to doprowadziło natomiast do bezpodstawnego
zawężenia celu, a w konsekwencji także zakresu działania art. 48 u.z.z., do
przypadków, w których rysuje się podstawa dochodzenia dalszej ochrony
konkretnych twórców lub producentów.
Stosownie do przedmiotu niniejszej sprawy dalsze rozważania będą dotyczyły
konkretnie informacji istotnych dla pobierania opłat (a nie – wynagrodzenia), przy
czym - z uwagi na wskazaną wyżej tożsamość brzmienia art. 105 ust. 2 pr.aut. oraz
art. 48 u.z.z. - w wywodach będzie przywoływany aktualnie obowiązujący art. 48
u.z.z. W celu wyjaśnienia, dlaczego nie zostało przeze mnie podzielone stanowisko
Sądu Najwyższego, aprobujące rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji, konieczne jest
przedstawienie wniosków wynikających z art. 48 u.z.z., a dotyczących
podmiotowych, przedmiotowych i funkcjonalnych aspektów roszczenia
informacyjnego.
Po pierwsze, roszczenie to, od strony podmiotowej, przysługuje „organizacji
zbiorowego zarządzania” działającej „w zakresie swojej działalności”. Ogólne
określenie działalności OZZ nastąpiło w art. 3 pkt 1 u.z.z., który stanowi, że zbiorowe
zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi to działalność polegająca
na wykonywaniu praw autorskich lub praw pokrewnych dla zbiorowej korzyści
uprawnionych. Działalność ta polega m.in. na dokonywaniu takich czynności, jak
monitorowanie korzystania z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych przez
użytkowników (art. 3 pkt 1 lit. d) u.z.z.), dochodzenie ochrony praw autorskich lub
praw pokrewnych (art. 3 pkt 1 lit e) u.z.z.) i wykonywanie innych uprawnień oraz
obowiązków organizacji zbiorowego zarządzania wynikających z ustawy o
zbiorowym zarządzaniu oraz ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Konkretnie, czyli z perspektywy przedmiotu niniejszej sprawy, zakres
działalności OZZ może być identyfikowany z uprawnieniem do pobierania opłat, o
których mowa w art. 20 ust. 1-3 pr.aut. oraz w odpowiednich przepisach
rozporządzenia (§ 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia). W zakresie tak rozumianej
„swojej działalności” każda z powodowych OZZ jest uprawniona do pobierania opłat
II CSKP 1894/22
23
od producentów i importerów z tytułu sprzedaży urządzeń i czystych nośników
wymienionych w załącznikach 1 i 2 do rozporządzenia. Opłaty te są pobierane na
rzecz wszystkich uprawnionych, czyli ogółu twórców (przez Z.1) oraz ogółu
producentów fonogramów i wideogramów (przez Z.2), a następnie podlegają
repartycji (podziałowi) według zasad określonych w art. 20 ust. 2 i 3 pr.aut. oraz § 3
ust. 2 rozporządzenia.
Po drugie, z niewskazania wprost w art. 48 u.z.z. oraz w rozporządzeniu
podmiotu zobowiązanego do udzielenia informacji i udostępnienia dokumentów
wywodzi się, że roszczenie informacyjne przysługuje przeciwko każdemu, kto może
mieć określone w tych przepisach informacje lub dokumenty. Oznacza to, że
adresatem takim może być nie tylko użytkownik w rozumieniu art. 3 pkt 10 u.z.z., w
tym producent lub importer urządzeń i nośników, który dokonał ich sprzedaży.
Wystarczające jest przy tym stwierdzenie, że pozwany podmiot w związku z
prowadzoną działalnością powinien był dysponować danymi istotnymi do określenia
wysokości opłat (art. 20 pr.aut. w zw. z art. 48 u.z.z. wraz z odpowiednimi przepisami
wykonawczymi).
Po trzecie, od strony przedmiotowej roszczenie unormowane w art. 48 u.z.z.
obejmuje „udzielenie informacji” oraz „udostępnienie dokumentów”. Uprawniony
może żądać wykonania każdej z tych czynności lub obu łącznie. Obowiązek
udzielenia informacji oznacza, że skoro zgodnie z art. 48 u.z.z. mają być przekazane
określone treści, to w ramach realizacji tego obowiązku oraz w jego zakresie strona
pozwana jest także zobligowana do przygotowania zestawienia potrzebnych danych.
Z kolei co się tyczy dokumentów, to obowiązek „udostępnienia” dotyczy tylko
dokumentów istniejących. Strona zobowiązana nie może być zatem zobligowana do
sporządzenia (przygotowania) dokumentów jeszcze nieistniejących.
Jest oczywiste, że dokumenty są źródłem różnych informacji; skoro jednak
przedmiotem roszczenia z art. 48 u.z.z. jest zarówno „udostępnienie dokumentów”,
jak i „udzielenie informacji”, to sama okoliczność, że pewne dane mogą być przez
uprawnionego ustalone na podstawie samodzielnej analizy udostępnionych
dokumentów, nie pozbawia go możliwości żądania udzielenia informacji, także gdyby
wynikały one również z dokumentów objętych zakresem działania art. 48 u.z.z. W
praktyce udostępnienie dokumentów może służyć potwierdzeniu prawdziwości
II CSKP 1894/22
24
udzielonych informacji oraz zebraniu materiałów, które – w razie wystąpienia z
powództwem o zapłatę - służyłyby wykazaniu zasadności żądania.
Po czwarte, od strony funkcjonalnej zakres informacji i dokumentów, których
udzielenie oraz udostępnienie jest przedmiotem obowiązku z art. 48 u.z.z., obejmuje
dane „niezbędne do określenia wysokości” opłat dochodzonych przez OZZ, przy
czym wyżej wskazano już, że cytowane tu kryterium nie ogranicza celu realizacji
roszczenia informacyjnego konkretnie do żądania w przyszłości uiszczenia opłat.
Ogólny wniosek rysujący się na tle tego kryterium jest taki, że pozyskaniu
podlegają dane, na podstawie których organizacja będzie mogła po pierwsze ustalić,
czy jest uprawniona do pobrania opłat, a po drugie - określić wielkość roszczenia o
zapłatę. Treść tych danych, czyli parametrów służących obliczeniu i weryfikacji
należnych opłat, wyznacza granicę „niezbędności” udzielanych informacji oraz
udostępnianych dokumentów. „Niezbędność” oznacza przy tym, że dane mają być
wystarczające do obliczenia wysokości opłaty, a zarazem – że nie mogą wykraczać
poza treści służące temu obliczeniu.
Kryterium niezbędności ma zatem na celu racjonalne wyważenie interesów
obu stron stosunku prawnego. Z jednej bowiem strony zapewniona zostaje realizacja
celu pozyskania danych, w tym najdalej idącego, polegającego na uzyskaniu
materiałów potrzebnych do wystąpienia o zasądzenie opłat o określonej wysokości:
obliczonej na podstawie uzyskanych informacji i potwierdzonej (zweryfikowanej)
dzięki udostępnionym dokumentom. Z drugiej natomiast strony podmiot zobowiązany
zostaje zobligowany do przekazania danych minimalnych, koniecznych do
zadośćuczynienia celowi roszczenia informacyjnego, a tą drogą ochrony twórców i
producentów – bez ryzyka ujawniania materiałów, w tym tajemnic przedsiębiorstwa,
innych niż niezbędne.
Uprzednio wskazywano już, że przyjęte w art. 48 u.z.z. rozwiązanie prawne
należy uznać za zgodne z art. 22 Konstytucji RP. Aktualność zachowuje bowiem
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11.10.2011 r., P 18/09, który zapadł w
odniesieniu do obowiązującego poprzednio art. 105 zd. 2 pr.aut. W związku z
argumentacją przedstawioną w motywach zaskarżonego orzeczenia Sądu
Apelacyjnego należy więc wskazać, że w zakresie wynikającym z interpretacji art. 48
u.z.z. (dawniej: art. 105 ust. 2 pr.aut.) oraz przepisów rozporządzenia ujawnienie
II CSKP 1894/22
25
tajemnicy przedsiębiorstwa należy uznać za środek niepozostający w kolizji z
wartościami konstytucyjnymi, tzn. mieszczący się w określonych w art. 22 Konstytucji
RP ograniczeniach wolności działalności gospodarczej oraz nienaruszający zasady
proporcjonalności. Informacje, które w przepisach prawa są wskazane jako
podlegające udostępnieniu, nie powinny być zatem dodatkowo zawężane
powołaniem się po raz kolejny na ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa, gdyż w
granicach wyznaczonych wynikami wykładni art. 48 u.z.z. i rozporządzenia
udzielenie informacji i udostępnienie dokumentów ma umocowanie i uzasadnienie
prawne - mimo wiążącej się z nim nieodzownej ingerencji w tajemnicę
przedsiębiorstwa.
Szczegółowe, konkretne dane niezbędne do określenia wysokości opłat
zawiera przywołane wyżej, obowiązujące w całym okresie objętym żądaniem pozwu
(oraz obecnie) rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie
określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania utworów oraz opłat
od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez producentów i importerów.
W trzech załącznikach do tego rozporządzenia zawarte zostały wykazy:
(1) magnetofonów i innych podobnych urządzeń oraz związanych z nimi
czystych nośników,
(2) magnetowidów i innych podobnych urządzeń oraz związanych z nimi
czystych nośników oraz
(3) kserokopiarek, skanerów i innych podobnych urządzeń reprograficznych
oraz związanych z nimi czystych nośników.
Każdy z tych wykazów zawiera także informacje o wysokości opłat
pobieranych od poszczególnych urządzeń i czystych nośników.
Przepisy rozporządzenia (§ 3) określają – od strony podmiotowej - organizacje
zbiorowego zarządzania uprawnione do pobierania opłat od urządzeń i nośników
wskazanych w ww. załącznikach. Z uwagi na przedmiot niniejszej sprawy istotne jest
wskazanie, że opłaty od urządzeń i nośników, o których mowa w załącznikach nr 1 i
2 do rozporządzenia, są pobierane przez występujące w charakterze powodów w
niniejszej sprawie Stowarzyszenie (na rzecz twórców) oraz Związek P.. Opłaty te
mogą być pobierane wspólnie (§ 5 rozporządzenia), z czego należy wnosić, że
II CSKP 1894/22
26
również roszczenie informacyjne, jako mające służyć obliczeniu wysokości opłat,
może być realizowane wspólnie (jak w niniejszej sprawie).
Z treści wskazanych uprzednio załączników nr 1 i 2 do rozporządzenia należy
wprost wnosić, że – od strony przedmiotowej i funkcjonalnej - do obliczenia
wysokości opłat potrzebne są dane o typie urządzenia lub nośnika, o cenie sprzedaży
urządzenia lub nośnika oraz o liczbie egzemplarzy sprzedanych przez producentów
i importerów. Ponadto z analizy rozporządzenia wynika, że informacje i dokumenty
„niezbędne do określenia wysokości opłat” w rozumieniu art. 48 u.z.z. dotyczą także
podstaw zakwalifikowania urządzeń i nośników jako wyprodukowanych lub
„zaimportowanych” przez określone podmioty – a to wobec podmiotowego
przypisania obowiązku zapłaty do „producentów i importerów”.
Nie podzielam więc poglądu zajętego w wyroku, do którego zgłosiłam zdanie
odrębne, wyrażającego się w zaaprobowaniu zapatrywania Sądu Apelacyjnego, że
kryterium „niezbędności” wymaga sprawdzenia, „ochrony praw jakich twórców (Z.1)
i producentów (Z.2) (powodowe OZZ – dop.) mogą dochodzić w przyszłej sprawie o
ich (opłat – dop.) zasądzenie” (s. 17 uzasadnienia wyroku SA). Organizacje
uprawnione do pobierania opłat, w tym obie powódki, zostały imiennie wskazane w
§ 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia wydanego na podstawie delegacji ustawowej
zawartej w art. 20 ust. 5 pr.aut., jako uprawnione do pobierania opłat na rzecz ogółu
twórców, artystów wykonawców i producentów. Wyłącznie te organizacje pobierają
więc całość opłat należnych dla poszczególnych kategorii osób uprawnionych, a
wobec tego w powyższym zakresie są także uprawnione do dochodzenia roszczenia
informacyjnego.
W orzecznictwie trafnie uznano, że roszczenie o opłaty przysługuje
organizacjom zbiorowego zarządzania działającym na rzecz twórców lub wydawców,
a nie twórcom, producentom fonogramów lub wideogramów lub wydawcom (tak co
do opłat z tytułu sprzedaży urządzeń reprograficznych, wyrok Sądu Najwyższego z
19 czerwca 2008 r., V CSK 22/08). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w art. 20
ust. 1 in fine pr.aut., który stanowi, że producenci i importerzy są obowiązani do
uiszczania, określonym zgodnie z ust. 5 (art. 20 pr. Aut. – dop.), organizacjom
zbiorowego zarządzania, działającym na rzecz twórców, artystów wykonawców,
II CSKP 1894/22
27
producentów fonogramów i wideogramów oraz wydawców, opłat w wysokości
nieprzekraczającej 3% kwoty należnej z tytułu sprzedaży tych urządzeń i nośników.
Kwestia późniejszego podziału pobranych opłat (§ 3 ust. 2 rozporządzenia)
jest zagadnieniem odrębnym i nie uzasadnia żądania od OZZ, w tym obu powódek,
aby już w sprawie o udzielenie informacji i udostępnienie dokumentów wykazywały,
który konkretnie z twórców, producentów itd. będzie beneficjentem repartycji opłat w
przyszłości (art. 20 ust. 2 i 3 pr.aut.). W konsekwencji nie jest zasadne przyjmowanie,
że za „niezbędne” w rozumieniu art. 48 u.z.z. można uznać jedynie dane (informacje,
dokumenty) dotyczące opłat na rzecz tych konkretnie twórców lub producentów, „do
ochrony interesów których powodowie” są uprawnieni (s. 17, a także s. 18-19
uzasadnienia wyroku SA). Ten fragment wywodu odnosi się, jak się wydaje (i na co
zwrócono uwagę w skardze kasacyjnej), do pojęcia „właściwej organizacji
zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi” (art. 6 ust. 1
pkt 17 pr.aut.), a zarazem pomija uregulowanie pobierania opłat (art. 20 ust. 1-3
pr.aut.), ze skutkiem bezpodstawnego ograniczenia zakresu roszczenia
informacyjnego (art. 48 u.z.z.).
Skoro art. 48 u.z.z. nie warunkuje skutecznego dochodzenia przez OZZ
roszczenia informacyjnego od wystąpienia dalszych przesłanek, a zakres
udzielanych informacji i udostępnianych dokumentów nie jest zależny od tego, jakie
były konkretne powody lub cele skorzystania z tego roszczenia, to rola sądu
sprowadza się w istocie do ustalenia, czy pozwany podmiot, z uwagi na przedmiot
prowadzonej działalności, może dysponować informacjami i dokumentami, o których
mowa w 48 u.z.z. i w odpowiednich (przywołanych wyżej) przepisach
rozporządzenia. Co się natomiast tyczy treści zobowiązania, to odpowiednie dane są
szczegółowo określone w przepisach prawa, czyli załącznikach do rozporządzenia.
Są to parametry służące do obliczenia opłat, czyli informacje oraz dokumenty
„niezbędne” w rozumieniu art. 48 u.z.z. Jeśli natomiast producent lub importer
zobowiązany w tym zakresie do udzielenia informacji oraz udostępnienia
dokumentów, w ramach swojej działalności nie sprzedaje określonych urządzeń lub
czystych nośników należących do kategorii wymienionych w rozporządzeniu (w
odpowiednich jego załącznikach), to w tym zakresie powinien, zgodnie z prawdą,
II CSKP 1894/22
28
udzielić informacji, że dane produkty nie są objęte dokonywanymi przez niego
czynnościami obrotu, rodzącymi obowiązek uiszczenia opłaty.
Na tle powyższych uwag nasuwa się wniosek, że obowiązek uiszczania opłat
wynika wprost z przepisów prawa i zasadniczo powinien być realizowany bez
konieczności dochodzenia zapłaty na drodze postępowania sądowego, jak i bez
potrzeby korzystania z roszczenia informacyjnego. Przepisy konkretyzują bowiem
powstanie obowiązku zapłaty od strony podmiotowej (podmiotów uprawnionych i
zobowiązanych) oraz określają dane potrzebne do stwierdzenia przez producentów
lub importerów, czy, komu i w jakiej wysokości powinni uiścić opłaty, o których mowa
w art. 20 ust. 1 pr.aut. Podmioty zobowiązane, czyli dłużnicy w zakresie obowiązku
uiszczenia opłat, dysponując posiadanymi przez siebie danymi handlowymi
dotyczącymi prowadzonej działalności, potrzebnymi do stwierdzenia powstania
obowiązku i obliczenia wysokości opłat, powinny więc same określić kwoty
obciążających ich należności. Taki model normatywny pobierania opłat znajduje
potwierdzenie w treści § 6 zd. 1 i 2 rozporządzenia, zgodnie z którym organizacje
wymienione w § 3 i § 4 (w tym powodowie w niniejszej sprawie) pobierają opłatę za
dany kwartał w terminie 14 dni po upływie tego kwartału, przy czym wraz z opłatą są
przekazywane „informacje stanowiące podstawę określenia wysokości tej opłaty”.
W związku z normatywnym określeniem, od jakich urządzeń i czystych
nośników pobierane są opłaty, w sprawach dotyczących roszczenia informacyjnego
przyjęta została technika redagowania orzeczeń polegająca na odesłaniu do
odpowiednich przepisów prawa, w tym ustawy o prawie autorskim oraz
rozporządzenia. Takie ujęcie sentencji wyroku zostało w orzecznictwie uznane za
czyniące zadość stawianemu w art. 325 k.p.c. wymaganiu jednoznacznego
rozstrzygnięcia sądu o żądaniach stron (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 stycznia
2019 r., V CSK 553/17, w odniesieniu do przywołania art. 20 ust. 1 i 3 pr.aut.). Tę
samą technikę zastosował w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji, który
skonkretyzował zakres udzielenia informacji i udostępnienia dokumentów objętych
obowiązkiem, przez wskazanie adekwatnych przepisów prawa autorskiego
i przywołanie rozporządzenia.
II CSKP 1894/22
29
Odniesienie przedstawionych wyżej wniosków wynikających z wykładni art. 48
u.z.z. oraz adekwatnych przepisów rozporządzenia - do treści zaskarżonego wyroku
oraz skargi kasacyjnej uzasadnia sformułowanie następujących uwag.
Po pierwsze, sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo w zakresie wprost
odzwierciedlającym treść roszczenia informacyjnego unormowaną przepisami
prawa. Od strony przedmiotowej urządzenia i czyste nośniki zostały w punkcie 1
wyroku dookreślone przez odwołanie się do art. 20 ust. 1 pkt 1 i 3 pr.aut. oraz do
rozporządzenia, co należało rozumieć jako odesłanie do przepisów odnoszących się
do wysokości należnych opłat, w tym załączników nr 1 i 2 do rozporządzenia. Wobec
ścisłej korelacji zakresu żądania uwzględnionego przez Sąd Okręgowy z przepisami
prawa określającymi treść roszczenia informacyjnego nie zachodziło ryzyko
uzyskania przez powodów informacji o produktach innych niż te, z których sprzedażą
wiązał się obowiązek uiszczenia opłat. Nie były zatem uzasadnione wyrażone przez
Sąd Apelacyjny obawy o udzielenie danych szerszych niż należne; tymczasem
ostatecznie te obawy stały się przyczyną zmiany wyroku Sądu Okręgowego,
zaaprobowanej w postępowaniu kasacyjnym.
Podkreślenia wymaga, że w świetle wyroku Sądu Apelacyjnego wykaz
urządzeń i czystych nośników pozostał od strony przedmiotowej taki sam, jak ten
określony w wyroku Sądu pierwszej instancji. W punkcie 1a wyroku Sądu
Apelacyjnego mowa bowiem o wykazie „tych urządzeń oraz czystych nośników”, czyli
wykazie produktów opisowo (w drodze odesłania do przepisów Prawa autorskiego i
do rozporządzenia) opisanych w punkcie 1 wyroku Sądu Okręgowego. Różnica
polega na zobowiązaniu pozwanej do udzielenia informacji w formie „rodzajowego
wykazu” i pominięciu danych o liczbie oraz jednostkowej cenie produktów (o czym
poniżej).
Po drugie, zasadne było także, gdyż służyło obliczeniu wysokości opłat,
zobligowanie pozwanej przez Sąd Okręgowy do podania jednostkowej ceny
sprzedaży poszczególnych - określonych za pomocą nazw i symboli - urządzeń i
czystych nośników oraz liczby sprzedanych w danej jednostkowej cenie sprzedaży
egzemplarzy poszczególnych urządzeń i czystych nośników. Wszystkie te dane
służą konkretnie i wyłącznie obliczeniu wysokości opłaty; są one bowiem wskazane
w załącznikach nr 1 i 2 do rozporządzenia jako parametry obliczenia należnych z
II CSKP 1894/22
30
tego tytułu kwot. Tym samym są one - w rozumieniu art. 48 u.z.z. - „niezbędne do
określenia wysokości” opłat dochodzonych przez OZZ. Usunięcie tych danych przez
Sąd Apelacyjny w punkcie 1 wyroku, dotyczącym zobowiązania do udzielenia
informacji, zostało jednak zaaprobowane przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu, do
którego zgłosiłam zdanie odrębne. W efekcie powodowe OZZ nie uzyskały informacji
niezbędnych do określenia wysokości należnych opłat, co oznacza, że nie został
zrealizowany cel i sens roszczenia informacyjnego.
Sąd Apelacyjny pominięcie informacji dotyczących „cen jednostkowych oraz
liczby sprzedanych urządzeń i nośników przez pozwaną w istotnym dla sprawy
okresie” uzasadnił w ten sposób, że „wśród takich urządzeń i nośników znajdą się
również takie, które albo nie będą objęte opłatą przewidzianą art. 20 ust. 1 drugiej z
powołanych ustaw, albo też będą pochodzić od twórców i producentów, do
reprezentowania interesów których żadna z powodowych organizacji nie została
upoważniona”. Tymczasem skoro zakres obowiązku informacyjnego został przez
Sąd Okręgowy ściśle skorelowany z przepisami normującymi treść roszczenia OZZ,
to wśród urządzeń i czystych nośników, których dotyczył obowiązek udzielenia
informacji orzeczony przez Sąd Okręgowy, z natury rzeczy nie znajdowały się
produkty nieobjęte opłatą. Podobnie, skoro powodowe OZZ są podmiotami wyłącznie
uprawnionymi do pobierania opłat określonych w załącznikach 1
i 2 do rozporządzenia, to nie wchodziło w rachubę zrealizowanie się dostrzeżonego
przez Sąd Apelacyjny ryzyka, że organizacje te mogły nie być uprawnione do
reprezentowania interesów niektórych twórców i producentów.
Po trzecie, także zakres dokumentacji finansowo-księgowej, do której
udostępnienia zobowiązano pozwaną, został przez Sąd Okręgowy określony za
pomocą przywołania odpowiednich przepisów prawa autorskiego i rozporządzenia.
Ramy udostępnianej dokumentacji pozostawały przy tym w ścisłej korelacji z
zakresem opisanych wyżej informacji służących obliczeniu wysokości należnej
opłaty, z czego należy wnosić, że dokumenty finansowo-księgowe miały umożliwić
sprawdzenie danych udzielonych zgodnie z treścią obowiązku nałożonego w punkcie
1 wyroku Sądu Okręgowego. Sposób ujęcia analizowanego obowiązku świadczy
więc o tym, że udostępnienie dokumentów było niezbędne do obliczenia wysokości
opłat, a zatem mieściło się w treści roszczenia informacyjnego (art. 48 u.z.z.). Nie
II CSKP 1894/22
31
było zatem uzasadnione dodanie przez Sąd Apelacyjny zastrzeżenia,
zaakceptowanego następnie przez Sąd Najwyższy, że dokumenty te mają być
udostępnione „w zakresie w jakim informacje uzyskane w wykonaniu zobowiązania
określonego w punkcie 1. będą ściśle pozostawać w zakresie działalności
Stowarzyszenia z siedzibą w W. i Związku P. z siedzibą w W.”.
Szczegółowe zestawienie rodzajów dokumentów (faktur zakupu i sprzedaży,
dokumentacji SAD i INTRASTAT), co do których wypowiedział się Sąd Okręgowy (s.
7 i 8 uzasadnienia wyroku SO), nie zostało zakwestionowane przez Sąd Apelacyjny
oraz Sąd Najwyższy; w szczególności nie wskazywano, że dokumenty tej treści nie
służą do określenia wysokości opłat, tzn. nie dotyczą ustalenia i weryfikacji danych
potrzebnych do obliczenia należności.
Po czwarte, skoro powodowe OZZ mają prawo pobierania opłat jedynie w
zakresie określonym przepisami rozporządzenia, czyli od urządzeń i czystych
nośników wymienionych w załącznikach nr 1 i 2, to nie było uzasadnione dodanie
przez Sąd Apelacyjny w motywach wyroku zastrzeżenia, że pozwana w ramach
pierwszego etapu udzielania informacji ma przedstawić rodzajowy wykaz wszystkich
swoich produktów („pełną swą ofertę adresowaną wówczas do swoich klientów”, s.
17 uzasadnienia wyroku SA), spośród których OZZ wybrałyby następnie te, od
których sprzedaży mogą pobrać stosowne opłaty.
Treść roszczenia informacyjnego jest sprecyzowana przepisami prawa: art. 48
u.z.z. i załączników do rozporządzenia, co oznacza, że żądanie OZZ może być
uwzględnione jedynie w takim zakresie, jaki wynika z powyższych przepisów – a nie
potencjalnie szerszym, wymagającym następnie wyselekcjonowania danych, które
dotyczą konkretnie urządzeń i nośników uzasadniających pobieranie opłat. Do
uzasadnienia odmiennego stanowiska nie jest wystarczające wskazanie przez Sąd
Apelacyjny, że skoro informacje tej treści, obejmujące pełną ofertę handlową, były
przekazywane przez pozwaną jej potencjalnym kontrahentom, to zobowiązanie
pozwanej do przedłożenia rodzajowego wykazu urządzeń i nośników nie narusza
tajemnicy przedsiębiorstwa. Rzecz bowiem w tym, że jeśli te dane miałyby wykraczać
swym zakresem przedmiotowym poza granice roszczenia informacyjnego, to
pozwana nie miałaby obowiązku przekazywania ich w jakiejkolwiek postaci, również
w formie rodzajowego wykazu produktów należących do jej pełnej oferty handlowej.
II CSKP 1894/22
32
Tylko na marginesie należy wskazać, że w wyroku, od którego wniesiono
skargę kasacyjną, pozwanej nie zobowiązano do przedstawienia takiej pełnej oferty.
Zakres urządzeń i czystych nośników pozostał bowiem tożsamy z tym, jaki w swym
orzeczeniu określił Sąd Okręgowy, m.in. za pomocą odesłania do rozporządzenia.
Istota zmiany dokonanej w postępowaniu apelacyjnym sprowadza się natomiast do
tego, że w aktualnej treści zobowiązania pominięte zostały informacje o liczbie i cenie
jednostkowej produktów.
Po piąte, do treści przysługującego OZZ roszczenia informacyjnego należy
uzyskanie określonego pakietu danych, przez samego ustawodawcę uznanych za
niezbędne do określenia wysokości opłat. Oznacza to, że w ramach sądowej
realizacji tego roszczenia organizacje zbiorowego zarządzania powinny należne
dane pozyskać przez określenie ich wprost w wyroku, niejako „od razu”, a nie
wskutek dalszych działań, w tym selekcji pierwotnie otrzymanych informacji. Z
przepisów nie wynika, by interes OZZ, który polega na uzyskaniu informacji i
udostępnieniu dokumentów, miał być realizowany w sposób inny niż jednorazowo,
dzięki określeniu tych danych bezpośrednio w wyroku. Brak w szczególności
podstaw, aby z regulacji tych wywodzić, że informacje i dokumenty są przekazywane
w ramach złożonej, składającej się z etapów procedury, ponadto angażującej także
wierzyciela, czyli OZZ.
Po szóste, trudno zidentyfikować podstawę prawną obu zastrzeżeń dodanych
przez Sąd Apelacyjny do punktów 1 i 2a wyroku Sądu Okręgowego, dotyczących,
odpowiednio, rodzajowego charakteru wykazu oraz pozostawania informacji „ściśle
(…) w zakresie działalności” powodowych OZZ. Zastrzeżenia te służyły, jak wynika
z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego, określeniu granic roszczenia
informacyjnego OZZ i odpowiadającego mu obowiązku informacyjnego strony
pozwanej. Jednakże, jak wskazano powyżej, przepisy prawa z jednej strony nie
obligują producentów i importerów do przedstawiania szerszych danych o ich pełnej
ofercie handlowej – nawet jeśli dane te zawierałyby powszechnie dostępne
wiadomości o przedmiocie działalności. Z drugiej natomiast strony nie określono
podstawy zawężenia danych - do informacji pozostających „ściśle
w zakresie działalności” OZZ.
II CSKP 1894/22
33
Gdyby doprecyzowanie to miało służyć zadośćuczynieniu kryterium
„niezbędności” (art. 48 u.z.z.), to nie wydaje się potrzebne, ponieważ już zawarte w
wyroku Sądu Okręgowego odesłanie do właściwych przepisów odpowiednio
dookreślałoby zakres należnych informacji, jako „niezbędnych do obliczenia
wysokości” opłaty. Gdyby natomiast Sąd Apelacyjny dążył w ten sposób do dalej
idącego zawężenia danych (o czym może ewentualnie świadczyć użycie słowa
„ściśle (w zakresie działalności)”), to takie rozstrzygnięcie pozostawałoby w kolizji z
art. 48 u.z.z., w którym kryterium „zakresu działalności” nie zostało opatrzone takim
doprecyzowaniem. Dodanie go obecnie w celu oznaczenia zakresu obowiązku
pozwanej prowadziłoby do deformacji ustawowego modelu powinności producentów
i importerów, wskutek nieuprawnionego ograniczenia danych „niezbędnych do
określenia wysokości” opłat.
Po siódme, Sąd Apelacyjny wyjaśnił ideę dodania zastrzeżenia, że dokumenty
mają być przez pozwaną udostępnione „w zakresie w jakim informacje uzyskane w
wykonaniu zobowiązania określonego w punkcie 1 będą ściśle pozostawać w
zakresie działalności Stowarzyszenia z siedzibą w W. i Związku z siedzibą w W.”.
Wyżej przedstawiono już przyczyny uznania za niezasadne zastosowania tego
kryterium, jako wiążącego uzyskanie informacji z wykazaniem przez OZZ, już w
związku z dochodzeniem roszczenia informacyjnego, uprawnienia do
reprezentowania danych twórców lub producentów na etapie repartycji. Podkreślono
także, iż z wykładni przepisów nie wynika, by tryb uzyskiwania informacji był
dwuetapowy i by zakładał czynności wierzyciela, czyli OZZ, polegające na wskazaniu
już po wydaniu wyroku informacji, które będą precyzowały rzeczywisty zakres
roszczenia z art. 48 u.z.z.
Obecnie należy natomiast zauważyć, że w treści orzeczenia nie wskazano na
sekwencyjność działań, w tym na uprawnienie lub zobligowanie OZZ do
podejmowania określonych zachowań służących selekcji informacji, a
poprzedzających drugi z wyróżnionych przez Sąd Apelacyjny etapów realizacji
roszczenia informacyjnego. Poza tym koncepcja dwuetapowości została opisana
jedynie w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego, natomiast nie ma swojego
odzwierciedlenia w treści wyroku podlegającego egzekucji.
II CSKP 1894/22
34
Po ósme, samo w sobie kryterium pozostawania „ściśle w zakresie
działalności” nie jest wyrażone jednoznacznie, a w praktyce, w oderwaniu od
uzasadnienia wyroku, może nastręczać trudności co do tego, jaki czynnik ma
decydować o selekcji informacji. Nie można także wykluczyć, że w świetle obecnego
brzmienia wyroku zostanie przyjęte – niesprzeczne z tym brzmieniem –
zapatrywanie, że „ściśle” w zakresie działalności powodowych OZZ mieszczą się
wszystkie informacje określone w załącznikach nr 1 i 2 do rozporządzenia. Pojęcie
zakresu działalności poszczególnych OZZ powinno być bowiem, w kontekście
roszczenia informacyjnego, wiązane z przydanymi tym organizacjom uprawnieniami
do pobierania opłat (art. 20 ust. 1 u.z.z. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia), bez
podejmowania na tym etapie dalszych ustaleń co do przebiegu repartycji i
związanego z tym określania, których twórców lub producentów fonogramów i
wideogramów reprezentuje dana organizacja.
Powstaje w związku z tym wątpliwość, czy takie ujęcie sentencji orzeczenia
spełnia wymagania wynikające z art. 325 k.p.c. Nie wyklucza ono bowiem sporów co
do trybu pozyskiwania danych, jak i tego, czy dana informacja oraz dotyczący jej
dokument finansowy lub księgowy, zostały objęte obowiązkiem pozwanej. W
orzecznictwie trafnie wskazuje się, że „rozstrzygnięcie Sądu o żądaniach stron
powinno być tak sformułowane, by jego realizacja była możliwa na podstawie samej
treści sentencji bez potrzeby dokonywania dalszych czynności, należących ze
względu na swój rodzaj do postępowania rozpoznawczego” (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 11 stycznia 2019 r., V CSK 553/17).
Ocena zasadności wystąpienia z roszczeniem informacyjnym, w tym także co
do zakresu udostępnianych informacji i dokumentów, należy do właściwości sądów
orzekających w postępowaniu rozpoznawczym: sądu okręgowego i sądu
apelacyjnego. Już w wyroku dane te powinny być zatem przez ww. sądy
skonkretyzowane w taki sposób, by nie istniała konieczność uzupełniania sentencji
orzeczenia jego uzasadnieniem, a kwestie należące w istocie do przedmiotu
rozstrzygnięcia nie były de facto rozwiązywane w postępowaniu egzekucyjnym.
Ponadto, modelowo rzecz ujmując, jednoznaczna treść wyroku powinna pozwolić
pozwanej na wykonanie orzeczonego obowiązku bez potrzeby inicjowania
postępowania egzekucyjnego Tymczasem w opisanej sytuacji, wobec użycia
II CSKP 1894/22
35
potencjalnie spornego kryterium, inicjowanie postępowania egzekucyjnego
okazywałoby się częstokroć konieczne – o ile nie powstawałaby dalej idąca
wątpliwość co do możliwości wykonania tak ujętego orzeczenia.
Po dziewiąte, skoro pierwszy etap realizacji obowiązku pozwanej zakłada
udzielenie jedynie rodzajowo określonego wykazu urządzeń i nowych nośników, a
dopiero następnie, w razie pomyślnego przebiegu zdarzeń, OZZ mają uzyskać
dostęp do wyselekcjonowanej dokumentacji finansowo-księgowej, to w istocie należy
uznać, że organizacje te na podstawie dokumentacji będą musiały same ustalić dane
potrzebne do obliczenia opłaty. W wyroku, do którego zgłosiłam zdanie odrębne,
zaaprobowano bowiem pogląd Sądu Apelacyjnego (s. 12-13 uzasadnienia wyroku
SA), że każda z informacji o jednostkowej cenie poszczególnych urządzeń i nośników
oraz dotycząca liczby sprzedanych po tej cenie urządzeń i czystych nośników może
„zostać ustalona przez powodów na podstawie dokumentacji opisanej w punkcie
drugim” wyroku Sądu Okręgowego.
Taki układ czynności składających się na zadośćuczynienie obowiązkowi
producenta lub importera w istocie nie realizuje (a co najmniej nie realizuje w pełni)
celu przysługiwania OZZ roszczenia informacyjnego. W odniesieniu do każdego z
przedmiotów obowiązku wymienionych w art. 48 u.z.z., czyli udzielenia informacji i
udostępnienia dokumentów, zastosowanie znajduje kryterium „niezbędności”.
Oznacza to, że już udzielone informacje – a nie dopiero własna weryfikacja
dokumentów przez OZZ - powinny zawierać dane niezbędne, czyli wystarczające i
konieczne, do obliczenia opłaty. Tak rozumianą cechę „niezbędności” powinno
również spełniać „udostępnienie dokumentów”, które ma pozwolić na weryfikację
udzielonych informacji lub ich ewentualną korektę czy uzupełnienie na podstawie
dokumentów, w razie gdyby udzielone informacje okazały się niekompletne.
Tymczasem w świetle rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego informacje mają
poprzestawać na danych określonych rodzajowo, czyli niewystarczających do
obliczenia wysokości opłaty. Określenie natomiast kwoty należności, czyli ustalenie
koniecznych do tego parametrów, będzie następowało dopiero na podstawie
przeprowadzonej przez OZZ własnej analizy udostępnionych dokumentów. Taki
paradygmat pozyskiwania danych nie odpowiada normatywnemu modelowi
roszczenia informacyjnego unormowanego w art. 48 u.z.z.
II CSKP 1894/22
36
Z przedstawionych wyżej przyczyn za uzasadnione uznałam zgłoszenie
zdania odrębnego od wyroku wydanego w niniejszej sprawie.
[r.g.]
[a.ł]
