II CSKP 1841/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
29 kwietnia 2025 r.
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Monika Koba (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W. i E.M.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 19 sierpnia 2021 r., VII AGa 611/20,
w sprawie z powództwa Banku spółki akcyjnej w W.
przeciwko E.M.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem
Apelacyjnym w Warszawie w zakresie rozprawy przeprowadzonej
w dniu 5 sierpnia 2021 r. i sprawę przekazuje temu Sądowi do
ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
[A.T.]
Monika Koba
Karol Weitz
Agnieszka Piotrowska
UZASADNIENIE
II CSKP 1841/22
2
Wyrokiem z 6 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo
Banku w W. spółki akcyjnej w W. (dalej: „Bank”) skierowane przeciwko E.M. o zapłatę
kwoty 12 969 915, 53 zł tytułem rozliczenia umów opcji walutowych.
Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że pozwany do 2009 r. prowadził
działalność transportową w zakresie przewozów międzynarodowych pod nazwą P.
Pozwany miał flotę kilkudziesięciu pojazdów, a jego przedsiębiorstwo generowało
obrót na poziomie 1-1,5 min zł miesięcznie do 2008 r. Pozwany osiągał przychody
ze zleceń transportowych w euro, natomiast zobowiązania regulował w złotych. Z
tego względu był zainteresowany produktami zabezpieczającymi jego ryzyko
walutowe wynikające z wpływów uzależnionych od kursu walutowego, albowiem
ponosił ryzyko spadku kursu euro względem złotówki.
W dniu 22 listopada 2005 r. strony zawarły umowę ramową dotyczącą
transakcji terminowych i pochodnych. Tryb zawierania, warunki i zasady realizacji
umów transakcji terminowych i pochodnych określał regulamin z 8 maja 2002 r.
Strony zawarły następujące umowy w dniu 18 lipca 2008 r.: (1) umowę
nierzeczywistego terminowego kupna waluty wymienialnej przez Bank z konwersją
w dniu realizacji (nr [...], [...]); (2) umowę nierzeczywistej opcji sprzedaży waluty
wymienialnej (nr [...]); (3) umowę nierzeczywistej opcji sprzedaży waluty
wymienialnej z barierą i wypłatą (nr [...]); (4) umowę nierzeczywistej opcji kupna
waluty wymienialnej przez Bank z podwójną barierą i obserwacją (nr [...]); (5) umowę
nierzeczywistej opcji sprzedaży waluty wymienialnej przez Bank z podwójną barierą
i obserwacją (nr [...]).
Kolejne umowy zostały przez strony zawarte w dniu 8 sierpnia 2008 r.:
1) umowa opcji sprzedaży waluty wymienialnej z możliwością wypłaty
(nr [...]); 2) umowa nierzeczywistej opcji sprzedaży waluty wymienialnej (nr [...]); 3)
umowa nierzeczywistej opcji sprzedaży waluty wymienialnej z barierami (nr [...]); 4)
umowa nierzeczywistej opcji kupna waluty wymienialnej przez Bank z podwójną
barierą i obserwacją (nr [...]); 5) umowa nierzeczywistej opcji sprzedaży waluty
wymienialnej przez Bank z podwójną barierą i obserwacją (nr [...]).
II CSKP 1841/22
3
Powód był dla pozwanego pierwszą instytucją, z którą rozpoczął współpracę
w zakresie opcji walutowych. Wszystkie umowy zawierał w imieniu pozwanego jego
syn D.M.. D.M. jest przedsiębiorcą działającym w ramach kilku spółek prowadzących
różne rodzaje działalności. Z powodowym Bankiem zawierał umowy opcji
walutowych także w ramach własnej działalności gospodarczej.
Pismem z 27 stycznia 2009 r. powód wezwał pozwanego do rozliczenia umów
z 18 lipca 2008 r. (transakcje nr [...] i [...]) i z 8 sierpnia 2008 r. (transakcje nr [...] i
[...]) oraz do zapłaty łącznie kwoty 581 600 zł. Zastrzegł, że niedokonanie zapłaty
stanowi przypadek naruszenia skutkujący uprawnieniem Banku do wyznaczenia dnia
wcześniejszego rozwiązania transakcji.
Pismem z 9 marca 2009 r. Bank, w związku z zaistnieniem przypadku
naruszenia, wyznaczył w stosunku do wszystkich nierozliczonych transakcji dzień
wcześniejszego rozwiązania na 4 marca 2009 r. Poinformował także, że kwota
należna bankowi w związku z wyznaczeniem dnia wcześniejszego rozwiązania
wynosi 11 706 000 zł.
Pismem z 20 maja 2009 r. pozwany oświadczył powodowi, że transakcje
zawierane na podstawie umowy ramowej nie zostały skutecznie zawarte i są
nieważne z mocy prawa. Na wypadek niepodzielenia tego poglądu oświadczył, że
uchyla się od skutków oświadczenia woli zawartego w umowie ramowej z 22
listopada 2005 r. oraz wszystkich oświadczeń woli złożonych w jej wykonaniu - jako
złożonych pod wpływem błędu i podstępu wywołanego przez Bank.
W dniu 16 lipca 2009 r. powód sporządził protokół zakończenia i rozliczenia
wszystkich transakcji między stronami w związku z ich wcześniejszym
zakończeniem. W protokole stwierdzono istnienie zobowiązania pozwanego do
zapłaty na rzecz Banku łącznie kwoty 12 980 797,33 zł, na którą składa się suma
kwoty 1 274 797,33 zł tytułem zobowiązań wymagalnych oraz kwoty 11 706 000 zł
tytułem zobowiązań przyszłych.
Pismem z 9 czerwca 2010 r. Bank poinformował pozwanego o zmianie
regulaminu zawierania transakcji terminowych i pochodnych w związku z wejściem
w życie dyrektywy MIFID i jej implementacją do prawodawstwa polskiego. Zastrzegł,
że zawarte poprzednio transakcje będą wykonywane zgodnie z dotychczasowymi
II CSKP 1841/22
4
regulacjami. Zawiadomił pozwanego o przyznaniu mu statusu klienta detalicznego
objętego najwyższym zakresem ochrony. Nowy regulamin obowiązywał w Banku od
8 maja 2010 r.
Pismem z 17 czerwca 2010 r. Bank wypowiedział pozwanemu ze skutkiem
natychmiastowym umowę ramową z 22 listopada 2005 r. W dniu 30 czerwca
2011 r. wystawił natomiast wyciąg z ksiąg Banku stwierdzający istnienie
wymagalnego od 9 marca 2009 r. zobowiązania E.M do zapłaty na rzecz Banku
kwoty 14 579 634, 88 zł, w tym kwoty 12 970 623,25 zł wraz z odsetkami za
opóźnienie w wysokości 5,37% w stosunku rocznym tytułem należności głównej.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy oddalił powództwo
o wykonanie umów opcji wobec stwierdzenia, że umowy stanowiące jego podstawę
są nieważne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, naturą stosunku
zobowiązaniowego umowy opcji i jako takie przekraczają granice swobody umów.
Zdaniem Sądu Okręgowego wynika to z nie przestrzegania przez Bank zasad
uczciwego obrotu w fazie przedkontraktowej i braku rzetelnej informacji o wszystkich
istotnych elementach zawieranych umów oraz wynikających z nich dla pozwanego
ryzykach.
Wyrokiem z 19 sierpnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie - orzekając na
skutek apelacji powoda - zmienił zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym częściowo
w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę
1 824 000 zł z umownymi odsetkami według stopy procentowej WIBOR 3M
powiększonej o 1% za okres od 10 marca 2009 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym
zakresie oddalił powództwo i apelację oraz orzekł o kosztach postępowania za obie
instancje.
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy
i uczynił je podstawą także własnego rozstrzygnięcia. Zaakceptował także co do
zasady dokonaną przez ten Sąd ocenę prawną.
Nie podzielił jednak stanowiska tego Sądu, że Bank naruszył wobec
pozwanego przedkontraktowe obowiązki informacyjne, a przekazane informacje
w powiązaniu z postanowieniami umowy uniemożliwiały podjęcie przez niego
świadomej decyzji inwestycyjnej. Stwierdził, że opcji finansowych stosowanych
II CSKP 1841/22
5
w ramach umów łączących strony nie można uznać za skomplikowane instrumenty
finansowe. Uznał, że zarówno pozwany jak i jego pełnomocnik mieli dostateczne
rozeznanie w podejmowanych czynnościach i rozumieli mechanizm funkcjonowania
stosowanych w ramach umów strategii, a umowy jasno precyzowały obowiązki
wynikające z umowy opcji.
Długookresowe oszacowanie trendu pary walutowej (EUR/PLN) nie jest
natomiast możliwe, a odwrócenie spadkowego trendu tej pary było powodem
powstania wysokiego zobowiązania pozwanego a nie brak informacji o ryzyku,
którego świadomość miał pozwany od daty zawarcia umowy ramowej.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał zarzut naruszenia art. 58 § 1 i 2 k.c.
w zw. z art. 3531 k.c. za częściowo uzasadniony i uwzględnił powództwo co do kwoty
1 824 000 zł.
Żądanie zapłaty w dalszym zakresie uznał natomiast za sprzeczne z zasadami
współżycia społecznego.
Miał na względzie, że przyczyną strat pozwanego nie były kupione opcje
chroniące przed umocnieniem złotego (put) lecz wystawione opcje sprzedaży (call)
narażające pozwanego na nieograniczone ryzyko w przypadku osłabienia złotego.
Wystawianie tych opcji było formą zapłaty (zamiast premii) za kupione opcje
zabezpieczające przed umocnieniem złotego. Wystawianie opcji call zakwalifikował
jako lekkomyślne działanie pozwanego, który chcąc uniknąć konieczności zapłacenia
premii opcyjnej, przyjął na siebie ryzyko zadłużenia w przypadku utraty wartości
waluty krajowej, co choć we wskazanym momencie było mało prawdopodobne, to
nie było nierealne. Pozwany chciał zabezpieczyć się, nie ponosząc przy tym żadnych
wydatków, zdecydował się więc na wykorzystanie opcyjnych strategii
zerokosztowych. Polegają one na jednoczesnym kupowaniu oraz sprzedawaniu
(określanym jako wystawianie) opcji, przy czym ceny opcji kupowanych
i wystawianych są równe Pozwany, otwierając pozycje zabezpieczające początkowo
więc nic Bankowi nie płacił.
Pozwany nabył opcje sprzedaży (put) dające prawo do sprzedaży określonej
kwoty waluty po kursie wykonania wyższym od aktualnego kursu rynkowego, przy
jednoczesnym wystawieniu opcji kupna (call), dającego Bankowi prawo do kupna
II CSKP 1841/22
6
określonej kwoty waluty po cenie niższej od aktualnego kursu rynkowego. Terminy
wykonania obu opcji były identyczne.
W ocenie Sądu Apelacyjnego działanie Banku zarówno na etapie uzgadniania
zamierzonych transakcji oraz aprobujące treść określających je umów,
przewidujących rażącą dysproporcję świadczeń musi być uznane - w świetle art. 58
§ 2 i 3 oraz art. 353 1 k.c. - za naruszające zasady współżycia społecznego.
Przemawia za tym wskazany przez strony cel umów nakierowanych na
zabezpieczenie pozwanego przed ryzykiem kursowym, co stoi w opozycji do braku
ustalenia ograniczeń ryzyka pozwanego w ramach bankowych transakcji opcyjnych
mimo, że oferowany przez Bank produkt miał być adekwatny do potrzeb zmienności
rynku walutowego.
Stwierdził, że zasadniczo samo nierównomierne ułożenie ryzyka osiągnięcia
korzyści, prowadzące do nieekwiwalentności świadczeń stron nie stanowi
wystarczającej podstawy do stwierdzenia nieważności umowy na podstawie
art. 58 § 2 k.c. Taki skutek pociąga jednak za sobą skrajna nieekwiwalentność
wzajemnego ryzyka, które po stronie pozwanego z uwagi na określenie bariery na
poziomie wartości euro do 99 zł było niemal nieograniczone.
W ocenie Sądu Apelacyjnego transakcje były tak skonstruowane, iż układ
wzajemnych ryzyk i możliwych korzyści stron nie był równoważny. Korzyść w chwili
zawierania spornych umów była po stronie powoda, co dotyczyło w szczególności
opcji z barierą wyłączającą. Pozwany był natomiast narażony na ryzyko poniesienia
nieograniczonych strat.
W ocenie Sądu Apelacyjnego we wskazanym zakresie umowy naruszały
również zasadę słuszności kontraktowej z uwagi na nieusprawiedliwioną
dysproporcję praw i obowiązków i rażące naruszenie interesów pozwanego. Prawo
Banku do bariery wyłączającej nie miało skutecznego rzeczywistego odpowiednika
po drugiej stronie kontraktu. Skorzystanie z prawa do zamknięcia transakcji przez
Bank, skutkowało natychmiastowym postawieniem w stan wymagalności
zobowiązania pozwanego z całej długookresowej struktury. Ponadto kontrakt
opcyjny nie spełnił funkcji zabezpieczającej działalność gospodarczą pozwanego ze
względu na zastosowane mechanizmy wyłączające struktury przy tendencji wzrostu
II CSKP 1841/22
7
wartości złotówki do euro. Powód mógł liczyć przy opcjach put na spadek
maksymalnie o 0,20 zł.
W konsekwencji przyjął, że nie można zaakceptować jako uczciwej przyjętej
na przeciwległym krańcu przez Bank bariery 99 zł dla ceny 1€. Już sama opisana
wyżej kwotowa asymetria opcji w umowach gwarantowała Bankowi większe zyski.
Ze swej strony Bank poustawiał bariery wyłączające na kwotę 99 zł, zabezpieczające
go przed wzrostem kursu euro nawet o ponad 95 zł. Dysproporcja kwot 0,20 zł
i 95 zł jest rażąca i nie można jej zaakceptować, szczególnie wobec powyższej
asymetrii opcji.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro Bank nie określił żadnej uczciwej bariery,
taką uczciwą barierę musi określić Sąd. W konsekwencji ustalił na potrzeby
rozliczenia stron analogiczną barierę 0,20 zł dla kursów gwarantowanych
w poszczególnych pakietach umów opcji call i przyjął, że powództwo jest
uzasadnione jedynie do kwoty 1 824 000 zł. Podstawą oddalenia powództwa
w pozostałym zakresie było przyjęcie, że zawarte przez strony umowy w powyższym
zakresie są nieważne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez obie strony.
W skardze kasacyjnej powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części
oddalającej apelację (punkt II), wnosząc o jego uchylenie w zaskarżonej części
i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania, ewentualnie uchylenie i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy przez
zasądzenie na rzecz Banku dalszej kwoty 11 145 915,53 zł z umownymi odsetkami
o wysokości stopy procentowej 5,37% w skali roku za okres od 10 marca 2009 r.
wraz z kosztami postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1. naruszenie art. 382 w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., art. 290 § 1 k.p.c. oraz
art. 391 § 1 k.p.c. przez to, że przy ocenie zgodności spornych umów
z zasadami współżycia społecznego częściowo pominął, a częściowo zastąpił
własnymi odmiennymi ocenami wnioski wynikające ze sporządzonych
w sprawie opinii instytutu naukowego, pomimo że formalnie nie
zakwestionował żadnej z nich. W szczególności dotyczyło to wniosków opinii
II CSKP 1841/22
8
co do: (1) realizowania przez umowy funkcji zabezpieczającej;
(2) ekonomicznego sensu zastrzegania w umowach warunków
rozwiązujących w postaci barier wyłączających (możliwość uzyskania
wyższego kursu wymiany walut); (3) znaczenia, jakie dla realizowania przez
umowy funkcji zabezpieczającej oraz dla poziomu ryzyka pozwanego miała
wysokość uzyskiwanych przez niego wpływów walutowych oraz nominały
transakcji terminowych i pochodnych, które zawarł równolegle z innymi
bankami (brak ryzyka, gdy wpływy odpowiadają nominałom umów
zabezpieczających), (4) skutków zawarcia przez Bank transakcji odwrotnych
do objętych umowami z pozwanym (brak korzyści w razie wzrostu kursu,
ograniczenie przychodów do jednorazowej marży w chwili zawierania
transakcji);
2. naruszenie prawa materialnego:
1. art. 58 § 2 k.c. przez błędną jego wykładnię. Sąd przyjął bowiem, że do
uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego wystarcza
stwierdzenie, że jej treść jest rażąco niekorzystna dla jednej ze stron.
Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego
konieczne jest ponadto, aby takie ukształtowanie treści umowy wynikało
z nadużycia silniejszej pozycji kontraktowej przez drugą stronę. O takim
nadużyciu nie mogą zaś przesądzać powoływane przez Sąd Apelacyjny
okoliczności w postaci wieloletniej wcześniejszej współpracy stron oraz
szczególnego statusu powoda jako Banku (i zresztą Sąd Apelacyjny takiego
nadużycia nie stwierdził);
2. art. 58 § 2 i 3 k.c. przez błędną jego wykładnię. Sąd przyjął bowiem, że
przepisy te uprawniają go do ingerencji w treść umowy stron, a konkretnie do
uzupełnienia tej treści, według sądu „nieuczciwej”, o nowe postanowienie
umowne (warunek rozwiązujący), ukształtowane przez sam Sąd, zmieniające
rozkład wzajemnych praw i obowiązków stron na taki, który według sądu jest
już „uczciwy”. Tymczasem z treści przepisów takie uprawnienie sądu w żaden
sposób nie wynika;
II CSKP 1841/22
9
3. art. 58 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie. Sąd ocenił bowiem, że
sporne umowy były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i przez to
nieważne, ponieważ rzekomo nie mogły zabezpieczać pozwanego przed
spadkiem kursu euro z uwagi na zastosowane warunki rozwiązujące (tzw.
bariery) oraz że narażały go na nieograniczone ryzyko w razie wzrostu tego
kursu. Tymczasem z opinii instytutu naukowego, których Sąd Apelacyjny
formalnie nie podważył, wynika oparta na specjalistycznej wiedzy
ekonomicznej przeciwna ocena, że umowy mogły pełnić funkcję
zabezpieczającą dla pozwanego i nie narażały go na nieograniczone ryzyko,
o ile tylko dysponowałby on kwotami euro, które zobowiązał się sprzedać
Bankowi na ich podstawie;
4. art. 58 § 3 k.c. przez błędną jego wykładnię. Sąd Apelacyjny przyjął bowiem,
ze częściowa nieważność umowy może dotyczyć jej skutków, ujmowanych
globalnie, w oderwaniu od konkretnych postanowień umownych
(w oznaczonym zakresie, w którym powód mógł uzyskać korzyść ponad [...]
uczciwy zarobek pozwanego, umowy były nieważne”, powództwo było
zasadne co do kwoty 1 824 000 zł, natomiast żądanie zapłaty w dalszym
zakresie należało uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego”).
Tymczasem zgodnie z art 58 § 3 k.c. dotknięte nieważnością mogą być tylko
postanowienia czynności prawnej. W przypadku umów oznacza to konkretne
zdania lub ich fragmenty należące do treści umowy, w których strony dały
wyraz swoim określonym decyzjom co do wzajemnych praw i obowiązków;
5. art. 94 k.c. przez jego niezastosowanie oraz art. 58 § 2 i 3 k.c. przez ich
niewłaściwe zastosowanie. Sąd Apelacyjny przyjął bowiem, że wprowadzenie
do spornych umów warunków rozwiązujących w postaci tzw. barier
wyłączających - o różnej wysokości dla opcji wystawionych w ramach umów
przez powoda i przez pozwanego - było „nieuczciwe” i spowodowało
częściową sprzeczność tych umów z zasadami współżycia społecznego, a co
za tym idzie ich częściową nieważność, tymczasem nawet ewentualna
sprzeczność warunku rozwiązującego z zasadami współżycia społecznego
nie uzasadniała zastosowania art. 58 § 2 i 3 k.c. lecz art. 94 k.c. i nie powinna
II CSKP 1841/22
10
prowadzić do stwierdzenia nieważności czynności prawnej, choćby w części,
lecz jedynie do uznania samego warunku za niezastrzeżony.
Pozwany w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części,
uwzględniającej apelację powoda co do kwoty 1 824 000 zł (pkt I.1), wnosząc o jego
zmianę w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie
powództwa w całości wraz z rozstrzygnięciem w zakresie kosztów postępowania
zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sporu ewentualnie uchylenie
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1. naruszenie prawa materialnego:
1. art. 58 § 2 i 3 k.c. w zw. z art. 3531 k.c. - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie
polegające na wadliwym uznaniu nieważności spornych umów w części
(w 87 %), mimo iż są one nieważne w całości;
2. art. 84 § 1 i 2 w zw. z art. 86 § 1 k.c. oraz art. 355 § 2 k.c. zarówno poprzez
ich błędną wykładnię, jak również niezastosowanie w sprawie, w której
pozwany złożył oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych
oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub podstępu, w sytuacji
w której błąd i podstęp był istotny oraz wynikał z działania Banku, a nadto Bank
nie dochował należytej staranności charakterystycznej dla instytucji zaufania
publicznego i nie dopełnił ciążących na nim obowiązków informacyjnych;
3. naruszenie przepisów postępowania:
1. art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 278 k.p.c. poprzez
ich niezastosowanie;
2. art. 379 pkt 4 k.p.c., albowiem skład Sądu był sprzeczny z przepisami
prawa, co skutkuje nieważnością postępowania.
Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanego wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
II CSKP 1841/22
11
Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Najwyższy miał na względzie, że skargi kasacyjne przyjął do rozpoznania
na posiedzeniu niejawnym 14 lipca 2022 r. sędzia Sądu Najwyższego, który został
powołany do urzędu na stanowisku sędziowskim przez Prezydenta Rzeczpospolitej
Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonej
przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie
Sądownictwa, oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3, z późn. zm.),
co zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. podjętą w składzie
połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
(BSA I – 4110-1/2020 – dalej: „uchwała Trzech Połączonych Izb” lub „uchwała
z 23 stycznia 2020 r.”), mającą moc zasady prawnej, skutkuje sprzecznością tak
ukształtowanego składu sądu - orzekającego po dniu wydania uchwały
- z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. ( pkt 1 i 3 oraz 54 uchwały);
(zob. także wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 grudnia 2023 r.,
C-718/21 i z 7 listopada 2024 r., C-326/23; wyroki Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka: z 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek, Ozimek przeciwko Polsce, skargi
nr 49868/19 i 57511/19; z 3 lutego 2022 r., Advance Pharma spółka z.o.o. przeciwko
Polsce, skarga nr 1469/20; i z 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce, skarga
nr 50849/21 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2024 r.,
II PUO 2/24).
Sąd Najwyższy miał jednak na uwadze, że pozytywna decyzja procesowa
w przedmiocie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, warunkowana
stwierdzeniem publicznoprawnych okoliczności przemawiających za merytorycznym
rozstrzygnięciem skargi przez Sąd Najwyższy (przyczyn kasacyjnych - art. 3989 § 1
k.p.c.), nie kończy postępowania kasacyjnego i nie podlega badaniu w aspekcie
materialnym lub procesowym przez skład Sądu Najwyższego orzekający
o zasadności podstaw skargi kasacyjnej. Rozstrzygnięcie to nie mogłoby
w konsekwencji rzutować na ostateczny wynik postępowania kasacyjnego. Brak było
zatem przeszkód proceduralnych do merytorycznego rozpoznania skarg zwłaszcza,
II CSKP 1841/22
12
że zasługiwały one na ich przyjęcie do rozpoznania. Czyni to bezprzedmiotowym
potrzebę szczegółowych rozważań dotyczących pozostawania tej uchwały w mocy,
mimo zmian stanu prawnego i wydania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego jej
dotyczących.
Obie skargi kasacyjne zasługują na uwzględnienie z uwagi na wydanie
zaskarżonego wyroku w warunkach nieważności.
Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz
w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę
nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji (art. 39813 § 1 k.p.c.),
(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97,
OSNC 1998, nr 5, poz. 81 i z 8 stycznia 1998 r., II CKN 553/97, OSP 1999, nr 7-8,
poz.138). Podkreślane przez powoda w odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanego
mankamenty podniesionego przez pozwanego zarzutu naruszenia art. 379 pkt 4
k.p.c. nie odniesionego do art. 391 § 1 k.p.c. i niedostatecznie w przekonaniu
skarżącego uzasadnionego pozbawione są zatem istotnego znaczenia.
Zaskarżony wyrok wydał sędzia Sądu Okręgowego w O. X. Y., który został
powołany do pełnienia urzędu sędziego w wadliwym postępowaniu nominacyjnym,
prowadzonym z udziałem KRS ukształtowanej przepisami ustawy z 8 grudnia 2017
r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw
(Dz. U. z 2018 r., poz. 3, dalej: „ustawa z 8 grudnia 2017 r.”).
W uchwale składu połączonych Izb Sąd Najwyższy stwierdził, że w przypadku
powołań do pełnienia urzędu sędziego w sądach powszechnych może zachodzić
sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c., gdy
w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego na wniosek KRS
ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. Zgodnie
z art. 87 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2024 r., poz. 622 – dalej: „u.s.n.”)
powyższa uchwała stanowi zasadę prawną, od której Sąd Najwyższy nie odstąpił
w przepisanym trybie (art. 88 u.s.n.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego stwierdzono wielokrotnie, że uchwała
z 23 stycznia 2020 r. zachowuje moc wiążącą mimo wyroku Trybunału
Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61 (zob. m.in.
II CSKP 1841/22
13
postanowienia Sądu Najwyższego z 26 maja 2020 r., III KK 75/20 i IV KK 110/20; z
22 grudnia 2020 r., IV KK 516/20; z 21 maja 2020 r., III KO 15/20; z 16 września 2021
r., I KZ 29/21, OSNK 2021, nr 10, poz. 41; z 29 września 2021 r., V KZ 47/21 i II KO
30/21; z 18 stycznia 2022 r., I KZ 61/21; z 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22 i III CO
37/22; z 30 grudnia 2021 r., I CSK 197/20; wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca 2022
r., III KK 404/21; uchwałę Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22, OSNP
2022, nr 10, poz. 95 oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22
czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSNKW 2022, nr 6, poz. 22). W orzeczeniach tych
podkreślono, że uchwały Sądu Najwyższego nie są źródłem prawa i nie mają
charakteru normatywnego, lecz stanowią wypowiedź o wykładni prawa stosowanej
przez sądy powszechne, a Trybunał Konstytucyjny w świetle regulacji zawartej w art.
175 i art. 183 ust. 1 Konstytucji RP nie ma uprawnień do wkraczania w sferę
orzecznictwa sądów i wypowiadania się o mocy wiążącej konkretnego orzeczenia.
W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: „EPTC”)
uznano, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20 nie
doprowadził do zniesienia skutków uchwały Trzech Połączonych Izb (zob. m.in.
wyroki EPTC z 22 lipca 2021 r., nr 43447/19, Reczkowicz przeciwko Polsce;
z 8 listopada 2021 r., nr 49868/19 i 57511/19, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko
Polsce i z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance Pharma spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością przeciwko Polsce), także dlatego, że do składu orzekającego,
który wydał wyrok w sprawie U 2/20 wchodziły osoby nieuprawnione, które weszły
w skład Trybunału Konstytucyjnego na miejsca wcześniej obsadzone (zob. wyrok
ETPC z 7 maja 2021 r., nr 4907/18, Xero Flor przeciwko Polsce).
Po wydaniu przez Sąd Najwyższy uchwały Trzech Połączonych Izb, wiążącej
skład Sądu Najwyższego rozpoznający skargę kasacyjną jako zasada prawna,
zostało wydanych wiele orzeczeń Sądu Najwyższego, ETPC oraz Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej także jako: „TSUE”), z których wynika
jednoznacznie, że wadliwość postępowań nominacyjnych prowadzonych z udziałem
KRS ukształtowanej przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. ma charakter oczywisty
i rażący. Stwierdzono w nich, że Sąd Najwyższy – Izba Kontroli Nadzwyczajnej
i Spraw Publicznych (dalej: „IKNiSP”) i Sąd Najwyższy – Izba Cywilna, orzekający
w składach złożonych z powołanych w ten sposób sędziów, został pozbawiony
II CSKP 1841/22
14
przymiotu sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji
o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61,
poz. 284, dalej: „Konwencja”), co skutkowało naruszeniem tego postanowienia przez
Rzeczpospolitą Polską.
ETPC przyjął również, że stwierdzone wady w postępowaniach
nominacyjnych na urząd sędziego Sądu Najwyższego mają charakter systemowy
i będą rzutować na badanie podobnych skarg złożonych lub kierowanych do
Trybunału w przyszłość (zob. m.in. wyroki EPTC z 8 listopada 2021 r., nr 49868/19
i 57511/19, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce i z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20,
Advance Pharma spółka z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko Polsce oraz
wyrok TSUE (Wielkiej Izby) z 21 grudnia 2023 r., C – 718/21, L.G. przeciwko KRS
oraz wyrok TSUE z 7 listopada 2024 r., C-326/23).
Powołane wyżej orzeczenia odnoszą się wprost do oceny wadliwości powołań
do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego, jednak wynika z nich, że
zasadniczym powodem stwierdzenia tej wadliwości było prowadzenie postępowań
nominacyjnych przez KRS, której ustrój został ukształtowany przez ustawę
z 8 grudnia 2017 r. Ta przyczyna wadliwości postępowań nominacyjnych dotyczy
zatem w tym samym stopniu powołań do pełnienia urzędu sędziego w sądach
powszechnych. Potwierdza to jednoznacznie wyrok ETPC z 23 listopada 2023 r.
w sprawie nr 50849/21, Wałęsa przeciwko Polsce, któremu nadano charakter wyroku
pilotażowego. Europejski Trybunał Praw Człowieka podkreślił, że u podstaw
stwierdzonych naruszeń art. 6 ust. 1 Konwencji leżą problemy systemowe,
a zasadniczym jest wadliwa procedura powoływania sędziów z udziałem KRS,
ustanowionej ustawą z 8 grudnia 2017 r., która w sposób „nieodłączny i ciągły”
wpływa na niezawisłość powołanych w ten sposób sędziów.
Zmiana sposobu ukształtowania pozycji ustrojowej KRS, której udział
w procesie nominacyjnym sędziów stanowi podstawową zasadę ustroju
i funkcjonowania sądownictwa, będąca wynikiem wejścia w życie ustawy
z 8 grudnia 2017 r., doprowadziła do braku niezależności tego organu od władzy
politycznej. 28 października 2021 r. KRS została wykluczona z Europejskiej Sieci
Rad Sądownictwa (ENCJ) – międzynarodowej organizacji zrzeszającej rady
II CSKP 1841/22
15
sądownictwa działające w innych europejskich państwach demokratycznych.
Przyczyną podjęcia tej decyzji było uznanie przez podmioty zrzeszone w tej
organizacji, że przestała ona pełnić przypisaną jej funkcję gwaranta niezawisłości
sądownictwa.
W Konstytucji powierzono KRS zadanie stania na straży niezależności sądów
i niezawisłości sędziów (art. 186 Konstytucji). Wykonywanie tego obowiązku może
być realizowane skutecznie jedynie przez organ, który sam jest organem
niezależnym od władzy wykonawczej i ustawodawczej. Z tego względu przed
wadliwie ukształtowaną KRS, nie spełniającą standardu organu niezależnego
i powołanego sprzecznie z przepisami Konstytucji, nie ma warunków do
prawidłowego prowadzenia procedury nominacyjnej sędziów. Wszystkie osoby
powołane do pełnienia urzędu z udziałem tego organu brały zatem udział
w postępowaniu, które nie spełniało wymogów procedury powoływania sędziów
określonych w Konstytucji.
Oznacza to, że tak przeprowadzona procedura nominacyjna rażąco naruszała
przepisy regulujące sposób powoływania do pełnienia urzędu sędziego. Taką ocenę
wyrażano wielokrotnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, EPTC i TSUE,
poczynając od orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych już w 2019 r. (zob. w
szczególności postanowienie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 21 maja 2019 r., III CZP 25/19, OSNC 2019, nr 10, poz. 98). Tożsame,
jednoznaczne stanowisko w tym zakresie zostało wyrażone również w uchwale
Trzech Połączonych Izb.
Wadliwe ukształtowanie ustroju KRS w wyniku wejścia w życie ustawy
z 8 grudnia 2017 r. było jednym z zasadniczych powodów oceny o systemowym
naruszeniu zasad państwa prawnego, stanowiących w świetle Konstytucji podstawę
ustroju Państwa, działaniami władzy publicznej wymierzonymi w funkcjonowanie
wymiaru sprawiedliwości. Rzutuje to znacząco na ocenę czy skład sądu z udziałem
osób powołanych do pełnienia urzędu sędziego z udziałem KRS utworzonej na mocy
ustawy z 8 grudnia 2017 r. jest sądem, którego skład jest zgodny z przepisami ustawy.
Nie może budzić wątpliwości, że każda osoba uczestnicząca w postępowaniu
nominacyjnym przed KRS ukształtowaną przez ustawę z 8 grudnia 2017 r.
II CSKP 1841/22
16
i odbierająca nominację po 23 stycznia 2020 r. miała pełną świadomość, że
uczestniczy w procedurze niezgodnej z prawem. Tymczasem jednym
z podstawowych obowiązków sędziego potwierdzanych rotą przysięgi jest stanie na
straży prawa. Im wyższy stopień sądu w strukturze organizacyjnej wymiaru
sprawiedliwości, tym wyższego stopnia świadomości prawnej i odpowiedzialności za
własne decyzje należało oczekiwać od kandydata do objęcia na nim urzędu.
Wymóg zgodności składu sądu z przepisami ustawy w rozumieniu art. 379
pkt 4 k.p.c. określają zarówno przepisy postępowania, jak i przepisy ustrojowe.
Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego
rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny
bezstronny i niezawisły sąd. W świetle art. 8 ust. 2 Konstytucji jej przepisy stosuje się
bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Sądy należące do organów
władzy państwowej mają obowiązek bezpośredniego stosowania art. 45 ust. 1
Konstytucji. Muszą zatem oceniać, czy rozstrzygający w sporze sąd był właściwie
obsadzony, co jest podstawowym wymaganiem, od którego spełnienia zależy
realizacja prawa jednostki do rzetelnego procesu.
Regulacja zawarta w art. 45 ust. 1 Konstytucji jest zbieżna z postanowieniami
art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: „Karta Praw
Podstawowych”) oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności (dalej: „Konwencja”). W orzecznictwie TSUE oraz EPTC
zostało utrwalone stanowisko, że pojęcie sądu ustanowionego uprzednio na mocy
ustawy w rozumieniu art. 47 Karty Praw Podstawowych i art. 6 ust. 1 Konwencji
odnosi się do składu sądu orzekającego. Z treści tych przepisów w orzecznictwie
TSUE wyprowadzono obowiązek dokonywania przez sąd z urzędu kontroli, czy jego
skład spełnia wymogi sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, gdyż jest to
konieczne w kontekście zaufania, które sądy społeczeństwa demokratycznego
muszą wzbudzać u jednostki (zob. wyrok TSUE z 26 marca 2020 w połączonych
sprawach E. Simpson przeciwko Radzie Unii, C-542/18 i HG przeciwko Komisji
Europejskiej C- 543/18).
W każdym przypadku, gdy skład sądu poweźmie co do tego uzasadnioną
wątpliwość, konieczne jest stwierdzenie, że rozpoznanie sprawy przez ten sąd nie
II CSKP 1841/22
17
naruszy prawa stron do rozpoznania sprawy przez bezstronny i niezawisły sąd
spełniający jednocześnie wymogi sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.
Nie może budzić wątpliwości, że taka sytuacja zachodzi w przypadku, gdy w składzie
sądu zasiada osoba powołana do pełnienia urzędu sędziego w rażąco wadliwym
postępowaniu nominacyjnym, co ma miejsce we wszystkich postępowaniach
prowadzonych z udziałem KRS ukształtowanej przez ustawę zmieniającą
z 8 grudnia 2017 r. Stopień wadliwości tych postępowań powoduje, że w stosunku
do osób powołanych do pełnienia urzędu sędziego na podstawie uchwał tego organu
nie zachodzi domniemanie, iż skład sądu z ich udziałem jest zgodny z przepisami
prawa (zob. także uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 22 czerwca 2022 r., I KZP 2/22).
Ocena czy skład sądu był sprzeczny z przepisami prawa w rozumieniu
art. 379 pkt 4 k.p.c., musi uwzględniać standard wymagany dla sądu ustanowionego
ustawą, określony przez art. 6 ust. 1 Konwencji. W postanowieniu z 21 stycznia
2022 r., III CO 6/22 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału
Konstytucyjnego standard konwencyjny nie tylko nie koliduje z normami wyrażonymi
w Konstytucji RP, lecz wyznacza swoiste minimum zdatne do zaakceptowania
z punktu widzenia wymagań stawianych w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. także
wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 11 marca 2014 r., K 6/13, OTK-A 2014, nr 3,
poz. 29; z 7 września 2004 r., P 4/04, OTK-A 2004, nr 8, poz. 81; i z 19 lutego
2008 r., P 48/06, OTK-A 2008, nr 1 poz. 4).
W orzecznictwie TSUE podkreśla się, że art. 47 akapit drugi Karty Praw
Podstawowych odpowiada art. 6 ust. 1 Konwencji, a poziom ochrony w nim
przewidziany nie może być niższy niż gwarantowany przez art. 6 ust. 1 tej Konwencji,
zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez ETPC (zob. wyroki TSUE z 29 lipca
2019 r., Postępowanie karne przeciwko Massimowi Gambinowi i Shpetimowi
Hyce,C-38/18, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo; z 19 listopada 2019 r.,
C-585/18, C-624/18 i C-625/18 A.K. przeciwko KRS oraz C.P. i D.O. przeciwko
Sądowi Najwyższemu; z 26 marca 2020 r. Erik Simpson przeciwko Radzie Unii
Europejskiej i HG przeciwko Komisji Europejskiej, C-542/18 RX-II i C-543/18 RX-II,
pkt 72; z 6 października 2021 r., W.Ż. (IKNiSP – powołanie), C-487/21, pkt 123 oraz
z 29 marca 2022 r., C-132/20, BN, DM, EN przeciwko Getin Noble Bank S.A.).
II CSKP 1841/22
18
Zgodnie z art. 52 ust. 3 Karta Praw Podstawowych w zakresie, w jakim zawiera prawa,
które odpowiadają prawom zagwarantowanym w Konwencji, powinna być bowiem
rozumiana w ten sposób, że ich znaczenie i zakres są takie same, jak praw
przyznanych przez tę Konwencję. Ma to podstawowe znaczenie dla określenia
wymogów wyznaczających standard sądu, o którym mowa w art. 19 ust. 1 drugi
akapit Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych.
W orzecznictwie TSUE wskazano, że postanowienia Konwencji stanowią
element krajowego porządku prawnego, a Rzeczpospolita Polska jest zobowiązana
na podstawie art. 9 w związku z art. 91 Konstytucji do przestrzegania wiążącego ją
prawa międzynarodowego i ponoszenia związanej z tym prawnomiędzynarodowej
odpowiedzialności (w tym wynikającej z art. 34 i art. 46 ust. 1 w związku
z art. 19 Konwencji). Zgodnie z art. 27 Konwencji o prawie traktatów, sporządzonej
w Wiedniu 23 maja 1969 r. (Dz. U. 1990 r. Nr 74, poz. 439), umawiające się państwa
nie mogą powoływać się na postanowienia prawa wewnętrznego dla
usprawiedliwienia niewykonywania przez nie zawartego traktatu. Z tego względu
prawa gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 Konwencji, w kształcie wynikającym
z orzecznictwa ETPC oraz prawa do sądu, o którym mowa w art. 19 ust. 1 drugi
akapit Traktatu o Unii Europejskiej, w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych,
nie może ubezskutecznić wyrok Trybunału Konstytucyjnego, mimo normy wyrażonej
w art. 190 ust. 1 Konstytucji, a orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie mogą
zwolnić Rzeczypospolitej Polskiej z odpowiedzialności za przestrzeganie
zobowiązań traktatowych (międzynarodowych); (zob. wyroki EPTC (Wielka Izba)
z 15 marca 2022 r., nr 43572/18, Grzęda przeciwko Polsce; i z 6 października
2021 r., C-487/19, W.Ż.).
Na gruncie przepisów traktowych Unii Europejskiej TSUE podkreślał
wielokrotnie, że zasada skutecznej ochrony prawnej, jaką jednostki wywodzą z prawa
Unii, do której odnosi się art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, stanowi zasadę ogólną
prawa Unii, wywodzoną z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw
członkowskich, wyrażoną w art. 6 i 12 Konwencji, a obecnie potwierdzoną w art. 47
Karty Praw Podstawowych. Przy wyborze swojego modelu ustrojowego państwa
członkowskie zobowiązane są do przestrzegania wymogów niezależności sądów,
który wynika z art. 2 i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Są zatem zobowiązane nie
II CSKP 1841/22
19
dopuszczać do pogorszenia, z punktu widzenia wartości państwa prawnego,
swojego ustawodawstwa w dziedzinie organizacji wymiaru sprawiedliwości. Zgodnie
z zasadą pierwszeństwa prawa Unii fakt powoływania się przez państwo
członkowskie na przepisy prawa krajowego, choćby rangi konstytucyjnej, nie może
naruszać jedności i skuteczności prawa Unii. Trybunał Sprawiedliwości UE posiada
wyłączną kompetencję do dokonywania ostatecznej wykładni prawa Unii, to do niego
należy w ramach wykonywania tej kompetencji sprecyzowanie zakresu zasady
pierwszeństwa prawa Unii, w świetle właściwych przepisów tego prawa, w związku
z czym ów zakres nie może zależeć od wykładni przepisów prawa krajowego ani od
przyjętej przez sąd krajowy wykładni przepisów prawa Unii, gdyby miała różnić się
od wykładni Trybunału (zob. wyrok TSUE z 5 czerwca 2023 r., skarga Komisji
przeciwko Polsce, C-204/21, pkt 69-80 i powołane tam orzecznictwo).
Powyższe stanowisko dotyczy oceny skutków rozstrzygnięcia Trybunału
Konstytucyjnego z 10 marca 2022 r., K 7/21 (OTK-A 2022, poz. 24), a jego trafność
potwierdzona została jednoznacznie w wyroku ETPC z 6 października 2022 r.,
skarga nr 35599/20, Juszczyszyn przeciwko Polsce (pkt 206-209), i odpowiednio
odnosi się także do oceny skutków orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego z 14 lipca
2021 r., P 7/20 (OTK-A 2021, poz. 49); z 7 października 2021 r., K 3/21 (OTK-A 2022,
poz. 65); z 24 listopada 2021 r., K 6/21 (OTK-A 2022, poz. 9); i z 10 marca 2022 r.,
K 7/21.
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w judykaturze, omówione wyroki
Trybunału Konstytucyjnego należy kwalifikować jako orzeczenia nieistniejące,
a w każdym razie jako orzeczenia pozornie zakresowe, a w rzeczywistości
orzeczenia interpretacyjne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 28 listopada
2017 r., III PZ 11/17, OSNP 2018, nr 7, poz. 93). Nie powodują one utraty mocy
obowiązującej przepisów, a więc nie wiążą niezawisłych sądów, w tym Sądu
Najwyższego (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 17 grudnia 2009 r., zasada prawna, III PZP 2/09, OSNP 2010, nr 9-10, poz. 106
oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2010 r., IV CO 37/09,
OSNC 2010, nr 12, poz. 166 i z 13 kwietnia 2023 r., III CB 10/23, niepubl.).
II CSKP 1841/22
20
Powołane wyżej wyroki ETPC wymagają, aby w postępowaniach sądowych
wykładnia przepisów krajowych była dokonywana prokonwencyjnie, w tym przez
odpowiednie zastosowanie przewidzianych w procedurach sądowych instytucji,
w celu zapobieżenia dalszym naruszeniom praw gwarantowanych przez Konwencję.
Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy ustawodawca krajowy uchyla się od obowiązku
zmiany przepisów w celu urzeczywistnienia stanowiska wyrażonego przez ETPC.
Przedstawione stanowisko judykatury potwierdza także, że w odniesieniu do osób
powołanych na urząd sędziego w postępowaniach nominacyjnych prowadzonych
przy udziale KRS, ukształtowanej ustawą z 8 grudnia 2017 r., zachowała aktualność
uchwała Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., zmierzająca do urzeczywistnienia
standardu sądu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 Konwencji.
Z zasady pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej wynika dla sądu krajowego,
do którego kompetencji należy stosowanie przepisów prawa Unii, obowiązek
zapewnienia pełnej skuteczności wymogów tego prawa w zawisłym przed nim sporze.
W szczególności sąd krajowy powinien odstąpić od stosowania, z mocy własnych
uprawnień, wszelkich uregulowań lub praktyk krajowych, które są sprzeczne
z bezpośrednio skutecznym przepisem prawa Unii, bez konieczności żądania
uprzedniego zniesienia tych uregulowań lub praktyk w drodze ustawodawczej lub
w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym oraz bez konieczności oczekiwania na
takie uchylenie. Dotyczy to m.in. art. 47 KPP, który ma skutek bezpośredni
(wyrok TSUE z 5 czerwca 2023 r., skarga Komisji przeciwko Polsce, C-204/21,
pkt 228 i 229).
Do oceny stopnia wadliwości postępowań prowadzonych z udziałem KRS
ukształtowanej przez ustawę z 8 grudnia 2017 r. istotne znaczenie ma wyrok TSUE
(Wielkiej Izby) z 21 grudnia 2023 r., C-718/21, L.G. przeciwko KRS, w którym
Trybunał orzekł, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony
przez Sąd Najwyższy (IKNiSP) postanowieniem z 20 października 2021 r. jest
niedopuszczalny. Podstawą wydania tego wyroku było stwierdzenie, że skład
orzekający, który przedstawił pytanie prejudycjalne, złożony z osób powołanych do
orzekania w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, nie stanowi sądu
w rozumieniu art. 267 TFUE. Powyższe stanowisko TSUE było wynikiem oceny, że
postępowanie nominacyjne osób powołanych do orzekania w IKNiSP było wadliwe
II CSKP 1841/22
21
w stopniu wykluczającym spełnienie przez sąd złożony z tych osób wymogów sądu
bezstronnego, niezawisłego i utworzonego uprzednio na mocy ustawy, wynikających
z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, w szczególności z uwagi na status KRS utworzonej
na mocy ustawy z 8 grudnia 2017 r., która pozbawiła ten organ cech niezależności.
Stanowisko wyrażone przez TSUE w wyroku z 21 grudnia 2023 r. odnosi się
wprost do osób powołanych do orzekania w IKNiSP. Ma ono jednak, z uwagi na
stwierdzone przez TSUE przyczyny wadliwości postępowania nominacyjnego
prowadzonego przez wadliwie ukształtowaną KRS, pozbawiające ten organ cech
niezależności, odpowiednie odniesienie do wszystkich osób powołanych do pełnienia
urzędu sędziego z jego udziałem. Potwierdził to następnie wyrok TSUE z 7 listopada
2024 r., C-326/23, ECLI:EU:2024:940, w którym uznano, że wniosek o wydanie
orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Najwyższy (Izba Cywilna)
orzekający w składzie jednego sędziego powołanego po przeprowadzeniu
postępowania przed wadliwie ukształtowaną KRS jest niedopuszczalny.
Standard sądu niezawisłego, bezstronnego i utworzonego uprzednio na mocy
ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE jest tożsamy ze standardem
określonym w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skład sądu, który nie odpowiada wymogom
wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji z uwagi na rażącą wadliwość postępowania
nominacyjnego nie może stanowić sądu właściwego, niezależnego i spełniającego
wymóg bezstronności. Utrwalone stanowisko judykatury określa jednoznacznie
podstawowe znaczenie prawidłowej procedury nominacyjnej sędziów jako gwarancji
zapewniającej niezależność sądownictwa od wpływu czynników politycznych.
Nie można zakładać, że osoba ubiegająca się o powołanie do pełnienia urzędu
sędziego Sądu Okręgowego i orzekająca w ramach delegacji w Sądzie Apelacyjnym
nie zna przepisów krajowych i międzynarodowych wyznaczających standardy sądu
właściwego w rozumieniu art. 45 ust. 3 Konstytucji i sądu utworzonego na mocy
ustawy w rozumieniu art. 6 Konwencji oraz zreferowanego wyżej stanowiska
judykatury wskazującego jednoznacznie na oczywistą i rażącą wadliwość
postępowań nominacyjnych prowadzonych z udziałem KRS ukształtowanej przez
ustawę z 8 grudnia 2017 r. Zgłaszanie jakiekolwiek wątpliwości odnośnie do tego,
czy postępowania nominacyjne przeprowadzone przed wadliwie ukształtowaną KRS
II CSKP 1841/22
22
mogą doprowadzić do niewadliwego powołania sędziego, stało się nieuzasadnione
z chwilą wydania przez Sąd Najwyższy uchwały Trzech Połączonych Izb.
Wymaga szczególnego podkreślenia, że wobec oczywistego naruszenia
przepisów Konstytucji przez ustawę z 8 grudnia 2017 r. wiele osób, w poszanowaniu
dla zasady praworządności, powstrzymało się i powstrzymuje nadal od brania udziału
w takich postępowaniach, a cześć z ich uczestników wycofało z nich swoje
kandydatury. Z tego względu postępowania prowadzone przez KRS po wejściu
w życie ustawy z 8 grudnia 2017 r. nie mają charakteru postępowań konkursowych
– z perspektywy jednostki – służących zrealizowaniu jej prawa dostępu do służby
publicznej, a z perspektywy społecznej – wyłonieniu najlepszych kandydatów na
wolne stanowiska sędziowskie, podczas gdy powinny realizować oba te cele. Tak
prowadzone postępowania nominacyjne są pozbawione cech transparentności,
koniecznej z punktu widzenia zaufania obywateli do niezawisłości i bezstronności
sędziów.
II.
Wyrok zaskarżony skargą kasacyjną został wydany przez Sąd Apelacyjny
w Warszawie w składzie jednego sędziego, delegowanego do orzekania w tym
sądzie, który został powołany do pełnienia urzędu sędziego Sądu Okręgowego
w O. na podstawie postanowienia Prezydenta RP z [...] r. w wyniku postępowania
przeprowadzonego w całości przed KRS ukształtowaną ustawą z 8 grudnia 2017 r.,
na podstawie obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z 18 stycznia 2019 r. (M.P. z
2019 r., poz. 54), zakończonego po podjęciu przez Sąd Najwyższy uchwały Trzech
Połączonych Izb.
Uchwała Krajowej Rady Sądownictwa z [...] r. (nr […]) o przedstawieniu
Prezydentowi RP kandydatury X. Y. do powołania na stanowisko sędziego Sądu
Okręgowego w O. została podjęta pomimo braku opinii właściwego zgromadzenia
sędziów o jego kandydaturze i negatywnej opinii Kolegium Sądu Apelacyjnego w B.
Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji B. podjęło bowiem uchwałę z [...] r. o
wstrzymaniu się z opiniowaniem kandydatur w postępowaniach toczących się przed
KRS po wejściu w życie ustawy zmieniającej z 8 grudnia 2017 r., z uwagi na
II CSKP 1841/22
23
przedstawione TSUE przez Sąd Najwyższy pytania prejudycjalne dotyczące statusu
tego organu (III PO 7/18, III PO 8/18, III PO 9/18) i wyjaśnienia wątpliwości
związanych z procesem wyłaniania sędziowskich członków KRS i wpływu jaki
wywiera sposób wyboru tej części Rady na prawo obywatela do niezawisłego i
bezstronnego sądu. X. Y. miał o tym wiedzę jako uczestnik postępowania
nominacyjnego.
W przypadku zasiadającego w składzie Sądu Apelacyjnego X. Y. zachodzi
dodatkowo szereg okoliczności przemawiających za oceną, że skład sądu
orzekającego z jego udziałem był sprzeczny z przepisami prawa.
X. Y. został z dniem 1 września 2019 r. do 31 marca 2021 r. delegowany przez
Ministra Sprawiedliwości do pełnienia czynności administracyjnych w Ministerstwie
Sprawiedliwości, gdzie powierzono mu obowiązki głównego specjalisty w
Departamencie […]. X. Y. udzielił poparcia w zgłoszeniu kandydatury M.N. w
wyborach członków Krajowej Rady Sądownictwa przez Sejm. W dniu 28 marca 2021
r. Minister Sprawiedliwości delegował X. Y. do pełnienia obowiązków sędziego w
Sądzie Apelacyjnym w W. od dnia 1 kwietnia 2021 r. Delegacja X. Y. do orzekania w
Sądzie Apelacyjnym w W. miała miejsce krótko po objęciu urzędu sędziego Sądu
Okręgowego w O., bez podjęcia obowiązków orzeczniczych w Sądzie Okręgowym i
była powiązana – jak trafnie dostrzeżono w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego
z 25 lipca 2024 r., II CSKP 1857/22, z rozpoczęciem kariery urzędniczej w
Ministerstwie Sprawiedliwości.
Z dniem 1 lutego 2023 r. X. Y. będąc sędzią Sądu Okręgowego
w O., został przez Ministra Sprawiedliwości powołany do pełnienia funkcji
wiceprezesa Sądu Apelacyjnego w W. na okres sześciu lat. X. Y. zgłosił swoją
kandydaturę na wolne stanowisko sędziowskie w Sądzie Apelacyjnym w W.
ogłoszone w Monitorze Polskim z 2021 r., pod poz. 311; był w tym postępowaniu
nominacyjnym jedynym kandydatem. W dniu [...] r. KRS wydała uchwałę nr [...] w
przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie X. Y. do pełnienia urzędu na
stanowisku sędziego w Sądzie Apelacyjnym w W. Nastąpiło to mimo negatywnej
opinii wizytatora, negatywnej opinii Kolegium Sądu Apelacyjnego w W., braku
doświadczenia w orzekaniu w sądzie drugiej instancji, nie podjęcia orzekania w
II CSKP 1841/22
24
Sądzie Okręgowym w O., krótkiego okresu delegacji w Sądzie Apelacyjnym w W.,
negatywnej opinii zespołu KRS, przy pozytywnej ocenie Ministerstwa
Sprawiedliwości. Postanowieniem Prezydenta z dnia [...] r. X. Y. został powołany do
pełnienia urzędu sędziego w Sądzie Apelacyjnym w W..
Przytoczone wyżej okoliczności są zatem same w sobie wystarczające, aby
wzbudzić w przekonaniu jednostek uzasadnione i poważne wątpliwości co do
niezawisłości i bezstronności tego sędziego.
Ocenę tę wzmacnia fakt, że opisane wyżej procedury awansowe w efekcie,
których X. Y. odebrał nominację na Sędziego Sądu Okręgowego w O., a następnie
Sędziego Sądu Apelacyjnego w W., miały miejsce w czasie, gdy przeprowadzane
były zmiany w systemie sądowniczym, których uczestnicy toczących się postępowań
konkursowych musieli być świadomi. Zmiany normatywne zapoczątkowane już w
2015 r. w odniesieniu do Trybunału Konstytucyjnego, a następnie kontynuowane w
ustawie z 8 grudnia 2017 r., dotyczące sposobu powoływania członków KRS oraz
ukształtowania procedury nominacyjnej do Sądu Najwyższego, jak również w
ustawie z 8 grudnia 2017 o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r., poz. 5), miały
charakter skoordynowanych i wzajemnie dopełniających się działań podjętych przez
władzę ustawodawczą i wykonawczą w celu podważenia dotychczasowej pozycji
ustrojowej sądów i sędziów w systemie władzy państwowej przez osłabienie
niezależności sądownictwa w sposób sprzeczny – jak wynika z powołanych
wcześniej orzeczeń Sądu Najwyższego, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – odpowiednio: z art. 45 ust. 1
Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 19 ust. 1 akapit drugi w związku z art. 47 Karty
Praw Podstawowych.
Działania ustawodawcze mające ten sam cel były następnie kontynuowane
między innymi w ustawie z 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju
sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. z 2020 r., poz. 190, powszechnie nazywanej w debacie publicznej „ustawą
kagańcową”), czy też w ustawie z 30 marca 2021 r. o zmianie ustawy o Sądzie
Najwyższym (Dz.U. z 2021 r., poz. 611). Ich wspólną intencją było bowiem poddanie
procesów nominacyjnych sędziów, kontroli o charakterze politycznym, realizowanej
II CSKP 1841/22
25
za pośrednictwem wybranej przez czynnik polityczny Krajowej Rady Sądownictwa,
jak również uzyskanie przez władzę wykonawczą narzędzi, w tym w ramach systemu
dyscyplinarnego sędziów oraz przeprowadzenie zmian organizacyjnych i kadrowych
w sądach, umożliwiających wpływ władzy wykonawczej na władzę sądowniczą.
Ówczesna władza wykonawcza prowadziła – celem przeforsowania pożądanych
przez siebie zmian, które spotkały się z oporem społecznym – także nierzetelną
i agresywną ogólnokrajową kampanię medialną skierowaną przeciwko środowisku
sędziowskiemu.
Cele te, które zostały zrealizowane i trwają w ograniczonym zakresie, były
powszechnie dostrzegalne przez opinię publiczną. Na te aspekty przeprowadzanych
„reform” wymiaru sprawiedliwości zwracały uwagę instytucje międzynarodowe
zajmujące się monitorowaniem stanu instytucji demokratycznych i praworządności
oraz przestrzeganiem praw człowieka (Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw
Człowieka (ODIR) Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE),
Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy, Europejska Komisja na rzecz
Demokracji przez Prawo (Komisja Wenecka), Grupa Państw Przeciwko Korupcji
(GRECO) (zob. dokumenty przywołane w uzasadnieniach wyroków Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka: z 22 lipca 2021 r., skarga nr 43447/19, Reczkowicz
przeciwko Polsce oraz z 23 listopada 2023 r., skarga nr 50849/21, Wałęsa przeciwko
Polsce). Uchwały, apele stanowczo krytykujące wprowadzane zmiany, podejmowały
wielokrotnie Zgromadzenia Sędziów poszczególnych apelacji, Sądu Najwyższego,
środowisk akademickich oraz organów samorządów adwokatów i radców prawnych.
Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka potwierdziło, że
formułowane obawy co do rzeczywistych, a nie deklarowanych przez władzę
ustawodawczą i wykonawczą celów tzw. reformy wymiaru sprawiedliwości
– obejmującej między innymi zmiany w procedurze powoływania sędziów oraz
systemie dyscyplinarnym sędziów, w tym przez powołanie Izby Dyscyplinarnej
w Sądzie Najwyższym – były zasadne (zob. wyroki Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka: z 6 października 2022 r., skarga nr 35599/20, Juszczyszyn przeciwko
Polsce oraz z 6 lipca 2023 r., skargi nr 21181/19 i 51751/20, Tuleya przeciwko Polsce
oraz z 10 czerwca 2022 r., skarga nr 39650/18, Żurek przeciwko Polsce).
II CSKP 1841/22
26
Dokonanie, począwszy od 2015 r., przez władzę ustawodawczą i wykonawczą
– sprzecznie z normami Konstytucji, EKPCz, TUE i Karty Praw Podstawowych
– zmian w systemie funkcjonowania sądownictwa, nie byłoby możliwe bez udziału
osób gotowych do uczestniczenia w ułomnych procedurach nominacyjnych na
stanowiska sędziowskie oraz udzielających poparcia kandydatom do Krajowej Rady
Sądownictwa powołanej ustawą z 8 grudnia 2017 r., po przerwaniu kadencji
poprzedniej Rady. Z uwagi na powszechnie dostrzegalne intencje tych zmian, które
były sprzeczne z dobrem sądownictwa, powinny być one łatwo dostrzegalne także
dla osób uczestniczących w konkursach na urząd sędziego w tym okresie.
Twórcy rozwiązań wprowadzonych ustawą z 8 grudnia 2017 r. deklarują od
lat, że o niewzruszalności nominacji sędziowskich uzyskanych w postępowaniu
obarczonym opisanymi wadliwościami zadecyduje stabilna pozycja wadliwie
powołanej KRS. Prowadzi to do powstania niedopuszczalnej zależności między
zawodowymi losami osób, które objęły urzędy po przeprowadzeniu wadliwych
konkursów i utrzymaniem się u władzy tych, którzy te obietnice stabilności działania
wadliwie powołanej KRS są w stanie zrealizować. W oglądzie zewnętrznym
występowanie takich zależności może podważać zaufanie do bezstronności
sędziego mającego orzekać w sprawie (zob. uzasadnienie wyroku Sądu
Najwyższego z 10 grudnia 2024 r., II CSKP 1836/22, niepubl.).
Uwzględnieniu zarzutu nieważności postępowania nie stoi na przeszkodzie
fakt, że strony, w tym pozwany, który w podstawach skargi wskazał na nieważność
postępowania przed Sądem Apelacyjnym, nie podnosiły zastrzeżeń odnośnie do
składu orzekającego w trakcie postępowania apelacyjnego. Wyrok zapadł bowiem
19 sierpnia 2021 r., a strony w tym czasie nie były informowane o składzie
orzekającym. Test niezawisłości i bezstronności sędziego – pozostawiając w tym
miejscu na uboczu jego liczne wadliwości w zakresie niedostosowania do
standardów wynikających z orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – został bowiem wprowadzony dopiero
z dniem 15 lipca 2022 r. (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego:
z 27 lutego 2023 r., II KB 10/22, OSNK 2023, nr 5-6, poz. 28; z 31 stycznia 2023 r.,
I ZB 72/22, niepubl. oraz z 21 kwietnia 2023 r., III CB 10/23, niepubl.).
II CSKP 1841/22
27
Z kolei ewentualne skorzystanie z procedury wyłączenia sędziego nie dawało
realnych szans na powodzenie tego wniosku zważywszy na art. 42a § 1 i 2 „ustawy
kagańcowej,” czyniącej niedopuszczalnym w ramach działania sądów i organów
sądów kwestionowanie umocowania sądów i trybunałów, w tym ustalanie lub ocenę
przez sąd powszechny zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego
z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru
sprawiedliwości pod rygorem ponoszenia przez sędziów odpowiedzialności
dyscyplinarnej za „działania kwestionujące istnienie stosunku służbowego sędziego,
skuteczność powołania sędziego, lub umocowanie konstytucyjnego organu
Rzeczypospolitej Polskiej” (art. 107 § 1 pkt 3 p.u.s.p.). Ustawa ta wprowadziła także
zasadę, że w przypadku wniosków dotyczących wyłączenia sędziego „obejmujących
zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego” rozpatrywanych
przez IKNiSP Sądu Najwyższego wniosek taki „pozostawia się bez rozpoznania,
jeżeli obejmuje ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem powołania sędziego lub
jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości”
(art. 26 § 2 i 3 u.s.n.).
Z przyczyn wyżej wskazanych należało przyjąć, że postępowanie przed
Sądem Apelacyjnym w Warszawie, w którym zapadł wyrok zaskarżony skargą
kasacyjną, było prowadzone w warunkach nieważności postępowania
spowodowanej sprzecznością składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu
art. 379 pkt 4 k.p.c.
Sąd Najwyższy ma świadomość, że problem wydawania orzeczeń przez
sędziów powołanych w następstwie wadliwej procedury z udziałem KRS
ukształtowanej ustawą z 2017 r. jest skomplikowany, a stwierdzanie nieważności
postępowania w jednostkowej sprawie jest bardzo niedoskonałym narzędziem do
jego rozwiązania, które chroni jedynie strony tego postępowania, które są
zainteresowane uzyskaniem stabilnego orzeczenia, które nie będzie podważane
z uwagi na wadliwy skład sądu i pośrednio Skarb Państwa, niwecząc ryzyko wypłaty
zadośćuczynienia w związku z wyrokami zapadającymi przed ETPC.
Konieczność korzystania z instrumentu wynikającego z uchwały Trzech
Połączonych Izb wynika z tego, że ustawodawca mimo konieczności zmian
II CSKP 1841/22
28
systemowych związanych z wadliwością postępowań konkursowych przed KRS od
wielu lat nie uporał się z kwestią uregulowania statusu sędziów powołanych
w wadliwej procedurze, co potęguje problem, podważając zaufanie do sądów. Każda
strona ma bowiem prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego
ustawą zgodnie ze standardami konstytucyjnymi i międzynarodowymi.
Treść powołanych wcześniej wyroków Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka, odnoszących się do oceny w świetle art. 6 ust. 1 EKPCz Sądu
Najwyższego orzekającego w składach z udziałem sędziów powołanych na wniosek
KRS ukształtowanej według zasad przewidzianych w ustawie nowelizującej
z 8 grudnia 2017 r. uzasadnia w toczących się postępowaniach sądowych,
powinność wykładni obowiązujących przepisów prokonwencyjnie, w tym przez
odpowiednie zastosowanie istniejących instytucji procesowych w celu zapobieżenia
dalszym naruszeniom praw gwarantowanych przepisami Konwencji w okresie,
w którym ustawodawca krajowy nie implementował jeszcze do systemu prawnego
wyżej przedstawionych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i nie
przewidział rozwiązań ustawowych zastępujących, ze skutkiem na przyszłość,
wadliwe przepisy dotyczące procedury nominacyjnej sędziów oraz sanujących ze
skutkiem wstecznym skutki już dokonanych w wadliwej procedurze powołań na urząd
sędziego w trybie ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. oraz orzeczeń wydanych
przez sądy z udziałem tak powołanych sędziów.
Podkreślenia wymaga, że Sąd Najwyższy z tych samych przyczyn już
kilkukrotnie stwierdzał nieważność postępowania w związku z udziałem w składzie
Sądu Apelacyjnego w W. X. Y. (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 25 lipca 2024
r., II CSKP 1857/22, niepubl. oraz z 25 marca 2025 r, II CSKP 1850/22, niepubl.).
W konsekwencji – z przyczyn wyżej podniesionych - Sąd Najwyższy
uwzględnił najdalej idący zarzut skargi kasacyjnej pozwanego nieważności
postępowania. Prowadzi to jednocześnie do uwzględnienia skargi kasacyjnej
powoda, nieważność postępowania przed Sądem drugiej instancji Sąd Najwyższy
orzekając w ramach skargi kasacyjnej powoda wziął bowiem pod uwagę z urzędu.
Wobec stwierdzenia nieważności postępowania i zniesienia postępowania,
nie było możliwe merytoryczne odniesienie się do dalszych zarzutów skarg
II CSKP 1841/22
29
kasacyjnych, skoro kwestie te będą przedmiotem ponownych ustaleń i rozważań
Sądu Apelacyjnego, w postępowaniu przeprowadzonym w wymaganym standardzie
procesowym.
Z tych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu, a postępowanie
obejmujące czynności procesowe związane z jego wydaniem zostało zniesione
(art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 386 § 2 i art. 39821 k.p.c.).
[A.T]
[r.g.]
Monika Koba
Karol Weitz
Agnieszka Piotrowska
