II CSKP 1762/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 czerwca 2025 r.
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Grzegorczyk
SSN Monika Koba
Protokolant Natalia Pająk
po rozpoznaniu na rozprawie 26 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej T.W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 16 lutego 2021 r., I AGa 103/20,
w sprawie z powództwa T.W.
przeciwko S.P.
o zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od powoda T.W. na rzecz pozwanego S.P. kwotę
4067 (cztery tysiące sześćdziesiąt siedem) zł tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami, w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego, za czas po upływie tygodnia od dnia ogłoszenia
niniejszego wyroku do dnia zapłaty.
Paweł Grzegorczyk Dariusz Dończyk Monika Koba
II CSKP 1762/22
2
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z 13 marca 2020 r. zasądził od
pozwanego S.P. na rzecz powoda T.W. kwotę 64 379,27 zł z ustawowymi odsetkami
od dnia 22 grudnia 2015 r. do dnia zapłaty (pkt I); oddalił powództwo w pozostałej
części (pkt II) (powód domagał się zasądzenia kwoty 109 415,31 zł) oraz rozstrzygnął
o kosztach procesu, w tym o kosztach sądowych należnych Skarbowi Państwa (pkt
III-V).
Z dokonanych w sprawie ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że strony
łączyła umowa (ramowa), w której powód był wykonawcą, a pozwany zamawiającym.
Na jej podstawie w ramach dalszej współpracy strony zawierały w formie ustnej inne
umowy, dotyczące m.in. realizacji inwestycji na obiektach radio-telewizyjno-
nadawczych w R., P. i O.. Prace zlecone powodowi przez pozwanego (generalnego
wykonawcę) polegały na konserwacji wież antenowych i naprawie betonowych
fundamentów wieży (w R.). Powód wykonał w całości umowę dotyczącą obiektu w R.
i wycenił je na kwotę 2995,60 zł, natomiast odstąpił od pozostałych umów,
domagając się wynagrodzenia za nieskończone prace w O. w kwocie 88 669,72 zł i
w P. w kwocie 22 749,99 zł. Odstąpienie od umowy przez powoda jest okolicznością
bezsporną zaś spór sprowadzał się do ustalenia wysokości należnego powodowi
wynagrodzenia za wykonane prace w miejscowościach R., P. i O. oraz do oceny
podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia.
Według Sądu pierwszej instancji strony łączyły umowy o dzieło (art. 627 k.c.),
a z uwagi na odstąpienie od umowy ma zastosowanie art. 494 k.c. Sąd Okręgowy
wycenił prace w R. na kwotę 1080 zł + VAT, uznał za uzasadnione wynagrodzenie
za prace powoda w P. w kwocie 22 749,99 zł, przyjmując, że nie było wymagane
przedstawienie przez powoda faktur za zakupione materiały, noclegi i dojazdy oraz
ewidencji czasu pracy, albowiem w praktyce między stronami wystarczało
przedstawienie wydatków powoda.
Sąd Okręgowy ustalił, odmiennie od twierdzeń powoda, że wykonał on prace
w O. tylko w 50%, a nie w 78,91% i dlatego powodowi należy się połowa ustalonego
wynagrodzenia (75 000 zł) powieszona o jego wydatki (2818,34 zł) i następnie
II CSKP 1762/22
3
pomniejszona o niekwestionowane przez powoda wydatki pozwanego w łącznej
kwocie 37 517,46 zł, w skład których wchodzi także zaliczka w łącznej kwocie 18 200
zł. Zarzut potrącenia podniesiony przez pozwanego Sąd Okręgowy uznał za
nieskuteczny. W rezultacie, na podstawie art. 627 k.c. Sąd Okręgowy zasądził od
pozwanego na rzecz powoda kwotę 64 379,27 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie, oddalił powództwo w pozostałej części i rozstrzygnął o kosztach procesu.
Wyrok Sądu pierwszej instancji został zaskarżony apelacjami przez powoda
i pozwanego. Powód zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji w zakresie oddalenia
powództwa (pkt II) oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu (pkt III i IV), zarzucając
naruszenie art. 6 k.c. i art. 233 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że powód na podstawie
zaoferowanego materiału dowodowego nie wykazał, że wykonał prace w O. na
poziomie 78,91%. Wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentu „Projekt budowy
wzmocnienia wieży kratowej […], na okoliczność zakresu prac wykonanych przez
powoda na inwestycji w O1. Skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku
poprzez zasądzenie na jego rzecz od pozwanego dalszej kwoty 43 368,84 zł z
ustawowymi odsetkami od dnia 22 grudnia 2015 r., ewentualnie wniósł o jego
uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej
instancji.
Pozwany w apelacji zaskarżył wyrok w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy
zasądził od niego kwotę powyżej 18 018,96 zł z ustawowymi odsetkami od dnia
22 grudnia 2015 r. (pkt I), a także w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach procesu
(pkt III i IV). Zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnej
oceny dowodów i w konsekwencji wadliwe przyjęcie, że koszty poniesione przez
pozwanego (łącznie z zaliczkami) na inwestycję w O. wynoszą 37 517,46 zł, zamiast
61 127,78 zł; art. 6 i art. 494 k.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przyjęcie, że powód
na podstawie własnych wyliczeń udowodnił wysokość wynagrodzenia za prace
wykonane w miejscowości P. w kwocie 22 749,99 zł. Pozwany wniósł o zmianę
zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa ponad kwotę 18 018,96 zł z
ustawowymi odsetkami od dnia 22 grudnia 2015 r. Ponadto pozwany wniósł o
przeprowadzenie dowodu z dokumentów przelewu kwoty 15 000 zł jako zaliczki.
II CSKP 1762/22
4
Wyrokiem z 16 lutego 2021 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w pkt I zmienił
zaskarżony wyrok: a. w punkcie I tylko w ten sposób, że obniżył zasądzoną w nim
kwotę 64 379,27 zł do kwoty 41 629,28 zł z ustawowymi odsetkami od dnia
22 grudnia 2015 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałej części,
b. w punkcie III w ten sposób, że ustalił, iż powód wygrał sprawę w 38%, natomiast
pozwany w 62%, pozostawiając szczegółowe wyliczenie kosztów postępowania
(w tym kosztów należnych Skarbowi Państwa), referendarzowi sądowemu przy
Sądzie Okręgowym w Gdańsku według zasady ich stosunkowego rozdzielenia,
c. w punkcie IV i V poprzez ich uchylenie (pkt I); oddalił apelację pozwanego
w dalszym zakresie (pkt II); oddalił apelację powoda w całości (pkt III) oraz zasądził
od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5226,50 zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania apelacyjnego.
W ocenie Sądu drugiej instancji apelacja powoda była bezzasadna. Zarzuty
w niej zawarte koncentrują się wokół kwestii wysokości kosztów poniesionych przez
powoda na inwestycji w O. i sprowadzają się do podważenia ustaleń Sądu pierwszej
instancji odnośnie do poziomu wykonanych prac, a co za tym idzie wysokości
roszczenia z tego tytułu. Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia Sądu
Okręgowego dotyczące zakresu wykonanych przez powoda prac na tej inwestycji,
które są zgodne z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, a jego ocena,
odpowiada treści art. 233 § 1 k.p.c. i mieści się w określonych w nim granicach.
Ustalenia te zostały uznane przez Sąd drugiej instancji za wystarczające do
dokonania oceny zasadności apelacji, zaś wniosek dowodowy zawarty w apelacji
został uznany za spóźniony, albowiem powód nie wykazał, że nie mógł tego dowodu
powołać wcześniej (art. 381 k.p.c.). Jedynym wiarygodnym dowodem na okoliczność
ustalenia poziomu zaawansowania prac powoda na inwestycji w O. jest notatka
służbowa z 21 października 2014 r. sporządzona z udziałem inwestora. Taki poziom
wykonania prac przez powoda został w ten sposób przyznany i odwołanie się przez
powoda do praktyk pozwanego zaniżania poziomu prac w relacjach
z inwestorem, nie jest miarodajne dla przedmiotowej inwestycji. Zdaniem Sądu
drugiej instancji, kalkulacja poziomu wykonania prac odwołująca się do wysokości
segmentu wieży także nie jest przekonująca, bowiem nie można odeprzeć twierdzeń
pozwanego, że nakład prac niezbędnych do wzmocnienia konstrukcji zwiększał się
II CSKP 1762/22
5
wielokrotnie wraz ze wzrostem wysokości montażu elementów wzmocnienia oraz
utrudnieniami w montażu tych elementów wynikających z kolizji systemów
antenowych. W rezultacie, prima facie logiczna wydaje się konstatacja, że
prowadzenie inwestycji na niższych wysokościach, a zatem w dolnej części wieży
trwa krócej, co przekłada się na mniejsze nakłady wykonania. W tym kontekście Sąd
podniósł, że na powodzie spoczywał ciężar dowodu w zakresie stopnia
zaawansowania prac (art. 6 k.c.), zaś ta kwestia w zakresie spornym wymagała
wiadomości specjalnych, a więc dowodu z opinii biegłego (art. 278 § 1 k.p.c.).
W sytuacji, w której strona reprezentowana przez kwalifikowanego pełnomocnika nie
zgłasza takiego dowodu, Sąd meriti - z uwagi na eksponowaną w obecnym modelu
procesu cywilnego zasadę kontradyktoryjności - nie ma obowiązku przeprowadzania
jego z urzędu. Może wtedy uznać, że dane kwestie, istotne z punktu widzenia żądań
pozwu, nie zostały udowodnione i wyciągnąć stąd odpowiednie konsekwencje
procesowe. Ponieważ jedynym wiarygodnym dowodem na okoliczność stopnia
zaawansowania prac powoda na inwestycji w O. była wspomniana notatka służbowa
sporządzona z udziałem inwestora, a więc podmiotu wyłączonego z niniejszego
sporu, zaś powód nie zaoferował dowodu z opinii biegłego sądowego, to trafnie Sąd
Okręgowy przyjął, że poziom ten wynosił 50% i wyciągnął z tego właściwe wnioski.
W rezultacie, apelacja powoda na podstawie art. 385 k.p.c. podlegała oddaleniu.
Sąd drugiej instancji za częściowo zasadną uznał apelację pozwanego.
Zasadny był zarzut naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przyjęcie,
że powód udowodnił wysokość swoich roszczeń względem pozwanego dotyczących
inwestycji w P.. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji oparł się jedynie na kalkulacji
powoda i jego zeznaniach, które nie są wystarczającym dowodem na okoliczność
należnego powodowi wynagrodzenia (art. 627 k.c.), ani też dla ustalania wartości
rzeczywistych kosztów poniesionych przez powoda (art. 494 k.c.). Takie rozróżnienie
jest istotne, albowiem skoro Sąd Okręgowy przyjął, że powód skutecznie odstąpił od
umowy, to powstaje kwestia, z jakim skutkiem. Jeżeli ze skutkiem ex tunc, strony
powinny rozliczyć się na innych zasadach niż w umowie, bowiem ona od początku
nie obowiązuje. Natomiast jeżeli odstąpienie dotyczyło tylko nierealizowanej jeszcze
części umowy, możliwe było posłużenie się stawkami określonymi w umowie.
II CSKP 1762/22
6
Problem w sprawie polega jednak na tym, że strony nie określiły sposobu
wynagrodzenia za prace powoda w P..
W tej sytuacji - przyjmując skutek odstąpienia od umowy ex nunc
- zastosowanie powinien znaleźć art. 628 § 1 k.c., według którego wysokość
wynagrodzenia za wykonanie dzieła można określić przez wskazanie podstaw do
jego ustalenia. Jeżeli strony nie określiły wysokości wynagrodzenia ani nie wskazały
podstaw do jego ustalenia, poczytuje się w razie wątpliwości, że strony miały na myśli
zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju. Jeżeli także w ten sposób nie da się
ustalić wysokości wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające
uzasadnionemu nakładowi pracy oraz innym nakładom przyjmującego zamówienie.
Dla takiej wyceny powód powinien przedstawić materiały źródłowe (np. faktury,
dowody zapłaty), ewentualnie zeznania świadków potwierdzających liczbę
przepracowanych godzin określoną w sprawie dopiero w zestawieniu załączonym do
pisma procesowego z 22 stycznia 2020 r. Wprawdzie potwierdził je powód w swoich
zeznaniach, jednak wobec zaprzeczenia ich prawdziwości przez pozwanego, nie był
to przekonujący dowód na koszty poniesione przez powoda. Sąd podkreślił, że
powód odstępując od umowy, która nie została w całości zrealizowana, a prace nie
zostały odebrane, w ramach staranności wymaganej od przedsiębiorcy powinien
zabezpieczyć dowody na okoliczność wykonanych już prac i poniesionych wydatków
(noclegi, zakup sprzętu, paliwa, wynagrodzenie pracowników). Przez zaniechanie
tego zabezpieczenia pozbawił się udowodnienia faktów, z których wyciąga dla siebie
korzystne skutki prawne (art. 6 k.c.).
W przypadku, w którym odstąpienie powoda od umowy miało skutek ex tunc,
strony powinny zwrócić wzajemne świadczenia (art. 494 k.c.). Powód nie zaoferował
jednak wiarogodnych dowodów, z których wynikają poniesione przez niego koszty.
Przyjęta przez powoda stawka godzinowa wynikała natomiast z umowy, która
z uwagi na skutek odstąpienia od umowy i zasadę rozliczenia z art. 494 k.c. (taką
podstawę przyjął Sąd pierwszej instancji na początku swoich rozważań, po czym
zasądził roszczenie na podstawie art. 627 k.c.) nie obowiązuje. W tej sytuacji, dla
ustalenia wartości świadczenia należnego powodowi na podstawie art. 494 k.c.,
należało dokonać rozliczenia w oparciu o stawki rynkowe, co wymagało w sprawie
wiadomości specjalnych i dowodu z opinii biegłego (art. 278 § 1 k.c.). Dla
II CSKP 1762/22
7
przeprowadzenia takiego dowodu - którego powód nie wnioskował — należało
jednak określić liczbę przepracowanych godzin przez pracowników powoda, na co
także nie ma wiarygodnych dowodów. W tym zakresie są to tylko twierdzenia powoda,
natomiast samo twierdzenie nie jest dowodem, a twierdzenie dotyczące istotnej dla
sprawy okoliczności powinno być udowodnione przez stronę twierdzenie to
zgłaszające. Sąd podkreślił też, iż pozwany konsekwentnie kwestionował sposób
ustalenia wynagrodzenia powoda na inwestycji w P., wskazując, że są to tylko
jednostronne wyliczenia powoda, w związku z czym nie było podstawy do
zastosowania art. 230 k.p.c.
Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał, że powód nie udowodnił roszczenia
w zakresie prac dotyczących inwestycji w P. (kwota 22 749,99 zł z ustawowymi
odsetkami od dnia 22 grudnia 2015 r.). Nie jest bowiem wystarczające udowodnienie,
że prace w pewnej części zostały wykonane, ponieważ dla ustalenia ich wartości
musi być znany ich zakres i skala wydatków. Brak protokołu odbioru, akceptacji
inwestora i pozwanego oraz niepotwierdzenie przez świadków kalkulacji powoda,
powinno zatem skutkować oddaleniem powództwa w tej części na podstawie art. 6
k.c.
Sąd Apelacyjny za chybione uznał zarzuty pozwanego dotyczące sposobu
rozliczenia inwestycji w O. z uwagi na brak uwzględnienia rzeczywistych kosztów
poniesionych przez pozwanego (wynagrodzenie spawaczy) oraz uiszczanych przez
niego zaliczek dla ustalenia należnego wynagrodzenia powoda. W rezultacie, wobec
braku zastrzeżeń pozwanego co do kwoty należności powoda wynikającej z realizacji
inwestycji w O. (75 000 zł + 2818,34 zł), jego wzajemna wierzytelność z tytułu
wydatków własnych, nawet w razie jej istnienia, nie powoduje obniżenia zasądzonej
należności powoda z tego tytułu zarówno na podstawie art. 494 k.c., jak i na
podstawie art. 627 k.c.
Apelacja pozwanego zasługiwała więc na uwzględnienie tylko odnośnie do
kwoty 22 749,99 zł wraz z ustawowymi odsetkami, co doprowadziło do obniżenia
zasądzonego od pozwanego świadczenia do kwoty 41 629,28 zł, natomiast
w pozostałym zakresie jako bezzasadna podlegała oddaleniu. W konsekwencji
należało zmienić również rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, mając na
II CSKP 1762/22
8
uwadze inne proporcje, w jakich strony ostatecznie wygrały proces (powód w 38%,
natomiast pozwany w 62%).
Z tych względów, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w punkcie I oraz na
podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny odpowiednio zmienił zaskarżony wyrok
Sądu pierwszej instancji i oddalił apelację powoda i częściowo apelację pozwanego,
jak również orzekł o kosztach postępowania.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku został zaskarżony przez powoda
skargą kasacyjną w części, tj. pkt I wyroku - w zakresie, w jakim Sąd drugiej instancji
obniżył kwotę zasądzoną na rzecz powoda o 22 749,99 PLN, tj. z kwoty
64 379,27 PLN na kwotę 41 629,28 PLN i oddalił powództwo w pozostałej części;
w pkt III wyroku - w zakresie, w jakim Sąd drugiej instancji oddalił apelację powoda
w całości oraz w pkt IV wyroku - w zakresie w jakim Sąd drugiej instancji orzekł
o kosztach postępowania. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.
zarzucono w niej naruszenie:
- art. 367 ust. 3 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. rozpoznanie
sprawy w drugiej instancji przez skład nieodpowiadający wymogom ustawy, tj. dwóch
sędziów sądu apelacyjnego oraz jedną osobę niebędącą sędzią sądu apelacyjnego,
co stanowiło istotne uchybienie przesądzające o nieważności postępowania
w rozumieniu art. 379 ust. 4 k.p.c.;
- art. 45 Konstytucji RP poprzez jego niewłaściwe zastosowanie,
tj. rozpoznanie sprawy w drugiej instancji przez sąd niespełniający wymogów
niezależności, bezstronności i niezawisłości, co doprowadziło do pozbawienia
powoda konstytucyjnego prawa do sądu;
- art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami
nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn.
zm., dalej: „Konwencja” albo „EKPCz”) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie,
tj. rozpoznanie sprawy w drugiej instancji przez sąd niespełniający wymogów
niezawisłości i bezstronności, co doprowadziło do pozbawienia powoda prawa do
rzetelnego procesu sądowego w rozumieniu Konwencji;
II CSKP 1762/22
9
- art. 278 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. zaniechanie
zasięgnięcia dowodu z opinii biegłego i zastąpienie jej własnymi ocenami Sądu
poprzez uwzględnienie stanowiska pozwanego oraz pominięcie stanowiska powoda,
w zakresie w jakim rozstrzygnięcie sprawy wymagało wiadomości specjalnych.
Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny, z pozostawieniem temu
Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz o zasądzenie od
pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym
kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki określonej
w § 2 ust. 6 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie.
Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od powoda na
rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności postępowania wiąże
się z wadliwą – zdaniem skarżącego – obsadą Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, który
wydał wyrok zaskarżony skargą kasacyjną. Orzeczenie to zostało wydane w składzie
trzech sędziów: SSA X. Y. (przewodniczącej), SSA X.1 Y.1 (sprawozdawcy) oraz
SSA X.2 Y.2, która została powołana na urząd sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie
Apelacyjnym w Gdańsku na podstawie uchwały nr [...] Krajowej Rady Sądownictwa
z [...] 2019 r. w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie do pełnienia urzędu
na jedno z dwóch stanowisk sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w
Gdańsku, ogłoszonych w Monitorze Polskim z 2018 r., poz. 611. W myśl tej uchwały
Krajowa Rada Sądownictwa przedstawiła Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej
wniosek o powołanie X.2 Y.2 do pełnienia urzędu na jedno z dwóch stanowisk
sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku oraz nie
przedstawiła Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosku o powołanie X.3 Y.3
do pełnienia urzędu na jedno z dwóch stanowisk sędziego sądu apelacyjnego w
Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku. Po podjęciu tej uchwały sędzia X.2 Y.2 została
powołana na urząd sędziego sądu Apelacyjnego w Sądzie w Gdańsku
II CSKP 1762/22
10
postanowieniem Prezydenta RP z […] 2019 r. (MP z 2019 r., poz. […]), a wręczenie
nominacji przez Prezydenta RP nastąpiło 10 października 2019 r. (informacja
dostępna na stronie internetowej: www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum[...]).
Zgodnie z art. 367 § 3 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili wyrokowania
przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku, sąd (drugiej instancji) rozpoznaje sprawę
w składzie trzech sędziów. Na posiedzeniu niejawnym sąd orzeka w składzie jednego
sędziego, z wyjątkiem wydania wyroku. Wymagania, jakie powinien spełniać sąd
określone są m.in. w art. 45 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 EKPCz. W uchwale składu
połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNC 2020, nr 4, poz. 34) Sąd Najwyższy
stwierdził m.in., że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.
albo sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.
zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd
sędziego w sądzie powszechnym albo wojskowym na wniosek Krajowej Rady
Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia
2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych
ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3 – dalej: „ustawa nowelizująca z 8 grudnia 2017 r.”),
jeżeli wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do
naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii
Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych
wolności. Odrębny punkt uchwały (pkt 1) odnosił się do osób powołanych na urząd
sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa
ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy nowelizującej z 8 grudnia
2017 r. W takim przypadku udział takiej osoby w składzie sądu zawsze oznacza
nienależytą obsadę sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność
składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. Uchwała ta stanowi
zasadę prawną, stosownie do art. 87 § 1 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 622, dalej: „u.SN”), od której Sąd
Najwyższy nie odstąpił w przepisanym trybie (art. 88 u.SN) i którą związany jest
każdy sędzia Sądu Najwyższego. W licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego
(zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 26 maja 2020 r., III KK 75/20
II CSKP 1762/22
11
i IV KK 110/20, z 22 grudnia 2020 r., IV KK 516/20, z 21 maja 2020 r., III KO 15/20,
z 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK 2021, nr 10, poz. 41, z 29 września
2021 r., V KZ 47/21 i II KO 30/21, z 18 stycznia 2022 r., I KZ 61/21, z 21 stycznia
2022 r., III CO 6/22 i III CO 37/22, z 30 grudnia 2021 r., I CSK 197/20, wyrok Sądu
Najwyższego z 26 lipca 2022 r., III KK 404/21 i uchwała Sądu Najwyższego
z 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22, OSNP 2022, nr 10, poz. 95), powołując szeroką
argumentację, przyjęto, że uchwała połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 zachowuje moc
wiążącą mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20
(OTK-A 2020, poz. 61), zgodnie z którym uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej,
Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia
2020 r. (BSA I-4110-1/20, OSNKW nr 2/2020, poz. 7) jest niezgodna z: a) art. 179,
art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U.
z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30, ze zm. – dalej; „TUE”), c) art. 6 ust. 1 Konwencji
o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia
4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej
Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.). Stanowisko, że uchwała
połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 zachowała moc wiążącą zostało podzielone
także w orzeczeniach wydanych w składach powiększonych Sądu Najwyższego
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 czerwca
2022 r., I KZP 2/22, OSNKW 2022, nr 6, poz. 22 oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z 15 września 2023 r., III CZP 3/22, niepubl.). We wszystkich wyżej
przytoczonych orzeczeniach argumentowano, że orzeczenia i uchwały Sądu
Najwyższego nie są źródłem prawa i nie mają charakteru normatywnego, a tym
samym próba ingerencji w tym obszarze przez Trybunał Konstytucyjny narusza
obowiązujące zasady ustrojowe i łamie regulacje wyrażone w art. 175 i art. 183
ust. 1 Konstytucji RP, wkraczając w sferę orzeczniczą, do czego Trybunał ten nie ma
uprawnień.
Niezależnie od tego argumentu w orzecznictwie Sąd Najwyższego wskazano
na wadliwy skład Trybunału Konstytucyjnego, który wydał orzeczenie z 20 kwietnia
II CSKP 1762/22
12
2020 r., U 2/20, co w myśl orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
uzasadnia także wniosek, że wyrok ten nie doprowadził do „eliminacji” uchwały
połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (zob. wyroki Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka z 22 lipca 2021 r., skarga nr 43447/19, Reczkowicz przeciwko Polsce,
z 8 listopada 2021 r., skargi nr 49868/19 i 57511/19, Dolińska-Ficek i Ozimek
przeciwko Polsce, z 3 lutego 2022 r., skarga nr 1469/20, Advance Pharma Sp. z o.o.
przeciwko Polsce i wyrok z 23 listopada 2023 r., skarga nr 50849/21, Wałęsa
przeciwko Polsce). Jedną z istotnych okoliczności, która zaważyła na takiej ocenie
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, było uznanie, że skład Trybunału
Konstytucyjnego, w którym doszło do wydania wyroku z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20,
nie spełniał kryteriów określonych w art. 6 ust. 1 EKPCz ze względu na udział w nim
osób nieuprawnionych, które weszły w skład Trybunału Konstytucyjnego na miejsca
już wcześniej obsadzone. Stanowisko to zostało wcześniej wyrażone w wyroku
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero
Flor przeciwko Polsce.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także – z powołaniem się na
skutki wynikające m.in. z wyroków Trybunału Konstytucyjnego z 3 grudnia 2015 r.,
K 34/15 (OTK-A 2015, nr 11, poz. 185) i z 9 grudnia 2015 r., K 35/15 (OTK-A 2015,
nr 11, poz. 186) oraz postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 7 stycznia 2016 r.
(OTK-A 2016, poz. 1) – że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wydane
z udziałem tak powołanych osób na urząd sędziego Trybunału Konstytucyjnego nie
wywołują skutku przewidzianego w art. 190 ust. 1 Konstytucji (zob.
np. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK 2021,
nr 10, poz. 41 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 15 września 2023 r.,
III CZP 3/22, niepubl.).
Stanowisko wyrażone w powołanej uchwale połączonych Izb Cywilnej, Karnej
oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., w zakresie odnoszącym
się do sędziów Sądu Najwyższego jest też podzielane w orzecznictwie Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka, w których przedmiotem oceny była kwestia spełniania
przez składy orzekające z udziałem sędziów Sądu Najwyższego powołanych na
urząd sędziego Sądu Najwyższego w trybie ustawy nowelizującej z 8 grudnia
II CSKP 1762/22
13
2017 r. standardu sądu niezawisłego, bezstronnego i powołanego na podstawie
przepisów ustawy z perspektywy art. 6 ust. 1 EKPCz (zob. wyroki Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka z 22 lipca 2021 r., skarga nr 43447/19, Reczkowicz
przeciwko Polsce, z 8 listopada 2021 r., skargi nr 49868/19 i 57511/19,
Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, z 3 lutego 2022 r., skarga nr 1469/20,
Advance Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce i wyrok z 23 listopada 2023 r., skarga
nr 50849/21, Wałęsa przeciwko Polsce).
W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest natomiast
wyrażane stanowisko, że wady w procedurze nominacyjnej osób powołanych na
urząd sędziego Sądu Najwyższego w procedurze uregulowanej przepisami ustawy
nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. skutkują tym, że Sąd Najwyższy w składach
złożonych z tych osób nie spełnia kryteriów sądu określonych w art. 47 Karty Praw
Podstawowych w związku z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE (zob. np. wyrok
z 19 listopada 2019 r., A.K. przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa i CP i DO
przeciwko Sądowi Najwyższemu w połączonych sprawach C-585/18, C-624/18
i C-625/18, ECLI:EU:C:2019:982, wyrok z 15 lipca 2021 r., Komisja Europejska
przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, C-791/19, ECLI:EU:C:2021:596, wyrok z 6
października 2021 r., W.Ż., C-487/19, ECLI:EU:C:2021:798, wyrok z 21 grudnia 2023
r., L.G. przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa, C-718/21:ECLI:EU:C:2023:1015
oraz wyrok z 7 listopada 2024 r., C-326/23, ECLI:EU:2024:940).
W postanowieniu Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22
(niepubl.) wskazano, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego
standard konwencyjny nie tylko nie koliduje z normami wyrażonymi w Konstytucji RP,
lecz wyznacza swoiste minimum zdatne do zaakceptowania z punktu widzenia
wymagań stawianych w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. np. wyroki Trybunału
Konstytucyjnego z 11 marca 2014 r., K 6/13, OTK-A 2014, nr 3, poz. 29,
z 7 września 2004 r., P 4/04, OTK-A 2004, nr 8, poz. 81 i z 19 lutego 2008 r., P 48/06,
OTK-A 2008, nr 1 poz. 4). Z kolei w judykaturze Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej podkreśla się, że art. 47 akapit drugi Karty Praw Podstawowych Unii
Europejskiej odpowiada art. 6 ust. 1 EKPCz, a poziom ochrony w nim przewidziany
nie może być niższy niż gwarantowany przez art. 6 ust. 1 tej Konwencji, zgodnie
z jego wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (zob. m.in.
II CSKP 1762/22
14
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z 29 lipca 2019 r., Postępowanie
karne przeciwko Massimowi Gambinowi i Shpetimowi Hyce, C-38/18,
ECLI:EU:C:2019:628, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo; z 19 listopada 2019 r.,
A.K. przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa oraz C.P. i D.O. przeciwko Sądowi
Najwyższemu, C-585/18, C-624/18 i C-625/18, ECLI:EU:C:2019:982; z 26 marca
2020 r., Erik Simpson przeciwko Radzie Unii Europejskiej i HG przeciwko Komisji
Europejskiej, C-542/18 RX-II i C-543/18 RX-II, ECLI:EU:C:2020:232, z 6
października 2021 r., W.Ż. (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych
– powołanie), C-487/21, ECLI:EU:C:2021:798, oraz z 29 marca 2022 r., C-132/20,
BN, DM, EN przeciwko Getin Noble Bank S.A., ECLI:EU:C:2022:235). Zgodnie
bowiem z art. 52 ust. 3 Karty Praw Podstawowych w zakresie, w jakim Karta zawiera
prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w Konwencji, ich znaczenie
i zakres są takie same jak praw przyznanych przez tę Konwencję. Przekłada się to
na standard sądu, o którym mowa w art. 19 ust. 1 drugi akapit TUE w związku
z art. 47 Karty Praw Podstawowych. Powyższe uwagi uzasadniają wniosek, że na
gruncie przepisów art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 267 TFUE
w zw. z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty Praw Podstawowych obowiązuje
taki sam standard sądu, jako element gwarantowanego przez wyżej wymienione
przepisy prawa do sądu. Zawarte w art. 45 ust. 1 Konstytucji sformułowanie o prawie
do rozpatrzenia sprawy przez sąd „właściwy” należy wykładać jako obejmujące
prawo do rozpoznania sprawy przez sąd „ustanowiony ustawą”, według terminologii,
którą posługuje się art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 Karty Praw Podstawowych w zw.
z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 15 września 2023 r., I CSK 747/23, niepubl.).
W przedstawionych wyżej orzeczeniach Sądu Najwyższego, Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazano,
że powołanie w trybie przepisów ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. na urząd
sędziego Sądu Najwyższego do poszczególnych Izb tego Sądu nastąpiło
w procedurze nominacyjnej obarczonej licznymi rażącymi wadami. Dotyczyło to
w szczególności wadliwego ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa ustawą
nowelizującą z 8 grudnia 2017 r., tj. organu biorącego udział w tej procedurze, przez
pozbawienie środowiska sędziowskiego, wbrew przepisom Konstytucji RP, realnego
II CSKP 1762/22
15
wpływu na skład tego organu i zagwarantowanie władzy wykonawczej
i ustawodawczej decydującego wpływu na skład osobowy tego organu, czy też
pozbawienie jawności w procesie wyłaniania osób kandydujących do tego organu.
Nastąpiło to przy jednoczesnym bezprawnym skróceniu kadencji dotychczasowym
członkom Krajowej Rady Sądownictwa. Ustawa w tym zakresie usunęła gwarancje
niezależności sądownictwa, co umożliwiło władzy wykonawczej i ustawodawczej
bezpośrednią lub pośrednią ingerencję w procedurę powoływania sędziów. Również
sama procedura nominacyjna była obarczona kardynalnymi wadami, gdyż czyniła
iluzorycznym prawo skutecznego odwołania się przez uczestników tego
postępowania od kończących je uchwał Krajowej Rady Sądownictwa. W przypadku
części sędziów powołanych do Izby Cywilnej oraz Izby Kontroli Nadzwyczajnej
i Spraw Publicznych wręczenie i przyjęcie nominacji na urząd sędziego Sądu
Najwyższego nastąpiło także z rażącym naruszeniem reguł prawa polskiego
dotyczących powoływania sędziów, gdyż wbrew postanowieniom zabezpieczającym
wydanym przez Naczelny Sąd Administracyjny, który po rozpoznaniu wniesionych
odwołań części uczestników postępowań nominacyjnych uchylił następnie uchwały
Krajowej Rady Sądownictwa zawierające wnioski tego organu skierowane do
Prezydenta RP o powołanie na urząd sędziego Sądu Najwyższego. Naruszenia te
miały nie tylko charakter rażący, ale także intencjonalny i wpisywały się w szerszy
kontekst działań podejmowanych w Polsce w celu uniemożliwienia sądowej kontroli
uchwał Krajowej Rady Sądownictwa w przedmiocie przedstawienia Prezydentowi RP
wniosków o powołanie do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego podjętych
po wejściu w życie ustawy o Sądzie Najwyższym, tj. po dniu 3 kwietnia 2018 r.
W orzecznictwie wskazano także na szersze tło przeprowadzanych wówczas zmian
w systemie sądowniczym, w tym trwającą wiele miesięcy, inspirowaną przez
ówczesną władzę wykonawczą, nierzetelną, gdyż opartą na bezpodstawnych
insynuacjach i agresywną ogólnokrajową kampanię medialną skierowaną przeciwko
środowisku sędziowskiemu w celu usprawiedliwienia w odbiorze społecznym
– w istocie bezprawnych z perspektywy norm zawartych w art. 45 ust. 1 Konstytucji,
art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych oraz
art. 6 ust. 1 EKPCz – zmian ustawowych w funkcjonowaniu sądów powszechnych
i administracyjnych oraz Sądu Najwyższego.
II CSKP 1762/22
16
Zmiany normatywne zapoczątkowane już w 2015 r. w odniesieniu do
Trybunału Konstytucyjnego, a następnie kontynuowane w ustawie nowelizującej
z 8 grudnia 2017 r., dotyczące sposobu powoływania członków Krajowej Rady
Sądownictwa, ukształtowania procedury nominacyjnej do Sądu Najwyższego oraz
sądów powszechnych, zmian organizacyjnych w tych sądach i zmian w systemie
dyscyplinarnym sędziów miały charakter skoordynowanych i wzajemnie
dopełniających się działań podjętych przez władzę ustawodawczą i wykonawczą
w celu podważenia dotychczasowej pozycji ustrojowej sądów i sędziów w systemie
władzy państwowej przez osłabienie niezależności sądownictwa w sposób sprzeczny
– jak wynika z powołanych wcześniej orzeczeń Sądu Najwyższego, Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
– odpowiednio: z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 19 ust. 1 akapit
drugi w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych. Działania ustawodawcze
mające ten sam cel były następnie kontynuowane m.in. w ustawie z 20 grudnia
2019 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie
Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r., poz. 190, powszechnie
nazywanej w debacie publicznej „ustawą kagańcową”), czy też w ustawie z 30 marca
2021 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2021 r., poz. 611). Ich
wspólną intencją było bowiem poddanie procesów nominacyjnych sędziów,
szczególnie do Sądu Najwyższego kontroli o charakterze politycznym, realizowanej
za pośrednictwem wybranej przez czynnik polityczny Krajowej Rady Sądownictwa,
jak również uzyskanie przez władzę wykonawczą efektywnych narzędzi, w tym
w ramach systemu dyscyplinarnego sędziów oraz zmian organizacyjnych w sądach,
umożliwiających wpływ władzy wykonawczej na władzę sądowniczą. Cele te, które
zostały zrealizowane i trwają w znacznej części nadal, były powszechnie
dostrzegalne przez opinię publiczną. Dokonanie, począwszy od 2015 r., przez
władzę ustawodawczą i wykonawczą – sprzecznie z normami Konstytucji, EKPCz,
TUE i Karty Praw Podstawowych – zmian w systemie funkcjonowania sądownictwa
nie byłoby możliwe bez udziału osób gotowych do uczestniczenia w ułomnych
procedurach nominacyjnych na stanowiska sędziowskie. Z uwagi na powszechnie
dostrzegalne intencje tych zmian powinny być one łatwo dostrzegalne także dla osób
uczestniczących w konkursach na urząd sędziego sądu powszechnego, sądów
II CSKP 1762/22
17
administracyjnych czy też Sądu Najwyższego. Udział w wadliwych procedurach
nominacyjnych był i jest nadal wykorzystywany przez podmioty uczestniczące
w życiu politycznym do legitymizowania działań naruszających praworządność.
Podjęcie działalności orzeczniczej przez osoby powołane na urząd sędziego Sądu
Najwyższego w postępowaniach konkursowych w ramach prawnych
ukształtowanych ustawą nowelizującą z 8 grudnia 2107 r. oraz ustawą o Sądzie
Najwyższym z tej samej daty był przyczyną nałożenia na Rzeczpospolitą Polską
gigantycznych kar przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak również
przyczyną zasądzania zadośćuczynień pieniężnych przez Europejski Trybunał Praw
Człowieka na rzecz stron postępowań sądowych ze względu na naruszenie przez
Polskę prawa gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 EKPCz. Pomimo że ostateczne
wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie uchylają ani nie zmieniają
obowiązującego prawa i są wiążące między stronami poszczególnych postępowań,
organy stosujące prawo, w tym sądy, mają obowiązek podejmowania wszelkich
dostępnych i prawnie dopuszczalnych działań w celu zapobieżenia naruszaniu praw
gwarantowanych w EKPCz w przyszłości do czasu, gdy ustawodawca zmieni
przepisy prawa wewnętrznego, jeżeli normy w nich zawarte były źródłem
stwierdzonych naruszeń tych praw (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego
z 25 listopada 2021 r., I CSKP 524/21, niepubl.). Przepisy EKPCz stanowią bowiem
element krajowego porządku prawnego. Artykuł 87 ust. 1 Konstytucji RP zalicza do
źródeł powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej obok
Konstytucji i ustaw, także ratyfikowane umowy międzynarodowe. W myśl art. 91 ust.
1 Konstytucji, ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku
Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest
bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania
ustawy. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną
w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić
z umową (art. 91 ust. 2). Natomiast art. 91 ust. 3 Konstytucji stanowi, że jeżeli wynika
to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację
międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając
pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami. Rzeczpospolita Polska jest
zobowiązana na podstawie art. 9 w związku z art. 91 Konstytucji RP do
II CSKP 1762/22
18
przestrzegania wiążącego jej prawa międzynarodowego i ponoszenia związanej
z tym prawnomiędzynarodowej odpowiedzialności (w tym wynikającej z art. 34 i art.
46 ust. 1 w związku z art. 19 EKPCz). Zgodnie natomiast z art. 27 Konwencji o prawie
traktatów, sporządzonej w Wiedniu 23 maja 1969 r. (Dz. U. 1990 r. Nr 74, poz. 439),
umawiające się państwa nie mogą powoływać się na postanowienia prawa
wewnętrznego dla usprawiedliwienia niewykonywania przez nie zawartego traktatu
(zob. także powołaną w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (pkt 112)
z 23 listopada 2023 r., skarga nr 50849/21, Wałęsa przeciwko Polsce, opinię
doradczą z 4 lutego 1932 r. w sprawie traktowania osób narodowości polskiej oraz
innych osób polskiego pochodzenia lub mówiących językiem polskim na terytorium
Gdańska (PCIJ, Seria A/B, nr 44) Stałego Trybunału Sprawiedliwości
Międzynarodowej). Prawa gwarantowanego w art. 6 ust. 1 EKPCz w kształcie
wynikającym z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – mającego
monopol orzeczniczy w zakresie wykładni tej Konwencji – nie może więc
ubezskutecznić wyrok Trybunału Konstytucyjnego, a orzeczenia tego Trybunału nie
są w stanie zwolnić Rzeczypospolitej Polskiej z odpowiedzialności za przestrzeganie
zobowiązań międzynarodowych, co wynika z art. 27 Konwencji wiedeńskiej o prawie
traktatów w zw. z art. 46 ust. 1 EKPCz (zob. np. wyrok Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka (Wielka Izba) z 15 marca 2022 r., skarga nr 43572/18, Grzęda przeciwko
Polsce). Skutku wynikającego z powołanych wyżej wyroków Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka nie mogły więc uchylić wyroki Trybunału Konstytucyjnego
z 24 listopada 2021 r., K 6/21, OTK-A 2022, poz. 9 oraz z 10 marca 2022 r., K 7/21,
OTK-A 2022, poz. 24 (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
z 6 października 2022 r., skarga nr 35599/20, Juszczyszyn przeciwko Polsce,
pkt 206-209).
Treść powołanych wcześniej wyroków Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka, odnoszących się do oceny w świetle art. 6 ust. 1 EKPCz Sądu
Najwyższego orzekającego w składach z udziałem sędziów powołanych na wniosek
Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej według zasad przewidzianych w ustawie
nowelizującej z 8 grudnia 2017 r., uzasadnia w toczących się postępowaniach
sądowych, powinność wykładni obowiązujących przepisów prokonwencyjnie, w tym
przez odpowiednie zastosowanie istniejących instytucji procesowych w celu
II CSKP 1762/22
19
zapobieżenia dalszym naruszeniom praw gwarantowanych przepisami EKPCz
w okresie, w którym ustawodawca krajowy nie implementował jeszcze do systemu
prawnego wyżej przedstawionych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka. Natomiast z perspektywy unormować traktatowych obowiązujących
w ramach Unii Europejskiej państwa członkowskie Unii Europejskiej zobowiązane są
– m.in. zgodnie z zasadą lojalnej współpracy wyrażoną w art. 4 ust. 3 akapit pierwszy
TUE – zapewnić na swym terytorium stosowanie i poszanowanie prawa Unii. Na tej
podstawie i zgodnie z postanowieniem art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE państwa
członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia jednostkom
poszanowania ich prawa do skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych
prawem Unii. Normy prawa krajowego nie mogą stać też na przeszkodzie realizacji
zasady skutecznej ochrony prawnej, jakie jednostki wywodzą z prawa Unii, do której
odnosi się art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, która stanowi zasadę ogólną prawa Unii
wywodzoną z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich,
wyrażoną w art. 6 i 13 EKPCz, a obecnie potwierdzoną w art. 47 Karty Praw
Podstawowych. Przy wyborze swojego modelu konstytucyjnego państwa
członkowskie zobowiązane są do przestrzegania m.in. wymogów niezależności
sądów, co wynika z art. 2 i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, są zatem zobowiązane nie
dopuścić do pogorszenia, z punktu widzenia wartości państwa prawnego swojego
ustawodawstwa w dziedzinie organizacji wymiaru sprawiedliwości. Zgodnie z zasadą
pierwszeństwa prawa Unii, fakt powoływania się przez państwo członkowskie na
przepisy prawa krajowego, choćby rangi konstytucyjnej, nie może naruszać jedności
i skuteczności prawa Unii. Trybunał Sprawiedliwości posiada wyłączną kompetencję
do dokonywania ostatecznej wykładni prawa Unii, to do niego należy w ramach
wykonywania tej kompetencji sprecyzowanie zakresu zasady pierwszeństwa prawa
Unii w świetle właściwych przepisów tego prawa, w związku z czym ów zakres nie
może zależeć od wykładni przepisów prawa krajowego ani od wykładni przepisów
prawa Unii przyjętej przez sąd krajowy, która różni się od wykładni Trybunału
(zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2013 r.,
Inuit Tapiriit Kanatami i in. przeciwko Parlament i Rada, C-583/11,
ECLI:EU:C: 2013:625, pkt 100 i 101, z 13 marca 2007 r., Unibet, C-432/05,
ECLI:EU:C:2007:163, pkt 37, z 22 grudnia 2010 r., DEB, C-279/09,
II CSKP 1762/22
20
ECLI:EU:C:2010:811, pkt 29-33 oraz z 5 czerwca 2023 r., Komisja przeciwko Polsce,
C-204/21, ECLI:EU:C:2023:442, pkt 69-80 i powołane tam orzecznictwo). Brak zmian
ustawowych w porządku prawnym państwa członka Unii Europejskiej nie zwalnia
więc od wdrożenia przez organy państwa (w tym sądy) orzeczeń Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Także więc z perspektywy zobowiązań
międzynarodowych Rzeczypospolitej związanych z członkostwem w Unii
Europejskiej obowiązku ich respektowania nie mogły „ubezskutecznić” wyroki
Trybunału Konstytucyjnego dotyczące tej materii.
Powołane wyżej w uzasadnieniu orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odnoszą się bezpośrednio
do osób powołanych na urząd sędziego Sądu Najwyższego, a nie do osób
powołanych na urząd sędziego sądu powszechnego, w tym w ramach awansowania
prawidłowo powołanych wcześniej sędziów do sądów wyższej instancji. Oznacza to,
że nie ma prostego przełożenia cytowanych orzeczeń tych Trybunałów wydanych
w odniesieniu do osób powołanych na urząd sędziego Sądu Najwyższego
w stosunku do osób powołanych na urząd sędziego sądu powszechnego. Wady
uregulowań procedury nominacyjnej na urząd sędziego Sądu Najwyższego były
szczególnie drastyczne, w szczególności przez wyeliminowanie jakiejkolwiek realnej
kontroli sądowej postępowania nominacyjnego. Mimo to, zasadnicze wady procedur
nominacyjnych na urząd sędziego Sądu Najwyższego, jak również na urząd
sędziego sądu powszechnego ukształtowanych przepisami ustawy nowelizującej
z 8 grudnia 2017 r. były tożsame, gdyż obejmowały one pozostałe wady tych
procedur nominacyjnych przeprowadzonych w reżimie prawnym uwzględniającym
ustawę nowelizującą z 8 grudnia 2017 r., w tym w szczególności udział w tych
procedurach Krajowej Rady Sądownictwa w składzie sprzecznym z normami
Konstytucji RP. W odniesieniu natomiast do sądowej kontroli uchwał Krajowej Rady
Sądownictwa funkcjonującej po zmianach dokonanych tą ustawą wydawanych
w postępowaniach nominacyjnych na urząd sędziego sądu powszechnego, to była
ona wykonywana przez Sąd Najwyższy - Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych, która – z uwagi na sposób powstania tej Izby, powierzone tej Izbie
kompetencje i sposób obsady w niej stanowisk urzędów sędziowskich w myśl
powołanych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyrok z 8 listopada
II CSKP 1762/22
21
2021 r., skargi nr 49868/19 i 57511/19, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce
i wyrok z 23 listopada 2023 r., skarga nr 50849/21, Wałęsa przeciwko Polsce)
i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (wyrok z 21 grudnia 2023 r., L.G.
przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa, C-718/21:ECLI:EU:C:2023:1015) – nie jest
sądem spełniającym kryteria ustalone odpowiednio w art. 6 ust. 1 EKPCz oraz
art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych. Stanowisko
to na gruncie art. 45 ust. 1 Konstytucji, zostało trafnie podzielone w wielu
orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. np. postanowienie z 10 stycznia 2024 r.,
II PUO 2/24, OSNP 2024, nr 5, poz. 55).
Należy też dostrzec, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka ocena czy sąd wypełnia kryteria przewidziane w art. 6 ust. 1 EKPCz jest
dokonywana w oparciu o test opisany w wyroku tego Trybunału z 1 grudnia 2020 r.,
skarga nr 26374, Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, który nie jest
ograniczony do sędziów sądów najwyższych instancji. Również wyrok pilotażowy
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r., skarga nr 50849/21,
Wałęsa przeciwko Polsce, stwierdzający systemowe wady procedur nominacyjnych
sędziów w Polsce, nie dotyczy tylko sędziów powołanych do Sądu Najwyższego, lecz
także sędziów powołanych do sądów powszechnych.
Badając skutki udziału w składzie sądu powszechnego sędziego powołanego
w wadliwie ukształtowanej procedurze nominacyjnej należy też uwzględnić relację
pomiędzy przepisami art. 6 ust. 1 EKPCz oraz art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zw.
z art. 47 Karty Praw Podstawowych i przepisami prawa krajowego, w tym art. 379
pkt 4 k.p.c., określającemu sankcję procesową w postaci nieważności postępowania
w przypadku wydania orzeczenia przez skład sądu sprzeczny z przepisami prawa.
Przepisy wyżej wymienionych aktów prawa międzynarodowego posługują się inną
siatką pojęciową niż przepisy prawa krajowego oraz innym systemem sankcji w razie
stwierdzenia uchybień przez państwo - stronę tych umów swoim zobowiązaniom
międzynarodowym. Mimo to, organy państwa, w tym sądy wobec braku uregulowań
ustawowych implementujących do systemu prawnego powołanych wcześniej
w uzasadnieniu uchwały wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej mają obowiązek podejmowania
dopuszczalnych w ramach obowiązujących w systemie prawa regulacji działań
II CSKP 1762/22
22
uwzględniających te orzeczenia w celu zapobieżenia lub złagodzenia negatywnych
konsekwencji wynikających z obowiązywania przepisów krajowych wadliwie
regulujących sposób powoływania sędziów, czy też awansowania ich do sądów
wyższych instancji. Z tej też perspektywy należy też postrzegać obecnie znaczenie
uchwały połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, jako umożliwiającej w ramach instytucji
procesowych przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego (w sprawach
karnych w Kodeksie postępowania karnego) na ocenę Sądowi Najwyższemu wpływu
w konkretnej sprawie okoliczności wadliwego powołania sędziego na urząd sędziego
sądu powszechnego na zachowanie przez sąd drugiej instancji standardu
wymaganego na podstawie art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 19
ust. 1 akapit drugi w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych, a w razie naruszenia
tego standardu - na przyjęcie nieważności postępowania na podstawie art. 379
pkt 4 k.p.c.
W uzasadnieniu uchwały połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 – do którego
należy odwołać się bez konieczności jego przytaczania - wskazano szczegółowo
sposób badania czy w okolicznościach sprawy rozpoznanej przez sąd powszechny
w składzie z udziałem osoby powołanej na urząd sędziego w sądzie powszechnym
na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym
przepisami ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. doszło do nieważności
postępowania z przyczyny określonej m.in. w art. 379 pkt 4 k.p.c. Dokonywana
zgodnie z treścią tej uchwały ocena tej przesłanki kasatoryjnej może doprowadzić do
wniosku, że udział w wydaniu orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną sędziego
sądu powszechnego powołanego na ten urząd w wadliwej procedurze nominacyjnej
pozwala jednak przyjąć, że mimo to tak obsadzony sąd spełniał minimalne standardy
bezstronności i niezawisłości.
W uzasadnieniu uchwały połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 wskazano, że
mechanizm badania czy sąd w składzie z udziałem wadliwie powołanego sędziego
sądu powszechnego spełnia minimalne wymagania bezstronności i niezawisłości
powinien uwzględniać zarówno stopień wadliwości poszczególnych postępowań
II CSKP 1762/22
23
konkursowych, jak też okoliczności odnoszących się do samych sędziów biorących
w nich udział oraz charakteru spraw, w których orzekają lub orzekały sądy z ich
udziałem. W uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały zawarto szereg konkretnych
czynników, które należy uwzględnić przy dokonywaniu tej oceny. Uwzględniając te
wskazania Sąd Najwyższy dokonał oceny skutków wydania wyroku zaskarżonego
skargą kasacyjną z udziałem sędziego Sądu Apelacyjnego X.2 Y.2 powołanej na ten
urząd na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa zawarty w jej uchwale podjętej w
kształcie osobowym tej Rady i w procedurze nominacyjnej ukształtowanych ustawą
nowelizującą z 8 grudnia 2017 r. i uznał, że zachowany został minimalny standard
warunkujący postrzeganie tak obsadzonego sądu jako bezstronnego i niezawisłego.
Z dokumentów nadesłanych przez Krajową Radę Sądownictwa związanych
z postępowaniem konkursowym, w którym wzięła udział sędzia X.2 Y.2, wynika, że
na dwa wolne stanowiska sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w
Gdańsku, ogłoszone w Monitorze Polskim z 2018 r. pod poz. 611, zgłosili się: X.4
Y.4 - sędzia Sądu Okręgowego w Gdańsku, X.5 Y.5 - sędzia Sądu Okręgowego w
Gdańsku, X.2 Y.2 - sędzia Sądu Okręgowego w Gdańsku oraz - dr X.3 Y.3 - sędzia
Sądu Okręgowego w Gdańsku.
W związku z cofnięciem zgłoszenia przez X.5 Y.5 i X.4 Y.4 Krajowa Rada
Sądownictwa odpowiednio uchwałą nr […] z […] 2018 r. i uchwałą nr […] z […] 2018 r.
umorzyła postępowanie wszczęte w sprawie z ich zgłoszeń.
Na posiedzeniu 18 marca 2019 r. wyznaczonego przez Krajową Radę
Sądownictwa zespołu członków Krajowej Rady Sądownictwa, po zapoznaniu się ze
zgromadzonymi w sprawie materiałami i ich przeanalizowaniu, omówiono obydwoje
kandydatów, odbyto naradę i uznano, że materiały są wystarczające do zajęcia
stanowiska w sprawie. Podczas głosowania członków zespołu na X.2 Y.2 oddano 3
głosy „za”, nie oddając głosów „przeciw” ani „wstrzymujących się” a na X.3 Y.3 nie
oddano głosów „za” ani „przeciw”, przy 3 głosach „wstrzymujących się”. W wyniku
powyższego głosowania zespół przyjął stanowisko o rekomendowaniu Krajowej
Radzie Sądownictwa na jedno z dwóch wolnych stanowisk sędziego sądu
apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku X.2 Y.2. Wniosek taki, w ocenie
zespołu, jest w pełni uzasadniony treścią załączonych ocen kwalifikacyjnych,
II CSKP 1762/22
24
informacjami dotyczącymi posiadanego przez kandydatów doświadczenia
zawodowego, w tym doświadczenia w stosowaniu przepisów prawa, opiniami
służbowymi oraz opinią Kolegium Sądu Apelacyjnego w Gdańsku. W rekomendacji
wskazano, że zespół kierował się dyspozycją art. 35 ustawy o KRS. W uzasadnieniu
stanowiska zespół podkreślił m.in., że rekomendowana kandydatka posiada
wieloletnie i różnorodne doświadczenie zawodowe, otrzymała dobrą ocenę swoich
kwalifikacji zawodowych, stale pogłębia posiadaną wiedzę, uczestnicząc w licznych
szkoleniach zawodowych oraz w konferencjach międzynarodowych, a Kolegium
Sądu Apelacyjnego w Gdańsku jednogłośnie pozytywnie zaopiniowało jej
kandydaturę. X.3 Y.3, który wprawdzie posiada kilkunastoletnie i zróżnicowane
doświadczenie zawodowe, otrzymał dobrą ocenę swoich kwalifikacji i jednogłośnie
pozytywną opinię Kolegium Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, a także legitymuje się
stopniem naukowym doktora nauk prawnych i pogłębia swoją wiedzę poprzez udział
w zróżnicowanych formach doskonalenia zawodowego - licznych szkoleniach i
studiach podyplomowych – orzeka jako sędzia Sądu Okręgowego w Gdańsku od
2017 r., a zatem nie posiada - w ocenie zespołu - wystarczająco długiego stażu
orzeczniczego jako sędzia sądu okręgowego, predestynującego do objęcia urzędu
sędziego sądu apelacyjnego. Wskazano też, że obydwoje kandydaci spełniają
wymagania ustawowe, określone w art. 64 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo
o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52).
Krajowa Rada Sądownictwa w uzasadnieniu uchwały nr [...] z [...] 2019 r.
wskazała, że dokonując oceny kandydatów, kierowała się także kryteriami
wymienionymi w art. 35 ust. 2 ustawy o KRS, w tym: ocenami kwalifikacyjnymi,
doświadczeniem zawodowym kandydatów, a także opiniami przełożonych i
uzyskanym poparciem środowiska sędziowskiego. Analiza całokształtu okoliczności
sprawy doprowadziła do wniosku o przedstawieniu Prezydentowi Rzeczypospolitej
Polskiej wniosku o powołanie X.2 Y.2 do pełnienia urzędu na jedno z dwóch
stanowisk sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku. W
szczególności wskazano, że X.2 Y.2, która urodziła się 12 marca 1971 r., w 1996 r.
ukończyła wyższe studia prawnicze na Uniwersytecie […] z oceną bardzo dobrą,
uzyskując tytuł magistra. Po odbyciu początkowo pozaetatowej, a następnie etatowej
aplikacji sądowej w okręgu Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku, w 1998 r. złożyła
II CSKP 1762/22
25
egzamin sędziowski z łącznym wynikiem dobrym. Z dniem 1 kwietnia 1999 r. została
mianowana asesorem sądowym w Sądzie Rejonowym w Gdyni. Postanowieniem
Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z […] 2001 r. została powołana do pełnienia
urzędu na stanowisku sędziego tego Sądu. Od 12 marca 2007 r. do 31 sierpnia 2012
r. była delegowana do Ministerstwa Sprawiedliwości. Pełniła obowiązki głównego
specjalisty w Departamencie Współpracy Międzynarodowej i Prawa Europejskiego,
a następnie w Departamencie Prawa Cywilnego. Od 1 września 2012 r. do 23
czerwca 2014 r. orzekała, w ramach delegacji, w I Wydziale Cywilnym Sądu
Okręgowego w Gdańsku. Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z
[…] 2014 r. została powołana do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu
Okręgowego w Gdańsku. Orzekała początkowo w I Wydziale Cywilnym, a od 1
kwietnia 2015 r. orzeka w IX Wydziale Gospodarczym. W 2018 r. orzekała, w ramach
jednodniowych delegacji, w I Wydziale Cywilnym Sądu Apelacyjnego w Gdańsku. Od
1 lutego 2015 r. pracuje też jako wykładowca w Wyższej Szkole […] w G., prowadząc
zajęcia dydaktyczne z zakresu postępowania cywilnego oraz prawa cywilnego. Od 1
sierpnia 2018 r. pełni funkcję koordynatora ds. współpracy międzynarodowej i praw
człowieka w sprawach cywilnych w Sądzie Okręgowym w Gdańsku. Uczestniczyła
jako pełnomocnik Rządu RP w postępowaniu przed Trybunałem Sprawiedliwości
Unii Europejskiej. W okresie sprawowania przez Polskę przewodnictwa w Radzie UE
pełniła funkcję wiceprzewodniczącej grupy roboczej Rady UE ds. Prawa Cywilnego
negocjującej projekt rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr
1215/2012 w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich
wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (tzw. Bruksela I bis), brała także
udział w całym procesie negocjacyjnym nad projektem przekształcenia tego
rozporządzenia. Pełniła również funkcję przewodniczącej grupy roboczej Rady UE
ds. Prawa Cywilnego negocjującej projekt rozporządzenia Parlamentu Europejskiego
i Rady (UE) nr 606/2013 w sprawie wzajemnego uznawania środków ochrony w
sprawach cywilnych. Uczestniczyła jako ekspert w grupach roboczych Rady UE z
zakresu europejskiego prawa spółek oraz prawa cywilnego procesowego. Brała
udział w licznych szkoleniach zawodowych, w tym zorganizowanych przez Krajową
Szkołę Sądownictwa i Prokuratury, oraz w konferencjach międzynarodowych.
W opinii sporządzonej przez X.6 Y.6 - wizytatora ds. cywilnych Sądu Apelacyjnego
II CSKP 1762/22
26
w Gdańsku, stwierdzono, że opiniowana prezentuje dobry poziom wiedzy prawniczej,
a także posiada umiejętność dokonywania właściwej interpretacji przepisów prawa
materialnego i procesowego oraz stosowania ich w praktyce orzeczniczej. Zarówno
wyroki, jak i pozostałe orzeczenia, sporządzane przez kandydatkę, mają poprawną i
staranną formę, co świadczy o dobrym opanowaniu metodyki pracy sędziego. W
ocenie sędziego wizytatora opiniowana poprawnie wykorzystuje zasady
doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, ma dobre kompetencje
językowe, co przekłada się na treść i formę sporządzanych uzasadnień orzeczeń.
Opiniowana śledzi na bieżąco zmiany ustawodawcze, orzecznictwo Sądu
Najwyższego i sądów apelacyjnych oraz poglądy doktryny, które adekwatnie
powołuje w uzasadnieniach orzeczeń. Sędzia jest osobą o wysokiej kulturze
osobistej, spokojną, zrównoważoną, komunikatywną, lubianą przez sędziów
orzekających w Wydziale. Reasumując, sędzia wizytator stwierdził, że
przeprowadzona ocena orzecznictwa i pracy sędzi X.2 Y.2 pozwala na wyrażenie
opinii, że jest dobrą kandydatką na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego. W
ocenie Rady, ww. sędzia posiada rozległą wiedzę, popartą dużym doświadczeniem
zawodowym, zdobytym zarówno podczas orzekania w sądzie rejonowym i w sądzie
okręgowym, jak i w ramach delegacji w I Wydziale Cywilnym Sądu Apelacyjnego w
Gdańsku, a także podczas pełnienia funkcji administracyjnej w Ministerstwie
Sprawiedliwości. Wysokie kwalifikacje merytoryczne X.2 Y.2 znajdują
odzwierciedlenie w dobrej ocenie jej pracy oraz opinii służbowej Wiceprezesa Sądu
Okręgowego w Gdańsku, który podkreślił, że sędzia z dużym zaangażowaniem,
odpowiedzialnością i należytą starannością podchodzi do pracy w zakresie
powierzonych jej obowiązków. Jest osobą sumienną, odpowiedzialną, wnikliwą,
dokładną i szczegółową. Sposób organizacji pracy i terminowość podejmowania
czynności ocenił jako dobrą. Wskazał, że sędzia posiada bardzo wysokie kwalifikacje
zawodowe i szeroką wiedzę prawniczą. Cechuje ją bardzo dobra znajomość
przepisów prawnych, orzecznictwa Sądu Najwyższego i literatury prawniczej.
Osiągnęła wysoki, stabilny poziom orzecznictwa.
W odniesieniu do X.3 Y.3, urodzonego 10 stycznia 1975 r., wskazano, że w
2000 r. ukończył wyższe studia prawnicze na Uniwersytecie […] z oceną bardzo
dobrą, uzyskując tytuł magistra. W latach 2000-2001 pracował jako prawnik w
II CSKP 1762/22
27
Zarządzie Regionu NSZZ „[…]” w G.. Po odbyciu początkowo pozaetatowej, a
następnie etatowej aplikacji sądowej w okręgu Sądu Okręgowego w Elblągu, w 2003
r. złożył egzamin sędziowski z łącznym wynikiem bardzo dobrym. Z dniem 21 lipca
2003 r. został mianowany asesorem sądowym w Sądzie Rejonowym w Elblągu.
Postanowieniem Prezydenta RP z […] 2007 r. został powołany do pełnienia urzędu
na stanowisku sędziego tego Sądu. Orzekał w V Wydziale Gospodarczym, przy czym
od marca 2009 r. do marca 2010 r. pełnił obowiązki Zastępcy Przewodniczącego, a
od kwietnia 2011 r. do stycznia 2014 r. funkcję Zastępcy Przewodniczącego tego
Wydziału. Orzekał również, w ramach jednodniowych delegacji, w XII Wydziale
Gospodarczym Odwoławczym Sądu Okręgowego w Gdańsku. Od 17 stycznia 2014
r. do 23 stycznia 2017 r. pełnił funkcję Prezesa Sądu Rejonowego w Elblągu.
Postanowieniem Prezydenta RP z […] 2017 r. został powołany do pełnienia urzędu
na stanowisku sędziego Sądu Okręgowego w Gdańsku. Orzeka w XVI Wydziale
Cywilnym Odwoławczym. W 2018 r. orzekał, w ramach jednodniowych delegacji,
w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku. W 2006 r. ukończył studia podyplomowe
w zakresie prawa europejskiego dla sędziów, w 2008 r. studia podyplomowe
w zakresie ekonomii i prawa gospodarczego dla sędziów, a w 2009 r. studia
podyplomowe w zakresie ekonomii, finansów i zarządzania w postępowaniu
upadłościowym. Po ukończeniu studiów doktoranckich, w 2013 r., na podstawie
przedstawionej rozprawy doktorskiej pt. „Bezstronność […]”, uchwałą Rady Wydziału
Prawa i Administracji Uniwersytetu […] został mu nadany stopień naukowy doktora
nauk prawnych w zakresie prawa. Od 1 października 2014 r. sędzia jest zatrudniony
na stanowisku naukowo-dydaktycznym adiunkta w […] Uczelni […] w E.. Prowadzi
zajęcia z zakresu prawa Unii Europejskiej i praw człowieka. W latach 2014-2015
prowadził również działalność dydaktyczną jako wykładowca procedury cywilnej w
Wyższej Szkole […] w G.. W 2017 r. prowadził cykl zajęć dla kandydatów na radców
prawnych. Sędzia jest autorem kilku publikacji prawniczych i członkiem recenzentów
w Kwartalniku […]. Brał udział w licznych szkoleniach zawodowych, w tym
zorganizowanych przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury. Zgodnie z opinią
kwalifikacji X.3 Y.3 sporządzonej przez X.7 Y.7 - sędzi w st. spocz., wizytator ds.
cywilnych, notarialnych, komorniczych i egzekucyjnych Sądu Apelacyjnego w
Gdańsku, przeprowadzona ocena orzecznictwa opiniowanego oraz sprawności i
II CSKP 1762/22
28
efektywności podejmowanych czynności i organizowania pracy przy rozpoznawaniu
spraw pozwala na stwierdzenie, że jest dobrym kandydatem na stanowisko sędziego
sądu apelacyjnego. Sędzia legitymuje się odpowiednio długim stażem pracy na
stanowisku sędziego sądu rejonowego i bardzo krótkim na stanowisku sędziego sądu
okręgowego. Sentencje wyroków i innych orzeczeń sporządzone przez
opiniowanego mają zasadniczo poprawną formę, zaś uzasadnienia orzeczeń są
wyczerpujące, zawierają szerokie rozważania prawne, odwołujące się do poglądów
doktryny i orzecznictwa, napisane są bardzo dobrym językiem prawniczym. W opinii
wskazano jednak, że zastrzeżenia budzić może jedynie nadmierne rozbudowanie
uzasadnień orzeczeń w szeregu sprawach poprzez bardzo obszerną analizę prawną,
zawierającą analizę zagadnień teoretycznych niemających istotnego znaczenia dla
uzasadnienia rozstrzygnięcia. Terminowość sporządzania uzasadnień orzeczeń w
poddanym badaniu okresie była bardzo dobra. Natomiast Wiceprezes Sądu
Rejonowego w Elblągu podkreślił w swojej opinii, że sędzia dał się poznać jako osoba
niezwykle pracowita, sumienna i koleżeńska. Był bardzo lubiany w Wydziale zarówno
przez sędziów, jak i pracowników sekretariatu, jest osobą o wysokiej kulturze
osobistej. Również Wiceprezes Sądu Okręgowego w Gdańsku podkreślił, że sędzia
jest osobą pracowitą, sumienną, podchodzi do pracy z dużym zaangażowaniem i
odpowiedzialnością, bardzo dobrze wywiązuje się z powierzonych obowiązków. W
ocenie sędzi wizytator, powyższe pozwala na sformułowanie wniosku, że sędzia X.3
Y.3 odpowiada wymogom koniecznym do powołania na stanowisko sędziego sądu
apelacyjnego. W ocenie Krajowej Rady Sądownictwa X.3 Y.3 posiada odpowiednie
kwalifikacje zawodowe, uprawniające do ubiegania się o urząd sędziego sądu
apelacyjnego, jednak - w świetle wszystkich kryteriów wyboru - pomimo
wystarczających kwalifikacji zawodowych, nie uzyskał tak dużego poparcia Krajowej
Rady Sądownictwa, jak osoba przedstawiona do powołania w procedurze
nominacyjnej. Obydwoje uczestnicy postępowania, chętni do objęcia stanowiska
sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku, spełniają formalnie
wszystkie kryteria wyboru i posiadają dobre oceny swoich kwalifikacji zawodowych.
Zdaniem Rady, po przeprowadzeniu weryfikacji kandydatów, zgodnie z ocenianymi
łącznie ustawowymi kryteriami wyboru, X.3 Y.3 - z uwagi na krótki okres orzekania
na stanowisku sędziego sądu okręgowego, czego Rada nie mogła pominąć,
II CSKP 1762/22
29
dokonując oceny jego kandydatury - nie został przedstawiony do powołania na
stanowisko sędziego Sądu Apelacyjnego w Gdańsku. Natomiast w ocenie Krajowej
Rady Sądownictwa X.2 Y.2 posiada kwalifikacje merytoryczne oraz długoletnie
doświadczenie orzecznicze, a także wszechstronną, stale pogłębianą wiedzę
prawniczą, którą umiejętnie wykorzystuje w praktyce zawodowej, dające rękojmię
należytego wykonywania obowiązków orzeczniczych na stanowisku sędziego sądu
apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku.
W uzasadnieniu uchwały Krajowej Rady Sądownictwa wskazano również, że
uwzględniono opinię Kolegium Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, które na posiedzeniu
16 listopada 2018 r. jednogłośnie zaopiniowało pozytywnie zarówno X.2 Y.2, jak i X.3
Y.3. Natomiast Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Apelacji Gdańskiej na
posiedzeniu 22 listopada 2018 r. podjęło uchwałę w sprawie czasowej odmowy
opiniowania kandydatów do objęcia urzędu sędziów sądów okręgowych i sądu
apelacyjnego apelacji gdańskiej.
Jednak X.3 Y.3 - w obliczu krótkiego doświadczenia orzeczniczego na
stanowisku sędziego sądu okręgowego - nie zdobył takiego poparcia Rady, jak X.2
Y.2. Powyższe okoliczności spowodowały, że w trakcie posiedzenia Krajowej Rady
Sądownictwa [...] 2019 r. na: X.2 Y.2 oddano 20 głosów „za”, nie oddając głosów
„przeciw” ani „wstrzymujących się”, w rezultacie czego uzyskała wymaganą
bezwzględną większość głosów, a na X.3 Y.3 oddano 1 głos „za”, nie oddając głosów
„przeciw”, przy 19 głosach „wstrzymujących się”, w rezultacie czego nie uzyskał
wymaganej bezwzględnej większości głosów.
Uwzględniając wyżej przedstawione okoliczności ocena czy skład Sądu
Apelacyjnego w Gdańsku spełniał minimalne kryteria niezawisłości i bezstronności
w związku z udziałem w nim sędzi X.2 Y.2 jest złożona, gdyż z dokonanych ustaleń
wynikają okoliczności mogące budzić pewne wątpliwości co do spełniania przez Sąd
Apelacyjny w składzie z udziałem ww. sędzi cechy niezawisłości, według kryteriów
zawartych w uchwale połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20. Samo postępowanie
konkursowe zostało zainicjowane obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z 11
czerwca 2018 r. o wolnych stanowiskach sędziowskich, ogłoszonym w Monitorze
II CSKP 1762/22
30
Polskim z 2018 r., pod poz. 611, które ukazało się 25 czerwca 2018 r. i zakończyło
się wręczeniem nominacji na urząd sędziego Sądu Apelacyjnego w Gdańsku […]
2019 r. Zdarzenia te nastąpiły jeszcze przed podjęciem uchwały składu połączonych
Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego
z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, jak również przed wydaniem – wskazanych
w uzasadnieniu – orzeczeń przez Europejski Trybunał Praw Człowieka i Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w których jednoznacznie wskazano na wady
postępowań konkursowych na urzędy m.in. sędziów sądów powszechnych i Sądu
Najwyższego. Sędzia X.2 Y.2 z uwagi na posiadanie kwalifikacje i doświadczenie
zawodowe powinna mieć świadomość istnienia poważnych wad prawnych w
procedurze nominacyjnej na urząd sędziego sądu powszechnego, w której wzięła
udział, chociaż nie znała wówczas wszystkich prawnych konsekwencji związanych z
udziałem w tych procedurach. Sędzia uczestniczyła w tej procedurze, pomimo że
Zgromadzenie Sędziów Apelacji Gdańskiej podjęło uchwałę o wstrzymaniu się od
opiniowania kandydatów, którzy zgłosili się do udziału w ogłoszonych konkursach,
do czasu wyjaśnienia wątpliwości co do legalności tych konkursów. Objęcie w tych
okolicznościach tak ważnego stanowiska w strukturze sądownictwa powszechnego
mogło być postrzegane na zewnątrz jako wyraz akceptacji przez sędziego tych zmian.
W samej procedurze nominacyjnej sędzi X.2 Y.2 dość istotnie został ograniczony
udział przedstawicieli środowiska sędziowskiego (do wydania opinii przez Kolegium
Sądu Apelacyjnego). Z drugiej strony, przy ocenie spełnienia przez Sąd Apelacyjny
w Gdańsku minimalnego standardu niezawisłości należy wziąć pod uwagę, że
z dokonanych ustaleń wynika jednoznacznie pozytywna ocena kwalifikacji
zawodowych sędzi X.2 Y.2, jej duże doświadczenie zawodowe, wysokie kwalifikacje
naukowe i odpowiedni staż pracy na poszczególnych szczeblach struktury sądów
powszechnych i podnoszenie kwalifikacji przez udział w równych formach
doskonalenia zawodowego. Z dużym więc prawdopodobieństwem można przyjąć, że
gdyby sędzia X.2 Y.2 wzięła udział w postępowaniu konkursowym wolnym od wad
spowodowanych zmianami dokonanymi ustawą nowelizującą z 8 grudnia 2017 r., to
miała realne szanse uzyskać pozytywną rekomendację na urząd sędziego w sądzie
wyższej instancji. Należy też uwzględnić, że sędzia X.2 Y.2 uzyskała wcześniej
rekomendację na urząd sędziego Sądu Rejonowego oraz Sądu Okręgowego w
II CSKP 1762/22
31
konkursach przed Krajową Radą Sądownictwa ukształtowaną zgodnie z przepisami
Konstytucji RP i wolnych od wad wprowadzonych ustawą nowelizującą z 8 grudnia
2017 r. Poza tym należało uwzględnić charakter sprawy - cywilnej, która z uwagi na
jej przedmiot i strony sporu nie była tego rodzaju, żeby można ją uznać za
szczególnie istotną z perspektywy władzy wykonawczej i ustawodawczej oraz
podmiotów uczestniczących w życiu politycznym, w której istniała realna obawa
wywierania wpływu tych podmiotów na skład orzekający albo, w której istniałaby
realna obawa kierowania się składu orzekającego oczekiwaniami innych podmiotów
niebiorących udziału w postępowaniu sądowym. Potwierdza to postawa samych
stron postępowania, które nie złożyły wniosków o wyłączenie od orzekania sędziów
wyznaczonych do jej rozpoznania. Do czasu zakończenia postępowania przed
Sądem Apelacyjnym w Gdańsku nie zgłoszono również zastrzeżeń co do
prawidłowości składu osobowego tego Sądu z uwagi na udział w tym składzie sędzi,
która otrzymała nominację na urząd tego Sądu na podstawie uchwały Krajowej Rady
Sądownictwa podjętej w kształcie tego organu i procedurze ukształtowanej
przepisami ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. Wreszcie, nie jest pozbawiony
znaczenia fakt, że postępowanie sądowe toczyło się przed Sądem Apelacyjnym w
Gdańsku w składzie trzech sędziów, w którym tylko do jednego z sędziów zachodziły
okoliczności związane z powołaniem na urząd sędziego tego Sądu w wadliwej
procedurze nominacyjnej. Sądowi Najwyższemu nie są również znane z urzędu inne
fakty świadczące o tym, że na wynik procedury nominacyjnej, w której wzięła udział
sędzia X.2 Y.2, miały wpływ inne niż ustalone wyżej przyczyny o charakterze
merytorycznym, w szczególności takie jak bliskie relacje z członkami Krajowej Rady
Sądownictwa, czy też z Ministerstwem Sprawiedliwości. Z dokumentacji nadesłanej
przez Krajową Radę Sądownictwa wynika, że sędzia X.2 Y.2 pracowała w ramach
delegacji w Ministerstwie Sprawiedliwości, co jednak wiązało się z posiadanymi przez
nią wysokimi kwalifikacjami zawodowymi przydatnymi na stanowisku zajmowanym w
Ministerstwie Sprawiedliwości. Z dokumentacji zawartej w aktach osobowych sędzi
X.2 Y.2 wynika, że miało to miejsce w okresie poprzedzającym podjęcie przez władze
ustawodawczą i wykonawczą zmian w wymiarze sprawiedliwości z naruszeniem
norm Konstytucji RP, EKPCz i zobowiązań traktatowych Rzeczypospolitej w ramach
Unii Europejskiej. Po tych zmianach natomiast – jak wynika też z dokumentów
II CSKP 1762/22
32
zawartych w aktach osobowych sędzi – Ministerstwo Sprawiedliwości odmówiło jej
wyrażenia zgody na możliwość podjęcia przez nią pracy w Komisji Europejskiej. Sąd
Najwyższy dostrzegł też, że sędzia X.2 Y.2 podpisała się pod apelem sędziów do
władz Rzeczypospolitej o pełne wykonanie postanowienia Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 lipca 2021 r.(C-204/21) oraz wyroku tego
Sądu z dnia 15 lipca 2021 r.(C-719/19), w tym do natychmiastowego zaprzestania
działania Izby Dyscyplinarnej SN, w którym wskazano, że odmowa wykonania tych
orzeczeń stanowi nie tylko jaskrawe naruszenie obowiązującego nas prawa unijnego
(art. 19 ust.1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej ), ale godzi również w krajowy
porządek konstytucyjny (art. 91 ust. 2 Konstytucji RP) (zob. www.do2024.[...]).
Ostatecznie Sąd Najwyższy, ważąc wszystkie te okoliczności, przyjął brak
nieważności postępowania apelacyjnego, w którym zapadł wyrok zaskarżony skargą
kasacyjną, z przyczyny określonej w art. 379 pkt 4 k.p.c. (w skardze kasacyjnej
błędnie wskazano art. 379 ust. 4 k.p.c.) uzasadnione naruszeniem art. 367 § 3 k.p.c.
(w skardze błędnie wskazano art. 367 ust. 3 k.p.c.), art. 45 Konstytucji i art. 6 ust. 1
EKPCz, nie podzielając stanowiska skarżącego, że samo powołanie na urząd
sędziego sądu powszechnego w procedurze nominacyjnej ukształtowanej
przepisami ustawy nowelizującego z 8 grudnia 2017 r. automatycznie przesądza o
nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji, w którym zapadł wyrok z
udziałem takiego sędziego. Dodać jedynie należy, że przeprowadzona wyżej przez
Sąd Najwyższy ocena jest ograniczona w skutkach tylko do danej sprawy, nie sanuje
więc skutków wadliwego powołania na urząd sędziego sądu powszechnego w
procedurze nominacyjnej ukształtowanej przepisami ustawy nowelizującego z 8
grudnia 2017 r. Kwestia ta powinna być uregulowana systemowo przez ustawodawcę.
Pozostały zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. poprzez jego
niewłaściwe zastosowanie nie był uzasadniony. Zarzut ten został sformułowany
formalnie niepoprawnie. Postępowanie kasacyjne obejmuje kontrolę postępowania
apelacyjnego zakończonego orzeczeniem kończącym to postępowanie przed sądem
drugiej instancji. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. należy
więc wskazać przepisy, które naruszył sąd drugiej instancji przy rozpoznawaniu
apelacji. Powołany w skardze kasacyjnej art. 278 § 1 k.p.c. jest przepisem
adresowym do sądu pierwszej instancji. Ma on również zastosowanie
II CSKP 1762/22
33
w postępowaniu apelacyjnym, ale odpowiednio poprzez art. 391 § 1 k.p.c., którego
w skardze kasacyjnej nie powołano., co samo w sobie czyni ten zarzut
bezskutecznym (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2015 r.,
III CSK 153/14, OSNC 2016, nr 1, poz. 16 oraz postanowienie Sądu Najwyższego
z 29 kwietnia 2025 r., II CSKP 1138/24, niepubl.). Niezależnie od wyżej powołanego
czysto formalnego argumentu zarzut ten nie byłyby uzasadniony nawet wtedy, gdyby
pominąć wyżej wskazaną jego konstrukcyjną niedoskonałość. Wbrew stanowisku
skarżącego, Sąd drugiej instancji nie dokonał własnych ustaleń w zakresie
wymagającym posiadanie wiadomości specjalnych, a jedynie dokonał ustaleń
faktycznych w takim zakresie, w jakim pozwalały na to inne dowody przeprowadzone
w sprawie bez konieczności zasięgnięcia dowodu z opinii biegłego. Sąd drugiej
instancji wskazał także, że poczynienie dalszych ustaleń, umożliwiających
uwzględnienie dochodzonego przez powoda powództwa w większym niż
uwzględnionym zakresie, wymagałoby zasięgnięcia dowodu z opinii biegłego.
W rozpoznanej sprawie nie doszło więc do sytuacji, o której mowa
w postanowieniach Sądu Najwyższego z 4 października 2017 r., III SK 49/16,
OSNCP 2018, nr 9, poz. 130 oraz z 8 lutego 2018 r., I UK 145/17, niepubl., w których
stwierdzono naruszenie art. 278 § 1 k.p.c., gdyż sąd samodzielnie wypowiedział się
w kwestiach wymagających wiadomości specjalnych, z pominięciem dowodu z opinii
biegłego. Sąd drugiej instancji trafnie przy tym uznał, że z uwagi na
kontradyktoryjność postępowania cywilnego przeprowadzenie takiego dowodu
wymagałoby zgłoszenia wniosku przez powoda, jako podmiotu, którego obciążał
w myśl art. 6 k.c. ciężar dowodu okoliczności uzasadniających dochodzone
powództwo. Ocena dotycząca strony, na której spoczywał ciążar dowodu, została
dokonana przez Sąd drugiej instancji z uwzględnieniem przepisów prawa
materialnego, w świetle których – abstrahując od ustalonej podstawy fatycznej
zaskarżonego wyroku - możliwe było uwzględnienie żądań powoda. Skarga
kasacyjna w ogóle nie odnosi się do tego aspektu rozpoznanej sprawy. Wskazać
przy tym trzeba, że zgodnie z ustabilizowanym w tym zakresie stanowiskiem Sądu
Najwyższego art. 278 § 1 k.p.c. nie nakłada na sąd obowiązku dopuszczenia dowodu
z opinii biegłego, lecz określa przesłanki dopuszczenia takiego dowodu w sytuacji,
w której zgodnie z art. 6 k.c. i art. 232 zd. pierwsze k.p.c. strona wnioskuje o jego
II CSKP 1762/22
34
przeprowadzenie, zaś rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych
(zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2005 r., IV CK 448/04,
niepubl., z 6 września 2024 r., II CSKP 1749/2, niepubl.).
Z tych względów skarga kasacyjna została oddalona jako bezzasadna na
podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na
podstawie art. 98 § 1, 11, 3-4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. oraz
przepisów § 10 ust. 4 pkt 1 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn.:
Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).
Paweł Grzegorczyk
Dariusz Dończyk
Monika Koba
(A.G.)
[r.g.]
