II CSKP 1118/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
5 listopada 2025 r.
SSN Kamil Zaradkiewicz (przewodniczący)
SSN Krzysztof Grzesiowski
SSN Maciej Kowalski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 5 listopada 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej
w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 23 lutego 2022 r., VI ACa 633/20,
w sprawie z powództwa I.B., A.B.
przeciwko syndykowi masy upadłości Bank spółce akcyjnej
w W.
o zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w
W. na rzecz I.B. i A.B. po 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych
tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Krzysztof Grzesiowski
Kamil Zaradkiewicz
Maciej Kowalski
UZASADNIENIE
II CSKP 1118/23
2
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 23 lutego 2022 r. oddalił apelację
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 25 maja 2020 r.,
którym zasądzono od pozwanego Bank spółki akcyjnej w W.
na rzecz powodów I.B. i A.B. 121 645,96 zł wraz z bliżej określonymi odsetkami za
opóźnienie.
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,
z których wynikało, że strony łączyła umowa kredytu hipotecznego zawarta 14 maja
2007 r., na mocy której bank udzielił kredytobiorcom kredytu w wysokości
516 179,62 zł indeksowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF). Z umowy
wynikało, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych
środków będzie przeliczana na CHF według kursu kupna walut, określonego
w sporządzanej przez pozwanego tabeli kursów, obowiązującego w dniu
uruchomienia środków. Wysokość raty miała być natomiast ustalana jako
równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu
sprzedaży walut określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu spłaty. Tabela
kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut
sporządzana była przez pozwanego na podstawie kursów obowiązujących na rynku
międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez
NBP.
Powodowie jako kredytobiorcy nie zostali poinformowani w jaki sposób bank
ustala kurs franka szwajcarskiego; nie przyznano im również żadnych mechanizmów
pozwalających na ich kontrolę, czy też weryfikację. Nie mieli również możliwości
negocjowania warunków umowy. Zawierając umowę powodowie oświadczyli,
że są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty
indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują
to ryzyko.
Powodom bank wypłacił łącznie 516 179,62 zł. Od zawarcia spornej umowy
do 31 sierpnia 2016 r. dokonali oni na rzecz pozwanego wpłat w łącznej wysokości
413 951,57 zł. Kredyt jest nadal spłacany.
II CSKP 1118/23
3
Pismem z 6 października 2016 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty
121 645,96 zł stanowiącej równowartość bezpodstawnie pobranych kwot w związku
z występowaniem w przedmiotowej umowie niedozwolonych klauzul umownych
regulujących zasady indeksacji kredytu do CHF.
Sąd Apelacyjny zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że powodowie
zawierali umowę jako konsumenci, sporne postanowienia nie były z nimi
indywidualnie uzgodnione, a przy tym nie zostały wyrażone w sposób jednoznaczny
- prostym i zrozumiałym językiem. Przyjął, że zawarte w umowie kredytu klauzule
indeksacyjne kształtowały ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami i rażąco naruszały ich interesy i w konsekwencji stanowią niedozwolone
postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.).
Sąd drugiej instancji nie podzielił natomiast stanowiska Sądu Okręgowego,
że po wyeliminowaniu ze spornej umowy kredytu klauzul abuzywnych pozostaje ona
w mocy jako umowa wyrażająca zobowiązanie w złotych bez indeksacji do CHF
z oprocentowaniem w oparciu o stawkę LIBOR 3M i stałą marże banku. Odwołując
się do aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego przyjął, że umowa ta nie
wywołuje skutków prawnych ab initio.
Wyjaśnił, że mając na względzie wskazane przez powodów ramy faktyczne
powództwa (zwłaszcza powołanie się na zamieszczenie w spornej umowie klauzul
abuzywnych), stosując prawo materialne uznał, że w związku z bezskutecznością
zawartej umowy powodowie mogą domagać się zwrotu w całości lub części - jako
świadczenia nienależnego, wpłaconych na rzecz banku kwot (art. 410 § 1 i 2
i art. 405 k.c.).
Odnosząc się do, podniesionego przez pozwanego w postępowaniu
apelacyjnym, zarzutu potrącenia i zatrzymania Sąd Apelacyjny stwierdził, że zarzuty
te, aby mogły zostać uwzględnione winny być również udowodnione co do wysokości.
Wyjaśnił, że pozwany nie przedstawił materiału procesowego, który umożliwiłby
Sądowi weryfikację, czy w ogóle przysługuje mu jeszcze jakieś roszczenie pieniężne
wobec powodów. Okoliczności sprawy i upływ czasu poddają bowiem w wątpliwość
twierdzenia banku.
II CSKP 1118/23
4
Bezsporne bank wypłacił powodom 516 179,62. Domagali się oni – jako
żądania głównego - zwrotu jedynie części kwoty, którą wpłacili pozwanemu
w związku z zawartą umową kredyty – ostatecznie 121 645,96 zł, a ponadto nadal
kredyt ten spłacają – regulując comiesięczne raty. Z zalegającej w aktach sprawy
opinii biegłego wynika przy tym, że na wskazaną w niej datę - 31 sierpnia 2017 r.,
a zatem ponad cztery lata przed chwilą orzekania, powodowie spłacili 413 951,57 zł,
a wysokość ich raty (w końcowym okresie objętym opinią) wynosiła ponad 4 000 zł
miesięcznie.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwany zarzucił naruszenie:
1) art. 379 pkt 5 w zw. z art. 1562 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; 2) art. 384 k.p.c.; 3) art.
321 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; 4) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2
dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawach nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”); 5) art. 3851 § 1, 3
i 4 k.c.; 6) art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 1 ust. 1, 6 ust. 1, 9 ust.
2 i 10 ust. 3 umowy; 7) art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. § 1 ust. 1, 6 ust. 1, 9 ust. 2 i 10 ust.
3 umowy w zw. z art. 3851 § 1 k.c.; 8) art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r.
Prawo bankowe (dalej "pr.bank.") i art. 65, 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13; 9) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem
dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13; 10) art. 3851 § 1 i 2 i 58 § 3 k.c.; 11)
art. 498 § 1 i 2 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c. i 496 w zw. z art. 497 w zw.
art. 6 k.c.
Wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości ze zniesieniem
postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy w tym
zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie,
ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i orzeczenie przez Sąd
Najwyższy co do istoty sprawy przez zmianę wyroku i oddalenie powództwa
w całości.
W odpowiedzi na skargę kasacyjna powodowie wnieśli m.in. o oddalenie
skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych.
II CSKP 1118/23
5
Postanowieniem Sądu Najwyższego z 6 września 2023 r., postępowanie
kasacyjne, wobec ogłoszenia upadłości pozwanego, zostało zawieszone a następnie
podjęte z udziałem syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W..
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.
Nie można zgodzić się z pozwanym, że został pozbawiony możności obrony
swych praw w postępowaniu apelacyjnym co miało skutkować nieważnością
postępowania przed Sądem drugiej instancji (art. 379 pkt 5 w zw. z art. 1562
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).
Artykuł 1562 k.p.c. może znaleźć zastosowanie wyłącznie wówczas,
gdy w sprawie została wyznaczona rozprawa, posiedzenie przygotowawcze lub inne
posiedzenie z udziałem stron. W badanej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca.
Ponadto, naruszenie art. 1562 k.p.c. nie prowadzi automatycznie
do nieważności postępowania. Ocena skutków naruszenia tego przepisu musi być
dokonywana w okolicznościach konkretnej sprawy, w szczególności przy
uwzględnieniu jej przedmiotu, powoływanych przez strony okoliczności faktycznych
oraz stanowisk stron w zakresie podstawy prawnej sporu. Wymaga również
uwzględnienia czy strony są reprezentowane przez zawodowych pełnomocników.
Ich udział w postępowaniu rzutuje bowiem na ocenę możliwości przewidywania
zmiany podstawy prawnej rozstrzygnięcia przez sąd w świetle ustalonych w sprawie
okoliczności faktycznych. Taka ewentualność powinna być brana pod uwagę przez
zawodowych pełnomocników stron, skoro utrwalone jest stanowisko judykatury,
że sąd rozpoznający sprawę nie jest związany podstawą prawną żądania wskazaną
przez powoda i ma obowiązek zastosowania właściwych przepisów prawa
materialnego w ustalonym stanie faktycznym sprawy (zob. wyrok SN z 31 stycznia
2025 r., II CSKP 2242/22).
Pozwany w postępowaniu apelacyjnym był reprezentowany przez
zawodowego pełnomocnika. Ponadto uszło uwadze skarżącego,
że z niezakwestionowanych przez Sąd Apelacyjny ustaleń wynika, iż powodowie
odwołali się w swoim stanowisku również do nieważności umowy kredytu
i oświadczyli, że takie rozwiązanie byłoby dla nich korzystne. Ponadto sam pozwany
II CSKP 1118/23
6
na etapie postępowania apelacyjnego dopuszczał możliwość, że Sąd odwoławczy
oceni sporną umowę jako nieważną, skoro uzależnił procesowy zarzut potrącenia
podniesiony w piśmie z 14 lutego 2022 r. (k. 493) od wystąpienia takiej okoliczności.
W tym świetle twierdzenia skarżącego, że przyjęcie przez Sąd drugiej instancji
odmiennej oceny skutków abuzywności spornych postanowień wykraczało poza
granice przewidywalności nie zasługują na uwzględnienie.
Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 321 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
oraz art. 384 k.p.c.
W świetle art. 321 § 1 k.p.c. zakaz orzekania ponad żądanie dotyczy bądź
samego żądania (petitum), bądź jego podstawy faktycznej (causa petendi). Granic
przedmiotu orzekania nie wyznacza natomiast kwalifikacja prawna żądania i do jej
określenia zastosowanie mają zasady da mihi factum dabo tibi ius oraz iura novit
curia. Sąd nie jest związany wskazaną w pozwie podstawą prawną roszczenia.
Powołanie takiej podstawy nie jest obowiązkowe, nawet wówczas, gdy strona jest
reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (zob. np. wyroki SN
z 30 września 2016 r., I CSK 644/15, i z 7 października 2020 r., V CSK 603/18;
postanowienie SN z 20 maja 2015 r., I CZ 44/15).Oznacza to, że jeżeli z powołanych
w pozwie okoliczności faktycznych wynika, że roszczenie jest uzasadnione w całości
bądź w części, to należy je w takim zakresie uwzględnić, chociażby powód
nie wskazał podstawy prawnej albo przytoczona przez niego okazała się błędna
(zob. wyroki SN: z 14 kwietnia 2003 r., V CKN 115/01; z 16 września 2009 r.,
II CSK 189/09; z 23 lipca 2015 r., I CSK 549/14, z 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14,
i postanowienie SN z 29 lutego 2024 r., I CSK 1738/23).
Nie dochodzi do naruszenia art. 384 k.p.c., gdy sąd drugiej instancji –
w ramach kognicji wyznaczonej przez art. 378 § 2 i art. 382 k.p.c. – wskazał inną
podstawę prawną zasądzenia spornej należności, nawet gdyby była dla skarżącego
bardziej dolegliwa niż przyjęta przez sąd pierwszej instancji. Oceny w tej kwestii
dokonuje się przy tym przez pryzmat rozstrzygnięcia, a nie jego uzasadnienia
(zob. np. wyroki SN: z 12 października 2007 r., V CSK 261/0712, i z 19 stycznia
2024 r., II CSKP 36/23).
II CSKP 1118/23
7
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono już stanowisko, że oddalenie
apelacji pozwanego kredytodawcy od wyroku sądu pierwszej instancji, który zakładał,
że sporna umowa kredytu pozostanie w mocy i przyjęcie przez sąd odwoławczy,
że umowa ta upada w całości ze względu na abuzywność części jej postanowień
w sytuacji, w której powództwo nie obejmowało roszczenia o ustalenie lub zapłatę,
wywodzonego z zarzutu upadku umowy, a wyłącznie roszczenie o zapłatę przy
założeniu obowiązywania umowy, tyle że z pominięciem indeksacji (waloryzacji)
kredytu, nie prowadzi do naruszenia art. 321 § 1, art. 378 § 1 i art. 384 k.p.c.
(zob. postanowienie SN z 14 listopada 2024 r., I CSK 3137/23).
Problematyka przedstawiona w pozostałych zarzutach skargi dotyczących
naruszenia prawa materialnego była wielokrotnie i wszechstronnie rozważana
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w kontekście zbliżonych
stanów faktycznych, a skarżący nie przedstawił argumentów, które uzasadniałyby
odejście od wypracowanych w judykaturze rozwiązań.
Uzupełniająco podnieść należy, że prezentowane przez pozwanego
uzasadnienie podstaw skargi - w sposób niedopuszczalny, opiera się
na twierdzeniach, które pozostają w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi
poczynionymi przez sąd drugiej instancji, a którymi to ustaleniami Sąd Najwyższy
w postępowaniu kasacyjnym jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.). Według ustaleń
Sądu meriti, wbrew stanowisku pozwanego, sporne postanowienia waloryzacyjne nie
były indywidulanie uzgodnione, a powodowie nie zostali szczegółowo poinformowani
o treści zawieranego stosunku prawnego.
Chybione są zarzuty oparte na założeniu, że możliwe jest wyodrębnienie
i dokonanie samodzielnej oceny klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu
walutowego składających się łącznie na zawarte w spornej umowie klauzule
przeliczeniowe.
W judykaturze wyjaśniono już, że klauzula ryzyka walutowego nie może
funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron
celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji
bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego
i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji
II CSKP 1118/23
8
klauzule te, składające się na przyjęty w umowie kredytu mechanizm przeliczeniowy,
są ze sobą ściśle powiązane (zob. uzasadnienie uchwały całego składu Izby Cywilnej
SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane
tam orzecznictwo).
W analizowanej umowie występują obydwa rodzaje powyższych klauzul i Sąd
Apelacyjny prawidłowo dokonał ich oceny pod względem abuzywności, odwołując
się do przesłanek określonych w art. 3851 § 1 k.c.
Obecnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko,
że klauzula indeksacyjna określa główne świadczenia stron. Za postanowienia
umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu
art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe
świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę.
Za takie uznawane są również postanowienia określane jako „klauzule ryzyka
walutowego”, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy - konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu
(zob. orzeczenia przytoczone w uzasadnieniu uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22, oraz wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné
Rábai; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove;
z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.; z 20 września 2018 r., C-51/17,
OTP Bank i OTP Faktoring; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai; z 3 października
2019 r., C-260/18, Dziubak).
Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają kontroli
pod kątem ich abuzywności pod warunkiem, że zostały sformułowane w sposób
jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Takie rozwiązanie, wywodzące się z art. 4 ust.
2 dyrektywy 93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia
określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę
konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę i zasada
ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej
w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować
postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma
II CSKP 1118/23
9
możliwości łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów
świadczenia drugiej strony (zob. wyrok SN z 22 listopada 2023 r., II CSKP 184/23).
Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. W orzecznictwie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że wymóg wyrażenia
warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa
przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego
odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym
mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by
konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,
wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. wyroki SN:
z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24; z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 827/23, i cytowane
tam orzeczenia TSUE). Innymi słowy umowa musi zawierać takie postanowienia,
które pozwalają ustalić treść stosunku zobowiązaniowego – w szczególności rozmiar
przyszłego świadczenia konsumenta przy wykorzystaniu zobiektywizowanych
kryteriów. Nie chodzi tu zatem wyłącznie o jednoznaczność językową umowy
(zob. m.in. wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22, i tam powołane
orzecznictwo).
Nie budzi wątpliwości, że sporna klauzula przeliczeniowa powyżej kryteriów
nie spełniała – nie została ona bowiem jednoznacznie sformułowana.
Na jej podstawie bank mógł swobodnie (dowolnie) ustalić wysokość oddanej
do dyspozycji powodów kwoty kredytu w CHF, i nie byli oni w stanie z góry
oszacować kwoty, którą mieli obowiązek świadczyć, skoro zasady przewalutowania
określał jednostronnie bank (zob. np. wyrok SN z 21 marca 2025 r., II CSKP 62/24).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nie jest wystarczające
wskazanie w umowie, iż ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi
kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został
poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty
oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytu
zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało
szczególnej staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń
wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie
II CSKP 1118/23
10
konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy
przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien
zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający
konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,
że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne (zob. wyroki SN:
z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, i z 14 lutego 2025 r., II CSKP 917/23).
Tym samym za nietrafny należy uznać zarzut skargi kwestionujący sposób
ujęcia przez Sąd drugiej instancji przesłanki „jednoznaczności” spornych
postanowień w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.
Chybiony jest również zarzut, że Sąd Apelacyjny błędnie ocenił jako
niedozwolone klauzule przeliczeniowe zawierające odniesienie do tabel kursowych
banku. Ocena przyjęta w zaskarżonym wyroku pozostaje bowiem w zgodzie
z dominującym w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiskiem, że postanowienia
umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego
kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,
pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter
niedozwolonych postanowień umownych.
Takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa i obowiązki
konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego
interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta
polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku
oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno
przeliczenie kwoty kredytu na złote w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne
w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu
wysokości świadczenia konsumenta. Takie uregulowanie umowne należy uznać
za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu jest
pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych
maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych
kryteriów. Określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę w umowie
kredytu powiązanego z walutą obcą z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego
jednostronnie przez bank bez wskazania obiektywnych kryteriów jego oznaczania
II CSKP 1118/23
11
jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten
sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza
równorzędność stron umowy kredytu. W konsekwencji, postanowienia takie są
niedopuszczalne, a ich bezskuteczność może prowadzić do upadku umowy w całości
(zob. np. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 9 września 2022 r.,
II CSKP 794/22; z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22).
Trafności oceny abuzywności zawartych w umowie klauzul przeliczeniowych
nie podważa w szczególności argumentacja, według której tabela kursów
funkcjonująca u pozwanego była ustalana na podstawie kursów obowiązujących
na rynku międzybankowym. Sformułowanie umowne, według którego tabela jest
sporządzana „na podstawie” kursów obowiązujących na rynku międzybankowym,
nie wyraża bowiem jakiejkolwiek ścisłej umownej relacji (zależności) między kursem
rynkowym, a kursem stosowanym przez bank, mogącej stanowić dostateczne
zabezpieczenie dla konsumenta z uwzględnieniem czasu trwania umowy kredytu.
Jeżeli pozwany rzeczywiście miał zamiar związać się realnym mechanizmem
obiektywizującym sposób ustalania kursu waluty indeksacji i marży kursowej przez
odesłanie do kursu określanego przez NBP lub do innych kryteriów pozostających
poza wpływem pozwanego, nie było przeszkód, aby zastrzeżenia takie objąć treścią
umowy kredytu (zob. wyrok SN z 28 lutego 2025 r., II CSKP 1277/24). W badanej
sprawie taka sytuacja jednak nie wystąpiła.
Za niezasadne należy uznać także zarzuty pozwanego banku oparte na
przekonaniu, że po usunięciu z umowy kredytu abuzywnych postanowień umownych,
które nie wiążą konsumenta, możliwe jest wprowadzenie w ich miejsce innego
mechanizmu określającego sposób ustalania kursu waluty obcej, dzięki czemu
umowa bez przeszkód może nadal funkcjonować w obrocie oraz zmierzające
do podważenia stanowiska przyjętego w zaskarżonym wyroku, że umowa jest
nieważna. Bezzasadność zarzutów tego rodzaju wynika jednoznacznie
z przywoływanej już uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego
z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w której przyjęto m.in., że w razie uznania,
iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące
się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie
umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,
II CSKP 1118/23
12
że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej
wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W uchwale tej Sąd Najwyższy
stwierdził ponadto, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty
obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże
także w pozostałym zakresie. Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia
2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie.
W konsekwencji żaden z przedstawianych przez pozwanego przepisów,
zwłaszcza art. 69 ust. 3 pr.bank. i art. 358 § 2 k.c., nie może zostać uznany
za możliwy do wykorzystania w celu określenia wiążącego strony kursu waluty obcej.
Powyższa uchwała potwierdziła wcześniejsze orzecznictwo Sądu
Najwyższego, w którym przyjęto, że nie ma możliwości wypełnienia luki w umowie,
powstałej na skutek usunięcia z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez
odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego
w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP
oraz że nie ma podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR stawką
WIBOR.
Podzielono w niej także stanowisko, że wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca
2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, czyli tzw.
ustawy antyspreadowej, którą dodano ustęp 3 do art. 69 pr.bank. w żaden sposób
nie wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach
kredytu i ich konsekwencji na byt tych umów (zob. uzasadnienie uchwały SN
z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22).
Ponadto podnieść należy, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
analizując dopuszczalność dokonywania wykładni umowy na podstawie art. 65 k.c.
w celu utrzymania jej w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych wyjaśnił,
że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one
na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku
umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej
dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego
charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron (zob. wyrok
II CSKP 1118/23
13
TSUE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A.).
Koresponduje z powyższym stanowisko Sądu Najwyższego, że nie można dokonać
wykładni umów kredytu na podstawie art. 65 § 2 k.c., już po usunięciu z nich
postanowień abuzywnych. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy
nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem
ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona,
która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby
umowy z jego pominięciem (zob. wyrok SN z 20 czerwca 2024 r., II CSKP 637/23).
Obecnie nie budzi już wątpliwości, że stwierdzenie nieważności umowy
kredytu mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku
z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych
(zob. wyrok SN z 27 czerwca 2024 r., II CSKP 514/23, i cytowane tam orzecznictwo
TSUE).
Brak też podstaw do przyjęcia, że stanowisko Sądu Apelacyjnego, który
nie uwzględnił zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia, było błędne.
Powodowie w sprawie niniejszej domagali się zasądzenia od pozwanego
121 645,96 zł wraz z odsetkami za opóźnienie tytułem nadpłaty rat kapitałowo -
odsetkowych spłacanych w związku z zawartą umową kredytu. Sąd Okręgowy
zasądził powyższą kwotę uznając, że sporna umowa ma charakter umowy kredytu
złotowego ze zmiennym oprocentowaniem, na które składa się suma stawki DBCHF
(oparta o wskaźnik LIBOR 3M) i stałej marży kredytodawcy. W szczególnych
okolicznościach sprawy brak było zatem podstaw do uwzględnienia podniesionego
przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym i opartego na teorii dwóch kondykcji
zarzutu potrącenia kwoty wypłaconego kredytobiorcom kredytu. Powyższego
nie zmienia oddalenie apelacji pozwanego z uwagi na przyjęcie przez ten Sąd,
że umowa kredytu była nieważna. Dokonując wykładni przepisów odnoszących się
do potrącenia, w ustalonym stanie faktycznym sprawy należy przy tym uwzględnić
stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrażone w wyroku
z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, Lubreczlik, w którym przyjęto m.in., że artykuł 7 ust.
1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie
orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy
kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca
II CSKP 1118/23
14
ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu,
niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy
i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty.
W uchwale składu siedmiu sędziów SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23
(OSNC 2025, nr 3, poz. 25,) przesądzono, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.)
nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności
drugiej strony. Natomiast w uchwale składu siedmiu sędziów SN z 5 marca 2025 r.,
III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), wyjaśniono, że w razie dochodzenia
od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która
okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie
art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
Stanowisko to odpowiada poglądom wyrażonym wcześniej przez Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22,
Getin Noble Bank (Délai de prescription des actions en restitution), wskazał,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta
przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu
nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać
się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń
otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu
świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych
ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa
zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania
odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego
przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca
ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej
umowy.
Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814
k.p.c.
II CSKP 1118/23
15
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i
3 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy uwzględnieniu
§ 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów w częściach równych
zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23
(OSNC 2024, nr 6, poz. 57).
Krzysztof Grzesiowski
(a.z.)
[SOP]
Kamil Zaradkiewicz
Maciej Kowalski
