I PSKP 39/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 7 października 2025 r.
SSN Robert Stefanicki (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Ewa Stryczyńska
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z powództwa Spółki R. S. A. w B.
przeciwko L. S.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 7 października 2025 r.,
skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 24 października 2023 r., sygn. akt X Pa 120/22,
uchyla zaskarżony wyrok w punkcie drugim i sprawę
przekazuje w tym zakresie Sądowi Okręgowemu w Katowicach do
ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
I PSKP 39/25
2
Spółka R. S. A. w B. w pozwie z dnia 9 marca 2022 r. domagała się zasądzenia
od pozwanego L. S. kwoty 61.013 zł tytułem zwrotu nienależnie pobranych
świadczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie, od określonych w pozwie kwot i terminów. W uzasadnieniu powodowa
Spółka podniosła, że za okres od kwietnia 2019 r. do września 2021 r. powstała
nadpłata wypłaconej przez nią na rzecz pozwanego renty wyrównawczej w łącznej
kwocie 61.012,33 zł, nadpłata pozwanemu miesięcznych rat renty wyrównawczej
stanowi świadczenie nienależne finansowane z budżetu państwa. Pozwany,
pobierając rentę, która od kwietnia 2019 r. do września 2021 r. nie należała mu się
ponad kwoty wskazane w wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 30 lipca 2021
r. (sygn. akt V P-Pm 123/19) powinien był liczyć się z obowiązkiem ich zwrotu już w
marcu 2019 r., gdy powódka przysłała pozwanemu propozycję zawarcia ugody
pozasądowej przewidującej obniżenie należnej mu renty wyrównawczej.
W odpowiedzi na pozew z dnia 6 kwietnia 2022 r. pozwany wniósł o oddalenie
powództwa w całości. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew wskazał, że dopiero po
uprawomocnieniu się wyroku z dnia 30 lipca 2021 r. (sygn. akt: V P-Pm 123/19) w
dniu 20 września 2021 r. musiał liczyć się ze zmniejszeniem świadczenia z tytułu
renty, dochodzenie przez stronę powodową zaległych kwot renty jest bezpodstawne.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości.
Sąd Rejonowy w Bytomiu wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2022 r. zasądził od L. S.
na rzecz Spółki R. S.A. z siedzibą w B. kwotę 61.013 zł wraz z ustawowymi odsetkami
od kwot i dat wskazanych w sentencji orzeczenia. Odstępuje od obciążania
pozwanego kosztami postępowania.
Sąd pierwszej instancji ustalił, iż L. S., ur. w 1967 r. był zatrudniony u strony
pozwanej od 1986 r., ostatnio na stanowisku cieśli górniczego pod ziemią. W dniu 21
marca 2000 r. pozwany uległ wypadkowi przy pracy i doznał zmiażdżenia prawej
stopy, czego następstwem była amputacja części podudzia. Na skutek wypadku
pozwany utracił zdolność do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku.
Umowa o pracę została rozwiązana z pozwanym w dniu 17 września 2000 r., w
związku z wyczerpaniem okresu zasiłkowego. Na podstawie orzeczenia lekarza
orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzono u pozwanego trwały, 45%
uszczerbek na zdrowiu.
I PSKP 39/25
3
Sąd Rejonowy w Bytomiu wyrokiem z dnia 18 listopada 2002 r., w sprawie
sygn. akt. V P 1966/00, zasądził od Z. Sp. z o.o. na rzecz powoda L. S. rentę
wyrównawczą za okres od 21 marca 2000 r. do 31 grudnia 2000 r. oraz bieżącą rentę
wyrównawczą od 1 czerwca 2001 r. Wyrokiem z dnia 28 lipca 2004 r., sygn. akt V P
130/04, Sąd zasądził na rzecz powoda skapitalizowaną rentę wyrównawczą za okres
od 1 grudnia 2001 r. do 31 stycznia 2004 r. Kolejnymi wyrokami Sąd Rejonowy w
Bytomiu zasądził na rzecz powoda wyrokiem z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt V P
863/05, skapitalizowaną rentę wyrównawczą od 1 lutego 2004 r. do 31 sierpnia 2005
r., dalszą rentę od września 2005 r. do lutego 2006 r. oraz rentę bieżącą od 1 marca
2006 r. w wysokości 869,44 zł miesięcznie. Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2008 r.,
sygn. akt V P 494/07, zasądzono na rzecz powoda skapitalizowaną rentę
wyrównawczą za okres od 1 kwietnia 2006 r. do 31 października 2007 r. oraz bieżąca
rentę wyrównawczą. W sprawie o sygn. akt V P 44/09 Sąd Rejonowy w Bytomiu
zasądził na rzecz powoda skapitalizowaną rentę wyrównawczą za okres od 1 marca
2008 r. do 28 lutego 2009 r. oraz raty renty wyrównawczej za okres od marca do
czerwca 2009 r. oraz bieżącą rentę wyrównawczą w kwocie 2.515 zł miesięcznie od
lipca 2009 r. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 30 listopada 2011 r., V
P 163/11 obniżono bieżącą rentę wyrównawczą L. S. do kwoty po 2.472 zł
miesięcznie, począwszy od dnia 1 czerwca 2011 r. w związku ze zmianą stosunków
zgodnie z art. 907 k.c.
W sprawie z powództwa L. S. przeciwko Spółce R. Spółce Akcyjnej w B. o
podwyższenie renty wyrównawczej prowadzonej przed Sądem Rejonowym w
Bytomiu, V P 212/17, powołana w sprawie biegła sądowa z zakresu rent i emerytur,
kapitału początkowego i rent wyrównawczych S. K. ustaliła, że gdyby nie wypadek
przy pracy, to powód nabyłby prawo do emerytury górniczej bez względu na wiek z
dniem 3 września 2011 r. W związku z takim ustaleniem wyrokiem z dnia 28 marca
2018 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu oddalił powództwo o podwyższenie renty
wyrównawczej, wskazując w uzasadnieniu wyroku, że pozwany zakończyłby pracę u
strony pozwanej w 2011 r. W związku z powyższym wyrokiem strona powodowa
dokonała przeliczenia należnej pozwanemu renty wyrównawczej zgodnie z
ustaleniami biegłej sądowej S. K. zawartymi w opinii sporządzonej do wskazanej
sprawy i zaproponowała L. S. zawarcie ugody pozasądowej, na której podstawie
I PSKP 39/25
4
wysokość należnej renty wyrównawczej zostałaby obniżona do kwoty 788,30 zł
miesięcznie począwszy od dnia 1 kwietnia 2019 r. i na przyszłość. Pozwany odmówił
podpisania ugody, w związku z czym powódka wytoczyła powództwo przed Sądem
Rejonowym w Bytomiu o uchylenie obowiązku zapłaty na rzecz pozwanego bieżącej
renty wyrównawczej w części, to jest ponad kwotę 788,30 zł miesięcznie orzeczonej
w wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 30 listopada 2011 r., w sprawie V P
163/11, poczynając od dnia 1 kwietnia 2019 r. i na przyszłość. Powołana w tej
sprawie to jest o sygn. akt V P 123/19 biegła sądowa S. K. ustaliła w opinii z dnia 1
kwietnia 2021 r., że należna pozwanemu renta wyrównawcza począwszy od kwietnia
2019 r. winna wynieść kwoty po 417,40 zł miesięcznie. W piśmie z dnia 21 kwietnia
2021 r. powodowa Spółka dokonała modyfikacji żądania pozwu stosownie do ustaleń
w zakresie wysokości szkody pozwanego (k. 180 a.s., V P 123/19 SR w Bytomiu).
Ustalenia biegłej co do wysokości należnej pozwanemu renty wyrównawczej Sąd
Rejonowy w Bytomiu podzielił w wyroku z dnia 30 lipca 2021 r., którym Sąd ten
obniżył wysokość należnej pozwanemu renty wyrównawczej ponad kwotę 417,40 zł
netto miesięcznie za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 września 2019 r., ponad kwotę
424,40 zł netto miesięcznie za okres od 1 października 2019 r. do 31 grudnia 2019
r., ponad kwotę 422,55 zł netto miesięcznie za okres od 1 stycznia 2020 r. do 29
lutego 2020 r., ponad kwotę 438,05 zł netto miesięcznie od dnia 1 marca 2020 r. do
dnia 28 lutego 2021 r., ponad kwotę 466,91 zł netto miesięcznie od dnia 1 marca
2021 r. Od powyższego wyroku pozwany nie wniósł apelacji. Powodowi doręczono
odpis wyroku wydanego w sprawie o sygn. akt V P-Pm 123/19 wraz z uzasadnieniem
w dniu 6 września 2021 r. Wyrok ten stał się prawomocny w dniu 21 września 2021
r.
Spółka R. S.A. w Bytomiu we wniesionym w dniu 9 marca 2022 r. pozwie
domagała się zasądzenia od L. S. kwoty 61.013 zł wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie, po wcześniejszej próbie polubownego zakończenia sporu, gdyż
poinformowała pozwanego o konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń
i wezwała go do ich dobrowolnego zwrotu w nieprzekraczalnym terminie 14 dni - do
dnia 26 listopada 2021 r.
W ocenie Sądu pierwszej instancji powództwo zasługiwało na uwzględnienie.
Sąd wskazał, iż w niniejszej sprawie pozwany wniósł o oddalenie powództwa w
I PSKP 39/25
5
całości, gdyż jak podnosił dopiero po uprawomocnieniu się wyroku z dnia 30 lipca
2021 r., V P-Pm 123/19 to jest od września 2021 r., musiał się liczyć ze
zmniejszeniem świadczenia z tytułu renty, a nadto podniósł, iż zużył już
przedmiotowe świadczenie i na dzień zawiśnięcia sporu na rachunku bankowym
pozwanego pozostaje kwota 4.749,88 zł.
Sąd pierwszej instancji powołał się na art. 405 k.c. zgodnie, z którym ten, kto
bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany
jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej
wartości. Zgodnie z art. 409 k.c. obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości
wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest
już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien był
liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Sąd zwrócił uwagę, że powinność liczenia się z
obowiązkiem zwrotu z art. 409 k.c. zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie jest
rozumiana szeroko. Wystarcza wykazanie przez zubożonego wystąpienia takich
okoliczności towarzyszących wzbogaceniu, o których wiedza obiektywnie powstaje
przy zachowaniu należytej staranności, a które w normalnym toku spraw u
przeciętnego człowieka powinna kreować świadomość obowiązku zwrotu
bezpodstawnie uzyskanej korzyści (D. Fuchs, A. Malik [w:] Kodeks cywilny.
Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), red. M. Fras, M.
Habdas, Warszawa 2018, art. 409). "Powinność" (art. 409 k.c.) oznacza zarówno
sytuację, w której zobowiązany do zwrotu wiedział, że korzyść mu się nie należy, jak
również sytuację, gdy co prawda był subiektywnie przekonany, iż korzyść mu się
należy, lecz na podstawie okoliczności sprawy obiektywnie powinien się liczyć z
możliwością obowiązku zwrotu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2010 r.,
II PK 246/09).
Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy, Sąd pierwszej instancji zważył,
iż pozwany otrzymał od powódki pismo zawierające propozycję zawarcia ugody
pozasądowej już w marcu 2019 r., wobec tego zdaniem Sądu pozwany powinien był
od tego momentu liczyć się z obowiązkiem zwrotu w przyszłości kwoty
przewyższającej należną mu rentę. Ponadto pozwany w żaden sposób nie wykazał,
aby uzyskaną korzyść, zużył lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony.
To na wzbogaconym ciąży w tym zakresie ciężar dowodu. Fakt braku środków na
I PSKP 39/25
6
rachunku bankowym w żaden sposób nie wykazuje, że wpływające tam środki
zostały zużyte w sposób bezproduktywny.
W apelacji od powyższego wyroku pozwany wniósł o jego uchylenie i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pozwany podniósł, iż w dobrej
wierze przyjmował środki na konto jako należne. Zaskarżany wyrok jest dla niego
krzywdzący społecznie, gdyż pozwany nie odniósł żadnych korzyści.
Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 24 października 2023 r. na
skutek apelacji pozwanego zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 w ten sposób, że oddalił
powództwo za okres do dnia 9 sierpnia 2019 r. (pkt 1), oddalił apelację w pozostałej
części (pkt 2), a także odstąpił od obciążania pozwanego kosztami zastępstwa
procesowego (pkt 3).
Sąd Okręgowy uznał, że apelacja pozwanego tylko częściowo zasługuje na
uwzględnienie. Z okoliczności sprawy wynika, iż pozwem z dnia 14 maja 2019 r.
Spółka R. Spółka Akcyjna w Bytomiu wystąpiła przeciwko L. S. o uchylenie w części
obowiązku zapłaty na rzecz pozwanego renty wyrównawczej ponad kwotę 788,30 zł
zasądzonej wyrokiem Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 30 listopada 2011 r., V P
163/11. W toku postępowania żądanie pozwu zostało zmodyfikowane. Odpis pozwu
w tej sprawie pozwany otrzymał w dniu 9 sierpnia 2019 r. (k 43 akt VP 123/19 SR w
Bytomiu).
W ocenie Sądu rozpoznającego apelację zaistnienie „powinności” pozwanego
liczenia się z obowiązkiem zwrotu należy ustalić od daty doręczenia odpisu pozwu w
sprawie V P 123/19 SR w Bytomiu, co nastąpiło w dniu 9 sierpnia 2019 r. Sąd
podkreślił, że ten, kto uzyskał korzyść bez podstawy prawnej, a następnie zużył ją
lub utracił nieproduktywnie, jest nadal wzbogacony i powinien liczyć się z
obowiązkiem zwrotu (art. 409 k.c.). Wzbogacony powinien liczyć się z obowiązkiem
zwrotu od chwili powzięcia wiadomości o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa,
chyba że powództwo byłoby w oczywisty sposób niezasadne (K. Pietrzykowski
Kodeks Cywilny Tom I Komentarz wyd. Beck W-wa 2002 str. 876 v). W uzasadnieniu
wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2013 r., III PK 40/13, wskazano, iż
rozważania dotyczące powinności liczenia się z obowiązkiem zwrotu korzyści lub jej
równowartości odnoszą się tylko do takiej sytuacji, w której strona wzbogacona
zużyła w całości lub w części bezpodstawnie uzyskaną korzyść w taki sposób, że już
I PSKP 39/25
7
nie jest wzbogacona. Jeżeli natomiast mimo zużycia korzyści strona pozostaje
choćby w części wzbogacona (np. przez oszczędzanie normalnych wydatków ze
swojego majątku), to jest obowiązana zwrócić uzyskaną korzyść w takim zakresie, w
jaki pozostaje wzbogacona.
W ocenie Sądu odwoławczego z chwilą powzięcia przez pozwanego wiedzy o
wytoczeniu powództwa, co nastąpiło przez doręczenie odpisu pozwu - pozwany
powinien już liczyć się z powinnością zwrotu, o którą chodzi w niniejszej sprawie.
Wobec tego jako Sąd odwoławczy nie podzielił zapatrywań Sądu pierwszej instancji,
iż „powinność” po stronie pozwanego pojawiła się już z chwilą wezwania go do
zawarcia ugody w przedmiocie obniżenia wysokości wypłacanej renty. W powołanym
wyżej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2013 r. przyjęto, iż - co do zasady
- dopiero przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania kreuje rzeczoną powinność, a
nie sam fakt jej wniesienia. Z powyższych względów Sąd Apelacyjny uznał, że nie
jest trafny pogląd pozwanego, iż obowiązek liczenia się ze zwrotem świadczenia
pojawił się dopiero po uprawomocnieniu wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia
30 lipca 2021 r. W ocenie Sądu Okręgowego, powództwo powodowej Spółki było
zasadne dopiero za okres po 9 sierpnia 2019 r., uwzględniając, iż za okres
wcześniejszy pozwanemu nie powinno się przypisywać powinności liczenia się z
obowiązkiem zwrotu świadczenia.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w części
dotyczącej: punktu 2., w którym Sąd Okręgowy oddalił w pozostałej części apelację
pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 9 sierpnia 2022 r. (sygn.
akt V P 26/22), oraz z ostrożności punktu 1., w którym Sąd Okręgowy zmienił
częściowo wyrok Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 9 sierpnia 2022 r. (sygn. akt
V P 26/22) w punkcie pierwszym tego wyroku - w tym zakresie interes prawny
pozwanego wynika z podstawy kasacyjnej wskazanej w pkt II ppkt 2) lit. a) poniżej,
tj. naruszenia art. 325 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieprawidłowe
sformułowanie sentencji orzeczenia.
W podstawach skargi podniósł zarzut naruszenie prawa materialnego:
a) art. 409 k.c. przez jego oczywiście niewłaściwe zastosowanie, przy
ustalonym stanie faktycznym i przyjętej przez Sąd Okręgowy wykładani tego przepisu,
a w konsekwencji przyjęcie, że pozwany (wzbogacony) powinien liczyć się z
I PSKP 39/25
8
obowiązkiem zwrotu korzyści ponad kwotę 417,40 zł miesięcznie od dnia doręczenia
mu odpisu pozwu w sprawie o obniżenie renty wyrównawczej (sygn. akt V P 123/19,
SR w Bytomiu), podczas gdy pozwem z dnia 14 maja 2019 r. (doręczonym 9 sierpnia
2019 r.) powódka dochodziła obniżenia renty wyrównawczej wyłącznie do kwoty
788,30 zł miesięcznie, a dopiero pismem procesowym z dnia 21 kwietnia 2021 r.
(doręczonym 31 maja 2021 r.) powódka zmieniła żądanie pozwu w ten sposób, że
wnosiła o obniżenie renty wyrównawczej do kwoty: 417,40 zł od 1 kwietnia 2019 r.,
424,30 zł od 1 października 2019 r., 422,55 zł od 1 stycznia 2020 r., 438,05 zł od
1 marca 2020 r. i 438,05 zł od 1 stycznia 2021 r. (por. k. 179 i nast. akt sprawy o
sygn. akt V P 123/19). Stosując art. 409 k.c. Sąd Okręgowy nieprawidłowo przyjął,
że pozwany powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu renty wyrównawczej ponad
kwotę 417,40 zł już od dnia 9 sierpnia 2019 r. (data doręczenia odpisu pozwu),
podczas gdy przy przyjęciu wykładni Sądu Okręgowego pozwany powinien liczyć się
z obowiązkiem zwrotu renty wyrównawczej ponad kwotę 417,40 zł
(z uwzględnieniem zmienionego żądania pozwu) dopiero od dnia doręczenia mu
odpisu pisma powódki z dnia 21 kwietnia 2021 r. zmieniającego pozew, tj. do dnia 31
maja 2021 r. Niewłaściwe zastosowanie art. 409 k.c. doprowadziło do oczywiście
niezasadnego zasądzenia od pozwanego kwoty wyższej o ponad 10.000 zł niż kwota
ustalona przy prawidłowym zastosowaniu art. 409 k.c. (przy wykładni przyjętej przez
Sąd Okręgowy) do stanu faktycznego niniejszej sprawy.
Oczywiste jest, że pozwany nie mógł i nie powinien liczyć się z obowiązkiem
zwrotu otrzymywanej renty wyrównawczej w zakresie przewyższającym 417,40 zł już
od dnia 9 sierpnia 2019 r. Przy przyjęciu wykładni Sądu Okręgowego pozwany
powinien od dnia 9 sierpnia 2019 r. liczyć się z obowiązkiem zwrotu otrzymywanej
renty wyrównawczej ponad kwotę 788,30 zł, objętą żądaniem pozwu.
b) art. 409 k.c. przez jego nieprawidłową wykładnię, a w konsekwencji
nieprawidłowe zastosowanie w niniejszej sprawie, polegającą na przyjęciu, że w
sprawie o zwrot nienależnie pobranej części renty wyrównawczej pozwany
(wzbogacony) powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu korzyści już od dnia
doręczenia pozwu o obniżenie renty wyrównawczej, a nie od dnia wyrokowania w
takiej sprawie - ewentualnie od dnia wydania w sprawie o obniżenie renty
wyrównawczej opinii biegłego sądowego, podczas gdy ustalenie zmienionej
I PSKP 39/25
9
(obniżonej) wysokości renty wyrównawczej wymaga zasięgnięcia opinii biegłego (jest
to wypadek wymagający wiadomości specjalnych, co obrazują znajdujące się w
aktach opinie) i orzeczenia sądu rozstrzygającego sprawę przy uwzględnieniu
wszystkich okoliczności. Pozwany z dniem doręczenia odpisu pozwu nie wie i nie jest
w stanie ustalić, czy i o ile ostatecznie zostanie obniżona miesięczna renta
wyrównawcza (zasądzona prawomocnym orzeczeniem), która przeznaczana jest
przez niego na comiesięczne zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Zaznaczenia wymaga, że w sprawie o obniżenie renty wyrównawczej
powódka pierwotnie domagała się obniżenia renty do kwoty 788,30 zł, a pierwsza
opinia biegłego sądowego wydana w tej sprawie (z 16.11.2020 r.) wskazywała, że
renta wyrównawcza może zostać obniżona wyłącznie do kwoty 1.808,68 zł, tj.
obniżona o kwotę ponad 1.020,00 złotych miesięcznie mniejszą niż żądana przez
powódkę (por. k. 99-107 akt sprawy o sygn. akt V P 123/19). Dopiero kolejna opinia
biegłego wskazała na możliwość obniżenia renty do mniejszej kwoty.
Skarżący powołał również zarzut naruszenia przepisów postępowania, które
mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 325 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
przez sformułowanie rozstrzygnięcia o żądaniach stron w punkcie 1. sentencji wyroku
Sądu Okręgowego, które stwarza wątpliwości co do treści wyroku i uniemożliwia jego
realizację bez odwołania się do treści uzasadnienia pozwu i jego załączników w
postaci potwierdzeń zapłaty na rzecz pozwanego miesięcznej renty wyrównawczej.
Sąd Okręgowy wskazał, że „oddala powództwo za okres do dnia 9 sierpnia 2019 r.”,
podczas gdy sentencja wyroku Sądu Rejonowego w Bytomiu obejmowała
zasądzenie jednej określonej kwoty należności głównych wraz z wyszczególnieniem
zasądzonych odsetek liczonych od danych kwot w poszczególnych terminach.
Prawidłowa sentencja wyroku Sądu Okręgowego w przypadku częściowego
uwzględnienia apelacji pozwanego powinna wskazywać, jaką dokładnie kwotę
należności głównych sąd zasądził na rzecz powódki wraz ze wskazaniem
zasądzonych odsetek. Obecna treść sentencji Sądu Okręgowego dla ustalenia
wysokości zasądzonego roszczenia wymaga znajomości treści pozwu oraz ustalenia,
w jakich datach pozwany otrzymywał od powódki miesięczną rentę wyrównawczą i
czy płatności te następowały po wskazanym przez Sąd Okręgowy dniu 9 sierpnia
2019 r. Przy czym nawet takie ustalenia pozostawiają wątpliwości co do tego, w jakiej
I PSKP 39/25
10
dokładnie wysokości zasądzono świadczenie od pozwanego. Nieprawidłowe
sformułowanie sentencji orzeczenia niewątpliwe miało wpływ na wynik sprawy.
W oparciu o przedstawione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 października 2023 r. w zaskarżonej części oraz
o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu w Katowicach do
ponownego rozpoznania ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu
Okręgowego w zaskarżonej części i jego zmianę przez uwzględnienie apelacji
pozwanego w całości. Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie od powodowej Spółki
na rzecz pozwanego kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów
zastępstwa procesowego oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu
kosztów nieopłaconej pomocy udzielonej pozwanemu z urzędu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowa Spółka wniosła o oddalenie
skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz Spółki R. S.A. kosztów
postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Przede wszystkim zasadny jest
– podnoszony w skardze kasacyjnej w ramach podstawy określonej w art. 3983 § 1
pkt 1 k.p.c. – zarzut naruszenia przepisu art. 409 k.c.
Nienależne świadczenie jest w ujęciu Kodeksu cywilnego jednym z wypadków
bezpodstawnego wzbogacenia. Świadczenie jest nienależne w sytuacjach
określonych w art. 410 § 2 k.c. Świadczenie nienależne podlega zwrotowi (art. 410 §
1 w związku z art. 405 k.c.). Obowiązek zwrotu wygasa jednak wtedy, gdy ten, kto
uzyskał nienależne świadczenie, zużył je lub utracił w taki sposób, że nie jest już
wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć
się z obowiązkiem zwrotu (art. 410 § 1 w związku z art. 409 k.c.). O zakresie zwrotu
decyduje więc powinność przewidywania obowiązku zwrotu, a nie jak w sytuacji
określonej w art. 408 k.c. - stan wiedzy wzbogaconego. Powinność liczenia się z
obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści to przesłanka (stojąca na przeszkodzie
wygaśnięciu zobowiązania), która występuje wtedy, gdy wzbogacony wyzbył się
I PSKP 39/25
11
korzyści w sposób bezproduktywny, a więc gdy nie jest już wzbogacony (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2023 r., III PSKP 20/23, OSNP 2024/6/57).
Natomiast w sytuacji, gdy jest on nadal wzbogacony, zobowiązanie do wydania
korzyści nie wygasa (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2022 r.,
II PSK 294/21, LEX nr 3417991). Powinność liczenia się z obowiązkiem zwrotu
uzyskanej korzyści oznacza zarówno sytuację, w której zobowiązany do zwrotu
wiedział, że korzyść mu się nie należy, jak również sytuację, gdy co prawda był
subiektywnie przekonany, iż korzyść mu się należy, lecz na podstawie okoliczności
sprawy obiektywnie powinien się liczyć z możliwością obowiązku zwrotu (por. J.
Pietrzykowski, w: Komentarz 1972, s. 966; K. Pietrzykowski, w: Kodeks cywilny.
Komentarz. Tom I, 2008, s. 1190; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2010 r.,
II PK 246/09, LEX nr 574533). Z art. 409 wynika jednoznacznie, że decydujące
znaczenie ma chwila wyzbycia się lub zużycia korzyści (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 8 czerwca 2017 r., V CSK 563/16, LEX nr 2303442 i tam
przywoływane wcześniejsze orzeczenia). Jeżeli zatem w chwili uzyskania korzyści
wzbogacony był w dobrej wierze, a następnie dowiedział się albo powinien był
dowiedzieć się o tym, że korzyść mu się nie należy, to od tej chwili powinien liczyć
się z obowiązkiem zwrotu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd,
że od chwili, w której strona uzyskująca korzyść na podstawie prawomocnego wyroku
otrzyma informację o przyjęciu do rozpoznania skargi kasacyjnej wywiedzionej przez
stronę przeciwną, powinna liczyć się z obowiązkiem zwrotu tej korzyści w razie
uchylenia tego wyroku (art. 409 k.c., por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia
25 stycznia 1971 r., I CR 552/70, OSNC 1971 Nr 9, poz. 161; z dnia 5 października
2012 r., I PK 86/12, OSNP 2013 nr 17-18, poz. 203; z dnia z dnia 5 grudnia 2013 r.,
III PK 40/13, LEX nr 1448751). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 grudnia 2013 r.,
III PK 40/13, zastrzegł, że z indywidualnych okoliczności sprawy może wynikać
wcześniejsza powinność przewidywania obowiązku zwrotu świadczenia uzyskanego
na podstawie prawomocnego wyroku. Stanowisko to zostało zaakceptowane w
wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2016 r., III PK 135/14 (OSNP 2018 Nr 1,
poz. 3) oraz z dnia 25 września 2014 r., II CSK 779/13 (LEX nr 1621329). W wyroku
z dnia 5 września 2025 r., II CSKP 550/24 – dotychczas niepublikowany, Sąd
Najwyższy podkreślił, że z artykułu 410 § 1 k.c. wynika jednoznacznie, że spełnione
I PSKP 39/25
12
muszą być wszelkie przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia, a więc musi istnieć
zarówno wzbogacenie, jak i zubożenie (zob. szerzej wyrok SN z 24 czerwca 2021 r.,
II CSKP 88/21, OSNC-ZD 2022, nr 2, poz. 29). Nienależne świadczenie nie stanowi
zatem instytucji odrębnej od bezpodstawnego wzbogacenia, a za nietrafny należy
uznać wyrażany niekiedy pogląd, jakoby przy nienależnym świadczeniu nie
zachodziła potrzeba badania, czy spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na rzecz
której świadczenie zostało spełnione, oraz czy majątek spełniającego świadczenie
uległ zmniejszeniu (zob. np. wyrok SN z 24 listopada 2011 r., I CSK 66/11). Nie ulega
przy tym również wątpliwości, że do nienależnego świadczenia należy stosować
wynikającą z art. 409 k.c. zasadę, zgodnie z którą obowiązek wydania korzyści lub
zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki
sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając
ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Stosowanie tego przepisu byłoby
bezprzedmiotowe, gdyby nienależne świadczenie nie musiało prowadzić do
wzbogacenia tego, kto je otrzymuje.
W rozpatrywanej sprawie pozwany L. S. ma przyznane prawo do renty
uzupełniającej (art. 444 § 2 k.c.) w związku z wypadkiem przy pracy, któremu uległ
w dniu 21 marca 2000 r. na podstawie wyroku Sąd Rejonowy w Bytomiu z dnia 18
listopada 2002 r., ponad świadczenie należne z ubezpieczenia wypadkowego (rentę
z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy), które to
świadczenie jest mu wypłacane od 1 czerwca 2001 r. (z wyrównaniem za okres od
21 marca 2000 r. do 31 grudnia 2000 r.).
Roszczenie o zapłatę z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powodowa
Spółka skierowała do pozwanego, żądając kwoty 61.013 zł nienależnie pobranych
świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od określonych w pozwie
kwot i terminów uzasadniając, że pozwany pobrał rentę, która od kwietnia 2019 r. do
września 2021 r. nie należała mu się ponad kwoty wskazane w wyroku Sądu
Rejonowego w Bytomiu z dnia 30 lipca 2021 r. (sygn. akt V P-Pm 123/19) powinien
był liczyć się z obowiązkiem ich zwrotu już w marcu 2019 r., gdy powódka przysłała
pozwanemu propozycję zawarcia ugody pozasądowej przewidującej obniżenie
należnej mu renty wyrównawczej.
I PSKP 39/25
13
Obowiązek zwrotu na podstawie art. 405 k.c. ciąży na tym, kto uzyskał korzyść
majątkową kosztem innej osoby bez podstawy prawnej. Tradycyjnie przyjmuje się,
że zobowiązanie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powstaje w razie spełnienia
następujących przesłanek: wzbogacenia, zubożenia, związku między wzbogaceniem
i zubożeniem oraz braku podstawy prawnej wzbogacenia. W doktrynie i
orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że prawomocne orzeczenie sądowe tworzy
podstawę prawną zasądzonego w nim świadczenia (wyrok SN z dnia 23 maja 2003 r.,
III CKN 1211/00, IC 2004, nr 3, s. 39; por. E. Łętowska, Bezpodstawne...,).
Odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia (condictio causa finita) skutkujące
uznaniem spełnionego świadczenia za nienależne - uzasadniona wtedy, gdy w chwili
spełnienia świadczenia jego podstawa prawna istniała, lecz następnie odpadła. Do
takich świadczeń nienależnych zalicza się zmianę orzeczenia sądowego, gdy na jego
podstawie świadczono, a potem uległo ono zmianie (A. Ohanowicz (w:) System...,
t. 3, cz. 1, red. Z. Radwański, s. 491, E. Łętowska, Bezpodstawne..., s. 96 i n.,
uchwała SN z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 26/10, OSNC 2010, nr 12, poz. 159).
Zubożony może przy tym wezwać wzbogaconego do wydania korzyści już od
momentu, w którym można ją uznać za bezpodstawną, w przypadku condictio causa
finita: od chwili odpadnięcia podstawy prawnej świadczenia (W. Dubis (w:) Kodeks...,
red. E. Gniewek, P. Machnikowski, 2017, komentarz do art. 405; R. Trzaskowski (w:)
Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. II, red. J.
Gudowski, Warszawa 2018, komentarz do art. 405, wyrok SN z 10.01.2023 r.,
II CSKP 518/22, OSNC-ZD 2023, nr 3, poz. 42). Roszczenie o zwrot nienależnego
świadczenia staje się wymagalne w terminie, w którym powinno być spełnione
zgodnie z art. 455 k.c. Pozwala to pojęcie wymagalności roszczenia rozumieć
jednolicie, bez względu na charakter zobowiązania, jako stan, w którym wierzyciel
może skutecznie domagać się spełnienia świadczenia przez dłużnika, z uwagi na
spoczywający na dłużniku obowiązek jego wykonania. W świetle przepisów o
bezpodstawnym wzbogaceniu uzyskanie bez podstawy prawnej korzyści kosztem
innej osoby nie wystarczy jednak do przyznania roszczenia o zwrot tej korzyści.
Przede wszystkim mogą wystąpić przeszkody do żądania zwrotu wzbogacenia już
nieistniejącego (art. 409 k.c.). Z punktu widzenia obowiązku zwrotu wzbogacenia,
które już nie istnieje, istotne znaczenie ma powinność wzbogaconego liczenia się z
I PSKP 39/25
14
obowiązkiem zwrotu w chwili wyzbycia się lub zużycia korzyści. To, że roszczenie o
zwrot świadczenia ze względu na odpadnięcie jego podstawy powstaje dopiero z
chwilą odpadnięcia tej podstawy, nie wyklucza powinności przyjmującego
świadczenie liczenia się z obowiązkiem zwrotu wzbogacenia także w okresie
wcześniejszym ( uchwała SN z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 26/10, OSNC 2010, nr
12, poz. 159.R. Trzaskowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania.
Część ogólna, wyd. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, art. 410, wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 3 października 2005 r., III PK 82/05, OSNP 2006, nr 15-16,
poz. 239).
Kwestia sporna w sprawie sprowadza się do ustalenia daty, od której należy
ustalić istnienie „powinności” pozwanego (bezpodstawnie wzbogaconego) liczenia
się z obowiązkiem zwrotu świadczenia w kontekście regulacji określonych w art. 405
k.c. oraz art. 409 k.c.
W zaskarżonym wyroku (poza powołaniem się na wyrok Sądu Rejonowego w
Bytomiu w sprawie V P– Pm 123/19 w zakresie określonych w nim kwot obniżenia
świadczenia) nie ma żadnych ustaleń, na podstawie których można by było przyjąć
odpowiednią płaszczyznę subsumcyjną do zastosowania w sprawie przepisów
prawa materialnego przestawionych przez Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu
zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Sąd drugiej instancji nie uwzględnił w swojej
ocenie całego zespołu okoliczności, które stanowiły punkt odniesienia do oceny
prawnej Sądu Rejonowego w sprawie V P – Pm 123/19.
W wyroku z dnia 30 lipca 2021 r., V P – Pm 123/19, Sąd Rejonowy – Sąd
Pracy w Bytomiu – w sprawie z powództwa Spółki R. S. A. w Bytomiu przeciwko L.
S. o obniżenie renty wyrównawczej – obniżył rentę wyrównawczą zasądzoną od
powódki na rzecz pozwanego wyrokiem Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 30
listopada 2011 r., sygn. akt V P 163/11, począwszy od 1 kwietnia 2019 r. do kwot
szczegółowo wskazanych w sentencji za poszczególne okresy.
Sąd Rejonowy w sprawie V P 123/19 ustalił między innymi, że w sprawie
toczącej się między stronami pod sygn. akt V P 212/17 Sąd Rejonowy w Bytomiu
ustalił na podstawie opinii biegłej sądowej S. K., że gdyby nie wypadek przy pracy,
to pozwany nabyłaby prawo do emerytury górniczej bez względu na wiek z dniem 3
września 2011 r. W postępowaniu tym biegła sądowa dokonała wyliczenia wysokości
I PSKP 39/25
15
potencjalnej emerytury górniczej pozwanego, jaką otrzymywałby od września 2011 r.
do nadal i przy uwzględnieniu świadczenia pobieranego przez pozwanego z Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych ustaliła wysokość renty wyrównawczej należnej
pozwanemu na kwotę 788,30 zł miesięcznie. Sąd przyjął ustalenia biegłej jako swoje,
uznając je za w pełni prawidłowe.
W niniejszej sprawie (V P– Pm 139/19) na podstawie wydanej na zlecenie
Sądu opinii z dnia 19 listopada 2020 r. biegłej z zakresu rent i emerytur S. K. oraz
pism stron ustosunkowujących się do wydanej opinii ustalono, iż z powodu braku
kompletnego materiału źródłowego potrzebnego do wydania poprawnej opinii,
należało po uzupełnieniu materiału dowodowego przez strony, sprawę ponownie
przesłać biegłej celem jej uzupełnienia. Na wezwanie Sądu biegła sądowa mgr S. K.
przedstawiła opinię uzupełniającą z dnia 6 kwietnia 2021 r., w której treści odniosła
się do tezy Sądu i wyliczyła różnicę pomiędzy otrzymywaną obecnie rentą
wypadkową i rentą wyrównawczą przez pozwanego a potencjalną emeryturą
górniczą pozwanego. W ustosunkowaniu się do opinii uzupełniającej, powódka
zwróciła uwagę na błędy popełnione przez biegłą w zapisie wyliczeń, stanowiące
oczywiste omyłki pisarskie oraz w niektórych miejscach spowodowane niewłaściwym
zastosowaniem do obliczeń kwoty zmniejszającej podatek. Powódka podniosła
jednak, że błędy biegłej nie przełożyły się na prawidłowość ostatecznie wyliczonych
kwot zgonie z poleceniem Sądu. Zgodnie z tymi zastrzeżeniami, powódka
przedstawiła modyfikację żądania pozwu opartą na ustaleniach biegłej i wniosła o
uchylenie obowiązku wypłaty na rzecz pozwanego L. S. renty wyrównawczej
zasądzonej wyrokiem Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 30 listopada 2011 r. w
sprawie o sygn. akt V P 163/11 w następujący sposób: - ponad kwotę 417,40 zł netto
miesięcznie za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 września 2019 r., - ponad kwotę
424,40 zł netto miesięcznie za okres od 1 października 2019 r. do 31 grudnia 2019
r., - ponad kwotę 422,55 zł netto miesięcznie za okres od 1 stycznia 2020 r. do 29
lutego 2020 r., - ponad kwotę 438,05 zł netto miesięcznie od dnia 1 marca 2020 r. do
dnia 31 grudnia 2020 r. Powódka wniosła o uchylenie w części obowiązku wypłaty
orzeczonej renty, gdyż jej zdaniem na skutek ustaleń przeprowadzonych w wyżej
wymienionej sprawie, zachodzi ewidentny brak szkody po stronie pozwanego w
I PSKP 39/25
16
zakresie należnej mu renty wyrównawczej powyżej kwot wskazanych w modyfikacji
pozwu.
Sąd Rejonowy po przeprowadzeniu analizy materiału dowodowego sprawy
stwierdził, że w świetle ustalonych okoliczności, renta wyrównawcza, stanowiąca
różnicę pomiędzy potencjalną emeryturą a świadczeniem zbiegowym z Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych, aktualnie już nie powinna przysługiwać pozwanemu w
dotychczasowej wysokości z uwagi na brak tak wysokiej szkody po jego stronie od
dnia 1 kwietnia 2019 r. W toku rozpoznawanej sprawy powołano biegłego sądowego
celem sporządzenia opinii na okoliczność ustalenia wysokości renty wyrównawczej
liczonej jako różnica pomiędzy potencjalną emeryturą górniczą pozwanego, a
faktycznie osiąganym przez pozwanego dochodem w postaci świadczenia
zbiegowego wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz renty
wyrównawczej płaconej przez powódkę w okresie od 1 kwietnia 2019 r. Sąd podzielił
wnioski wynikające z opinii, uznając ją za ogólnie prawidłowo sporządzoną i
prowadzącą ostatecznie do prawidłowych wyliczeń, z uwzględnieniem błędów
wskazanych w postępowaniu przez powódkę. Na skutek zmiany okoliczności - w tym
przypadku nabycia prawa do emerytury i jej zbiegu ze świadczeniem rentowym - w
ocenie Sądu dalsza wypłata renty wyrównawczej zasądzonej w sprawie V P 163/11,
z uwagi na brak tak wysokiej szkody po stronie pozwanego, byłaby bezzasadna – po
stronie pozwanego aktualnie występuje nadpłata prowadząca do bezpodstawnego
wzbogacenia pozwanego kosztem powódki. Wobec powyższego, na podstawie
obliczeń biegłego dokonanych w opinii, a także przy uwzględnieniu zastrzeżeń
powódki, oraz przy uwzględnieniu informacji wynikających z przedłożonego w
postępowaniu oświadczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 lipca
2021 r. Sąd ustalił: a) w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do 30 września 2019 r.
potencjalna emerytura górnicza pozwanego wynosiła 2.874,82 zł, a świadczenie
rentowe z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych otrzymywane przez pozwanego
wynosiło 2.457,42 zł, zatem pozwanemu w tym okresie należała się renta
wyrównawcza od powódki jedynie w kwocie 417,40 zł; b) w okresie od 1 października
2019 r. do 31 grudnia 2019 r. potencjalna emerytura górnicza pozwanego wynosiła
2.909,82 zł, a świadczenie rentowe z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
otrzymywane przez pozwanego wynosiło 2.485,42 zł, zatem pozwanemu w tym
I PSKP 39/25
17
okresie należała się renta wyrównawcza od powódki jedynie w kwocie 424,40 zł; c)
w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 29 lutego 2020 r. potencjalna emerytura górnicza
pozwanego wynosiła 2.907,82 zł, a świadczenie rentowe z Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych otrzymywane przez pozwanego wynosiło 2.485,27 zł, zatem
pozwanemu w tym okresie należała się renta wyrównawcza od powódki jedynie w
kwocie 422,55 zł; d) w okresie od 1 marca 2020 r. potencjalna emerytura górnicza
pozwanego wynosiła 3.009,31 zł, a świadczenie rentowe z Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych otrzymywane przez pozwanego wynosiło 2.571,26 zł, zatem
pozwanemu w tym okresie należała się renta wyrównawcza od powódki jedynie w
kwocie 438,05 zł; e) w okresie od 1 marca 2021 r. potencjalna emerytura górnicza
pozwanego wynosiła 3.135,28 zł, a świadczenie rentowe z Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych otrzymywane przez pozwanego wynosiło 2.668,37 zł, zatem
pozwanemu w tym okresie należała się renta wyrównawcza od powódki jedynie w
kwocie 466,91 zł.
Od powyższego wyroku pozwany nie wniósł apelacji. Powodowi doręczono
odpis wyroku wydanego w sprawie o sygn. akt V P-Pm 123/19 wraz z uzasadnieniem
w dniu 6 września 2021 r. – wyrok ten stał się prawomocny w dniu 21 września 2021 r.
Uwzględniając przedstawione wyżej okoliczności, trzeba wskazać, że przepis
art. 405 k.c. ustanawia zasadę, że kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść
majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a
gdyby nie było to możliwe, do zwrotu jej wartości. Obowiązek wynikający z tego
przepisu łagodzi wspomniana już regulacja art. 409 k.c. Stanowi on, że obowiązek
wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył
ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się
korzyści lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.
W skardze kasacyjnej słusznie podważa się stanowisko Sądu Okręgowego,
według którego pozwany powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu spornego
świadczenia od 9 sierpnia 2019 r., od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu w
sprawie o obniżenie przysługującej pozwanemu renty wyrównawczej. W tym
zakresie zasadne są zarzuty rozpatrywanej skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia
prawa materialnego. Określając moment, od którego pozwany powinien liczyć się z
obowiązkiem zwrotu świadczenia oraz to, że powinność przewidywania należy
I PSKP 39/25
18
oceniać przy pomocy należytej staranności, czyli staranności ogólnie wymaganej w
stosunkach danego rodzaju (art. 355 § 1 k.c.) należy uwzględnić okoliczności
faktyczne rozpatrywanej sprawy, a zwłaszcza trudności w ustaleniu odpowiednich
kwot – jak to wyżej przedstawiono – tytułem zwrotu różnic pobranej renty
uzupełniającej.
Zdaniem Sądu Najwyższego wymaganie przez Sąd Okręgowy, aby pozwany
liczył się z obowiązkiem zwrotu odszkodowania już od momentu uzyskania wiedzy o
wytoczeniu powództwa, jest – w okolicznościach faktycznych sprawy – nadmiernie
surowe i nie znajduje odniesienia do okoliczności sprawy, z których wynika, że
roszczenie powodowej Spółki nie było dostatecznie sprecyzowane, by już na ten
moment pozwany mógł określić swoją powinność zobowiązania, a miarodajnym
punktem odniesienia do przedmiotowego ustalenia powinna być data wydania
wyroku przez Sąd Rejonowy w sprawie V P-Pm 139/19.
Żądanie powodowej Spółki dotyczyło również odsetek od nienależnego
świadczenia. Odsetki ustawowe żądane za czas opóźnienia w spełnieniu
świadczenia pieniężnego należne są - od wezwania dłużnika do spełnienia
świadczenia wymagalnego - zgodnie z art. 455 k.c. Jeżeli termin spełnienia
świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania,
świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do
wykonania. Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne w
terminie, w którym powinno być spełnione zgodnie z art. 455 k.c. Wymagalności
roszczenia jest rozumiana jednolicie, bez względu na charakter zobowiązania, jako
stan, w którym wierzyciel może skutecznie domagać się spełnienia świadczenia
przez dłużnika, z uwagi na spoczywający na dłużniku obowiązek jego spełnienia.
Dopiero zatem z momentem uprawomocnienia się wyroku Sądu Rejonowego w
Bytomiu z dnia 30 lipca 2021 r., orzekającego o obniżeniu świadczenia
uzupełniającego pozwanego - świadczenie wypłacone przez Spółkę ponad tą kwotę
stało się świadczeniem nienależnym – bezpodstawnie pobranym przez pozwanego
– odpadła podstawa prawna świadczenia i dopiero z momentem wezwania
pozwanego do spełnienia świadczenia jako nienależnego od dnia następnego po
doręczaniu pozwanemu wezwania do spełnienia, należą się odsetki ustawowe
(art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 455 k.c.).
I PSKP 39/25
19
Zasadny jest także zarzut podstawy procesowej skargi kasacyjnej (art. 3983 §
1 pkt 2 k.p.c.) dotyczący naruszenia art. 325 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez
sformułowanie rozstrzygnięcia o żądaniach stron w punkcie 1. sentencji wyroku Sądu
Okręgowego, które stwarza wątpliwości co do treści wyroku i uniemożliwia jego
realizację bez odwołania się do treści uzasadnienia pozwu i jego załączników w
postaci potwierdzeń zapłaty na rzecz pozwanego miesięcznej renty wyrównawczej.
Ma rację strona skarżąca, że treść rozstrzygnięcia zaskarżonego wyroku Sądu
drugiej instancji w tym zakresie jest niejasna - pozostawia wątpliwości co do tego,
w jakiej dokładnie wysokości zasądzono świadczenie od pozwanego.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
(J.K.)
[a.ł]
