I PSKP 21/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 24 czerwca 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło
SSA Ewelina Kocurek-Grabowska (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa A.W.
przeciwko Spółdzielni w K.
o zadośćuczynienie, odszkodowanie i ustalenie odpowiedzialności na przyszłość,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 24 czerwca 2025 r.,
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 18 kwietnia 2023 r., sygn. akt VIII Pa 122/22,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem 28 października 2022 r. wydanym w sprawie powództwa A.W.
przeciwko Spółdzielni w K. o zapłatę i ustalenie Sąd Rejonowy w Kutnie, zasądził od
Spółdzielni w K. na rzecz A.W. kwotę 44.780 zł, wraz z odsetkami kwotę 2.700 zł
I PSKP 21/24
2
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego oraz kwotę 300,88 zł tytułem
wydatków, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zasądził od Spółdzielni w K.
na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Kutnie kwotę 2.000 zł tytułem zwrotu
opłaty od pozwu, której powód nie miał obowiązku uiścić oraz kwotę 4.952,13 zł
tytułem zwrotu wydatków.
Sąd Rejonowy ustalił, że powód zatrudniony był u pozwanej Spółdzielni w K.
od dnia 3 października 2016 roku na stanowisku pracownika gospodarczego, palacza
c.o. w kotłowni dostarczającej energię cieplną. Do rutynowych zadań pracowników
strony pozwanej należało zbieranie ładowarką (tzw. „fadromą”) miału znajdującego
się na placu, a następnie przewożenie go do magazynu wewnątrz kotłowni. Do
obowiązków powoda należało zaś ręczne sprzątanie placu za pomocą łopaty z
resztek miału, których nie zebrała ładowarka ze względu na nierówności nawierzchni.
W dniu 7 grudnia 2018 roku pracownik pozwanej B. J. pracował jako operator
ładowarki, a powód zgarniał miał. Około godziny 16 powód wykonując ruch łopatą w
celu nabrania miału uderzył w nierówną powierzchnię placu i poczuł ostry ból w
prawym ramieniu. W szpitalu stwierdzono zerwanie głowy drugiego mięśnia
dwugłowego ramienia prawego. Od dnia 9 grudnia 2018 roku powód przebywał na
zwolnieniu lekarskim.
Sąd ustalił, że w chwili wypadku powód posiadał aktualne orzeczenie lekarskie
o braku przeciwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na stanowisku
pracownik gospodarczy oraz palacz c.o., szkolenie okresowe w dziedzinie
bezpieczeństwa i higieny pracy dla pracowników zatrudnionych na stanowiskach
robotniczych, zapoznanie z oceną ryzyka zawodowego na stanowisku pracownik
gospodarczy oraz palacz c.o., szkolenie wstępne z dziedziny bezpieczeństwa i
higieny pracy, tj. instruktaż stanowiskowy na stanowisku pracy: pracownik
gospodarczy i palacz c.o.
W protokole ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy, jako
przyczynę wypadku wskazano nagłe przesilenie mięśnia ramienia prawego podczas
ręcznych prac porządkowych za pomocą łopaty, którą powód uderzył o występującą
nierówność betonowego placu przy kotłowni.
Zdaniem Sądu Rejonowego, zdarzenie z dnia 7 grudnia 2018 roku, w wyniku
którego poszkodowany został A. W. należy uznać za wypadek przy pracy, którego
I PSKP 21/24
3
bezpośrednią przyczyną było nagłe przesilenie mięśnia ramienia prawego podczas
ręcznych prac porządkowych za pomocą łopaty, którą powód uderzył o występującą
nierówność betonowego placu przy kotłowni. Omawiany wypadek przy pracy należy
więc uznać, jako zdarzenie losowe, którego nie można było przewidzieć. Nie
stwierdzono, aby poszkodowany A. W. lub inne osoby, np. pracodawca naruszyli
zasady i przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy co doprowadziłoby do powstania
wypadku z dnia 7 grudnia 2018 roku.
Orzeczeniem Komisji lekarskiej ZUS ustalono 10% stałego uszczerbku na
zdrowiu spowodowanego skutkami wypadku przy pracy z dnia 7 grudnia 2018 roku
wskutek zerwania głowy długiej mięśnia dwugłowego prawego ramienia wygojonego
z dysfunkcją prawej kończyny górnej i przyznano powodowi jednorazowe
odszkodowanie w wysokości 9.170,00 zł.
Sąd ustalił dalej, że z uwagi na doznane urazy powód wymagał opieki rodziny
od dnia 7 grudnia 2018 roku przez cztery miesiące do dnia 1 kwietnia 2019 roku w
wymiarze trzech godzin dziennie w czynnościach dnia codziennego.
Całkowity uszczerbek na zdrowiu powoda spowodowany skutkami wypadku
biegły ortopeda powołany w sprawie ocenił na 20% (częściowe zerwanie stożka
rotatorów (RCT) prawego barku, zespół cieśni prawego barku (SAI), zerwania LHBT
z dużym ograniczeniem funkcji prawego bicepsa bez rokowania poprawy).
Sąd ustalił, że A. W. w chwili wypadku miał 46 lat i jest osobą praworęczną.
Przez wiele tygodni po zdarzeniu odczuwał i nadal odczuwa ból i przyjmuje leki
przeciwbólowe. W czynnościach życia codziennego (mycie, ubieranie, szykowanie
jedzenia, zakupy) pomagała mu partnerka, co krępowało powoda i negatywnie
wpływało na jego samopoczucie. Do chwili obecnej powód musi oszczędzać prawą
rękę, a tym samym lewa ręka jest przeciążona.
Sąd Rejonowy stwierdził, iż odpowiedzialność pracodawcy wynika z przepisu
art. 435 § 1 k.c., statuującego zasadę odpowiedzialności na zasadzie ryzyka.
W ocenie Sądu Rejonowego, w zakresie obejmującym zaopatrzenie
budynków w ciepło strona pozwana jest przedsiębiorstwem napędzanym siłami
przyrody. Istotą działania kotłowni jest przekształcanie opału w energię cieplną
(ciepłą wodę bieżącą oraz zasilanie centralnego ogrzewania), a więc działanie w
oparciu o siły przyrody. Kotłownia bowiem, z samej istoty swojego działania nie może
I PSKP 21/24
4
funkcjonować bez sił przyrody, wykonywane zaś przez powoda czynności, choć nie
były związane bezpośrednio z użyciem sił przyrody, zmierzały jednak do zapewnienia
kotłowni niezbędnego paliwa. Według Sądu I instancji, pozwany ponosi
odpowiedzialność za wyrządzoną powodowi szkodę, niezależnie od przypisania mu
bezprawności działania.
Sąd Rejonowy dodatkowo wskazał, iż ubocznie należy także mieć na uwadze,
że nawet przy przyjęciu odpowiedzialności na zasadzie winy, w oparciu o przepis
art. 415 k.c. powództwo także byłoby zasadne.
W ocenie Sądu Rejonowego, wyłączną odpowiedzialność za wypadek przy
pracy z dnia 7 grudnia 2018 roku ponosi pracodawca. Nierówności na placu, na
którym pracował powód były - w ocenie Sądu Rejonowego - bezpośrednią przyczyną
gwałtownego zatrzymania łopaty, którą posługiwał się powód, a w efekcie zerwania
mięśnia dwugłowego ramienia (bicepsu).
Sąd pierwszej instancji wskazał, iż stosownie do art. 445 k.c. w związku z
art. 444 k.c. w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia Sąd może
przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia
pieniężnego za doznaną krzywdę.
Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, iż w wyniku wypadku przy pracy powód
doznał bardzo poważnego urazu prawego ramienia; powód ma zespół cieśni stożka
rotatorów prawego barku w następstwie częściowego uszkodzenia stożka rotatorów
prawego barku oraz zerwania głowy długiej prawego bicepsa ze zniekształceniem,
osłabieniem i bolesnością prawego bicepsa, co przekłada się na trwały uszczerbek
na zdrowiu w wysokości 20% bez rokowania poprawy.
Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, Sąd pierwszej instancji uznał, że
odpowiednią kwotą zadośćuczynienia w okolicznościach sprawy jest kwota 44.780 zł,
uwzględniająca odszkodowanie uzyskane od ZUS.
Sąd pierwszej instancji uwzględnił roszczenie odszkodowawcze w zakresie
zwrotu kosztów opieki osób trzecich w całości tzn. do kwoty 5.220 zł.
O odsetkach za opóźnienie w spełnieniu zasądzonego świadczenia
pieniężnego Sąd I instancji orzekł w oparciu o przepis art. 481 § 1 i 2 k.c.
I PSKP 21/24
5
Sąd nie uwzględnił powództwa w zakresie roszczenia o ustalenie
odpowiedzialności pozwanego na przyszłość opartym na art. 189 k.p.c. przyjmując
brak interesu powoda prawnego w jego uzyskaniu z uwagi na treść art. 4421 k.c.
Sąd Okręgowy w rozpoznaniu apelacji pozwanej, wyrokiem z dnia 18 kwietnia
2023 r. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 i oddalił powództwo oraz orzekł
o kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu pierwszo i drugoinstancyjnym.
Przede wszystkim Sąd Okręgowy oceniając podstawę odpowiedzialności
pozwanej za skutki wypadku przy pracy jakiemu uległ powód 7 grudnia 2018 r.
wskazał, że odpowiedzialność skonkretyzowana w przepisie art. 435 k.c.
warunkowana jest wyrządzeniem szkody przez „przedsiębiorstwo wprawiane w ruch
za pomocą sił przyrody” rozumiane jako przedsiębiorstwo, którego podstawową siłą
napędową są właśnie siły przyrody, w związku z czym nie obejmuje to przypadków,
w których siły przyrody są wykorzystywane jedynie dla ułatwienia funkcjonowania
przedsiębiorstwa.
W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy błędnie przyjął - na podstawie
zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - że pozwana ponosi
odpowiedzialność za wypadek przy pracy powoda na zasadzie ryzyka w myśl
art. 435 k.c. uznając, iż w zakresie zaopatrzenia budynków w ciepło jest
przedsiębiorstwem napędzanym siłami przyrody.
Sąd Okręgowy zauważył, że podstawowym zadaniem spółdzielni
mieszkaniowych jest niewątpliwie zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych i innych
potrzeb członków oraz ich rodzin poprzez dostarczanie samodzielnych lokali
mieszkalnych lub domów jednorodzinnych, a także lokali o innym przeznaczeniu.
Spółdzielnia mieszkaniowa to podmiot, którego działanie koncentruje się na najmie i
administrowaniu lokalami do niej należącymi, a nie na prowadzeniu działalności
gospodarczej i generowaniu zysków.
Sąd drugiej instancji nie zaaprobował również stanowiska Sądu Rejonowego,
według którego nawet przy przyjęciu odpowiedzialności strony pozwanej na zasadzie
winy w oparciu o art. 415 k.c., powództwo jest zasadne.
Sąd Okręgowy wskazał, że naturalnym środowiskiem pracy A. W. były
występujące na placu Spółdzielni nierówności terenu, z których usuwał resztki miału
I PSKP 21/24
6
opałowego albowiem gdyby nierówności nie było, miał w całości zebrany byłby
ładowarką (tzw. „fadromą”), a praca powoda nie miałaby miejsca i celu.
Sąd dalej podkreślił, iż w wydanej na potrzeby niniejszego postępowania opinii
biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy (powołanej zresztą przez Sąd a
quo w ustaleniach faktycznych) wynika, iż nie stwierdza się by w przedmiotowym
stanie faktycznym pracodawca naruszył jakiekolwiek przepisy i zasady
bezpieczeństwa i higieny pracy. Biegły wprost stanowczo stwierdził, iż wypadek przy
pracy, który miał miejsce w dniu 7 grudnia 2018 r. na terenie placu przy kotłowni,
któremu uległ A. W. należy zakwalifikować jako zdarzenie losowe, niezależne od
działania (zaniechania) jakiegokolwiek podmiotu.
Ostatecznie, w ocenie Sądu Okręgowego, pozwana Spółdzielnia nie ponosi
odpowiedzialności za zaistniały wypadek przy pracy z dnia 7 grudnia 2018 r. ani na
zasadzie ryzyka w oparciu o treść art. 435 k.c., ani na zasadzie winy przewidzianej
w art. 415 k.c., a co skutkować musiało (z mocy art. 386 § 1 k.p.c.) zmianą
zaskarżonego wyroku i oddaleniem powództwa w całości.
Skarga kasacyjna wniesiona przez powoda zarzuciła:
1. rażące naruszenie prawa materialnego, polegające na błędnej
wykładni oraz niewłaściwym zastosowaniu przez Sąd drugiej instancji
przepisów prawa materialnego bez ich wszechstronnego rozważenia, to jest:
(-) art. 435 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez uznanie przez Sąd drugiej
instancji, iż przepis ten nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, a pozwany
nie ponosi odpowiedzialności wobec powoda na zasadzie ryzyka, podczas
gdy pozwany pracodawca, w zakresie obejmującym zaopatrywanie budynków
w ciepło (kotłownia i powiązane z nią przestrzenie magazynowo - techniczne)
jest przedsiębiorstwem napędzanym siłami przyrody; (-) art. 24, art. 66 ust. 2
Konstytucji RP oraz art. 415 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 15 k.p., art.
94 pkt 4 k.p., art. 207 k.p. i 226 k.p. oraz § 4 ust. 3, § 6, § 39 oraz § 39c
rozporządzenia Ministra Pracy I Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r.
w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przez uznanie
przez Sąd odwoławczy, że pozwany pracodawca nie naruszył uprzedniego i
bezwarunkowego obowiązku zapewnienia w miejscu pracy odpowiednich
warunków bezpieczeństwa pracy, podczas gdy pozwany wprost i wielokrotnie
I PSKP 21/24
7
naruszył powyższe obowiązki poprzez nieprzygotowanie nawierzchni placu,
niezapewnienie równiej i twardej nawierzchni placu, na którym powód
wykonywał pracę, brak oznaczenia miejsca stanowiącego zagrożenie dla
pracowników widocznymi barwami lub znakami bezpieczeństwa (barierką,
taśmą) zgodnie z wymaganiami określonymi w załączniku nr 1 do cytowanego
wyżej rozporządzenia i w Polskich Normach, a ponadto nie zrealizował
obowiązku prawidłowego utrzymywania placu, obowiązku uzupełnienia
ubytków w nawierzchni placu, obowiązku wyeliminowania zagrożeń; (-) § 4
ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września
1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy poprzez
pominięcie przez Sąd drugiej instancji okoliczności, iż zgodnie z cytowanym
przepisem „nawierzchnia dróg, placów manewrowych, postojowych i
składowych, dojazdów pożarowych i przejść powinna być równa i twarda lub
utwardzona oraz posiadać nośność odpowiednią do obciążenia wynikającego
ze stosowanych środków transportowych oraz przemieszczanych i
składowanych materiałów”, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że pozwany
nie naruszył tego obowiązku z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy; (-) art.
234 k.p., przez pominięcie przez Sąd drugiej instancji okoliczności, że
pozwany pracodawca nie podjął działań eliminujących ani nie zastosował
jakichkolwiek środków zapobiegających podobnym wypadkom przy pracy
jakiemu uległ powód; (-) art. 444 k.c. oraz art. 445 k.c. w zw. z art. 300 k.p.,
przez ich niezastosowanie, (-) art. 207 k.p. polegające na pominięciu
okoliczności, iż w aktach sprawy brak jest dowodu potwierdzającego odbycie
przez powoda instruktażu ogólnego przed dopuszczeniem do pracy, (-) art.
226 k.p. i 2374 § 2 k.p. polegające na pominięciu przez Sąd drugiej instancji
okoliczności, iż brak jest w aktach sprawy dowodu, aby pozwany pracodawca
wywiązał się wobec powoda z obowiązku oceny ryzyka zawodowego,
obowiązku zastosowania niezbędnych środków profilaktycznych i obowiązku
wydawania przez pracodawcę stosownych instrukcji i wskazówek
dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowisku pracy.
W skardze wskazano również na naruszenie przepisów postępowania,
skutkującego nieważnością postępowania przed Sądem II instancji, poprzez
I PSKP 21/24
8
naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wskutek rozpoznania sprawy cywilnej przez
Sąd odwoławczy w składzie jednego sędziego, co ograniczyło prawo do
sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy i prowadzi do nieważności postępowania przed
tym Sądem (art. 379 pkt 4 k.p.c.); (-) art. 3271 § 1 pkt 1 k.p.c. polegające na tym, iż
Sąd drugiej instancji w treści uzasadnienia wyroku w ogóle nie wypowiedział się na
temat części zebranego materiału dowodowego to znaczy: a) nie odniósł się do
zeznań świadków K.S., B.J. oraz I.S., którzy w treści zeznań złożonych na rozprawie
potwierdzili fatalny i zagrażający pracownikom stan nawierzchni placu, na którym
pracę świadczył powód oraz potwierdzili, że stan ten trwał od wielu lat przed
wypadkiem powoda; b) nie odniósł się i nie ocenił wydrukowanej dokumentacji
fotograficznej placu (8 zdjęć), nie odniósł się do zdjęć dokumentujących fatalny stan
nawierzchni placu zamieszczony na załączonym do pozwu nośniku płyty CD; c) nie
odniósł się do treści protokołu Nr […] ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy
pracy opisującego stan nawierzchni placu; d) nie odniósł się do pełnej treści opinii
biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c.
polegające na tym, iż Sąd II instancji w treści uzasadnienia wyroku w ogóle nie
wypowiedział się w przedmiocie wskazanych przez powoda przepisów prawa
powszechnie obowiązującego przewidującego obowiązki pracodawcy, które to
przepisy zostały przez pracodawcę naruszone to znaczy art. 15 k.p., art. 94 pkt 4 k.p.,
art. 207 k.p., art. 226 k.p., art. 234 k.p., art. 2374 § 2 k.p. oraz § 4 ust. 3, § 6, § 39
oraz § 39c rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997
r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy; (-) art. 382 k.p.c.,
przez bezpodstawne pomięcie przez Sąd drugiej instancji części zebranego w
sprawie materiału dowodowego i materiału procesowego to jest pomięcie
argumentacji i wskazanych przez powoda przepisów prawa powszechnie
obowiązującego przewidującego obowiązki pracodawcy, które to przepisy zostały
przez pracodawcę naruszone tzn. art. 15 k.p., art. 94 pkt 4 k.p., art. 207 k.p., 226 k.p.,
234 k.p. 2374 § 2 k.p. oraz § 4 ust. 3, § 6, § 39 oraz § 39c rozporządzenia Ministra
Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów
bezpieczeństwa i higieny pracy.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o
I PSKP 21/24
9
uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie apelacji pozwanego w całości
oraz obciążenie pozwanego kosztami postępowań sądowych przed Sądem drugiej
instancji i Sądem Najwyższym według norm prawem przepisanych.
Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego na swoją rzecz.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest zasadna.
Na wstępie należy podkreślić, że w myśl art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy
rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w
granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność
postępowania. Oznacza to, że nieważność postępowania badana jest przez Sąd
Najwyższy z urzędu bez względu na to, czy skarżący postawił odpowiedni zarzut, a
jeśli go postawił, niezależnie od tego, czy został on należycie i przekonująco
jurydycznie uzasadniony.
W odniesieniu do zarzutu nieważności postępowania, którą skarżący upatruje
w przesłance z art. 379 pkt 4 k.p.c. (rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej instancji
w składzie jednego sędziego), to dany pogląd nie jest trafny. W uchwale składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22 (OSNP
2023 nr 10, poz. 104), której nadano moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy uznał, że
rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego,
ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r.
o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i
zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji
kryzysowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), ogranicza prawo do
sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest
konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i
prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Istotne jest jednak, że
według Sądu Najwyższego przyjęta w uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia
jej podjęcia i wiąże się z oceną skutków orzeczeń wydanych od dnia 26 kwietnia
2023 r. w składach jednoosobowych, gdy w świetle Kodeksu postępowania
I PSKP 21/24
10
cywilnego w związku z art. 45 Konstytucji RP właściwy był skład kolegialny. Uznanie
wszystkich orzeczeń wydanych do dnia 26 kwietnia 2023 r. w składzie, o którym
mowa w art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej, za dotknięte nieważnością z uwagi
na naruszenie prawa strony do sądu wskutek wydania orzeczenia przez sąd
orzekający w składzie jednoosobowym, zostało ocenione przez Sąd Najwyższy za
niepożądane ze społecznego punktu widzenia. Zmuszałoby bowiem wielu obywateli
do ponoszenia kosztów i trudów ponownego rozpoznawania spraw lub powtarzania
postępowań już zakończonych niezależnie od tego, czy z perspektywy prawa
materialnego rozstrzygnięcie było rzeczywiście wadliwe. Ponadto możliwość
wzruszania orzeczeń tylko z powodu dotychczasowego respektowania regulacji
art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej - bez uwzględnienia kontekstu
konstytucyjnego - nadszarpnęłaby również wizerunek sądów. Z tych względów, w
pełni akceptując argumentację zawartą chociażby w uchwale pełnego składu Sądu
Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA I-4110-4/13 (OSNC 2014 nr 5, poz. 49),
Sąd Najwyższy uznał, że ochrona dobra i interesów obywateli, jako najwyższa
wartość konstytucyjna (art. 1 Konstytucji RP), a także powaga władzy sądowniczej i
jej znaczenie w działalności państwa, nakazuje znieść wsteczne skutki wykładni,
która legła u podłoża tej uchwały.
Kierując się powyższym stanowiskiem zdaniem Sądu Najwyższego nie można
uznać, że w sprawie występuje sugerowana przez stronę skarżącą przesłanka
nieważności postępowania, gdyż zaskarżony skargą kasacyjną wyrok zapadł w dniu
18 kwietnia 2023 r., a więc przed dniem podjęcia uchwały co miało miejsce w dniu
26 kwietnia 2023 r.
Nie zostały również naruszone przepisy prawa procesowego, a to art. 3271 §1
pkt 1 i 2 k.p.c., oraz art. 382 k.p.c. Przede wszystkim niezasadne było wystąpienie z
zarzutem naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 3271 k.p.c. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono już, że naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad
sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 3271 k.p.c.
oraz art. 387 § 21 k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną
podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia wymaganiom
stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 listopada 2022 r., I CSK 2887/22; z 24 maja
I PSKP 21/24
11
2022 r., I CSK 1434/22). Taka sytuacja nie wystąpiła w niniejszej sprawie albowiem
treść sporządzonego uzasadnienia Sądu Okręgowego umożliwiała zapoznanie się z
zajętym przez niego stanowiskiem i przedstawia argumentację, która legła u podstaw
wydania zaskarżonego wyroku.
Również nie sposób przypisać Sądowi Okręgowemu naruszenia art. 382 k.p.c.
skoro ocenił zebrany materiał dowodowy, a fakt że dokonana ocena dowodów nie
jest zbieżna z oceną oczekiwaną przez stronę skarżącą, nie oznacza pominięcia
analizy materiału dowodowego. Godzi się również zauważyć, że regulacja art. 382
k.p.c. ma charakter ogólnych wytycznych skierowanych do sądu orzekającego w
danej sprawie, wobec czego ze swej istoty nie może być w postępowaniu
apelacyjnym naruszona. Należy także wskazać, że skarżący w skardze formułuje
zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego koncentruje się w tym zakresie
na przeprowadzonym przez Sąd drugiej instancji postępowaniu dowodowym i
dokonanej przez ten Sąd ocenie dowodów. Zgodnie jednak z art. 3983 § 3 k.p.c.,
podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub
oceny dowodów.
Mając na uwadze zakres i zarzuty skargi kasacyjnej, istota sporu sprowadza
się do pytania o trafność rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego o roszczeniach
odszkodowawczych powoda z tytułu wypadku przy pracy, jakiemu uległ u pozwanej
Spółdzielni w dniu 7 grudnia 2018 r., a wywodzonych w pierwszej kolejności
z art. 435 § 1 k.c.
Wypada zatem przytoczyć treść tego przepisu, zgodnie z którym prowadzący
na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił
przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność
za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch
przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo
wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi
odpowiedzialności.
Odpowiedzialność odszkodowawcza prowadzącego przedsiębiorstwo lub
zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody za szkody spowodowane przez
ruch tegoż przedsiębiorstwa (zakładu) ma bogatą literaturę i orzecznictwo. Godzi się
I PSKP 21/24
12
przy tym podkreślić, że w stosunku do większości zagadnień prawnych powstałych
na tym tle stanowisko doktryny i judykatury jest utrwalone i jednolite.
Trzeba mieć na względzie to, że rozwój techniki doprowadził do tego, iż w
różnych gałęziach gospodarki powszechnie stosowane są urządzenia i mechanizmy
poruszające się dzięki siłom przyrody, których funkcjonowanie stwarza poważne
zagrożenie dla otoczenia. Fakt ten stał się głównym motywem legislacyjnym, który
legł u podłoża przyjęcia zaostrzonej odpowiedzialności za szkody wynikłe z
działalności podmiotów posługujących się tego rodzaju urządzeniami. Unormowana
w art. 435 § 1 k.c. odpowiedzialność odszkodowawcza prowadzących na własny
rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody za
szkody spowodowane ruchem przedsiębiorstwa (zakładu) oparta została na
zasadzie ryzyka, stanowiąc odstępstwo od wynikającej z art. 415 k.c. generalnej
reguły odpowiedzialności za szkody wyrządzone czynem niedozwolonym na
zasadzie winy.
W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że pojęcie
przedsiębiorstwa na gruncie art. 435 § 1 k.c. definiować należy za pomocą art. 551
k.c., a więc jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych
przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Pojęcie zakładu nie jest
definiowane w kodeksie cywilnym, zatem przyjmuje się, że zakładami będą również
pewne zorganizowane zespoły majątkowe, służące prowadzeniu określonej
działalności o charakterze niegospodarczym (np. zakłady badawcze, doświadczalne
itp.). Niemniej jednak samo prowadzenie działalności gospodarczej, jako kryterium
rozróżniające oba wskazane pojęcia, pozostaje bez znaczenia dla zaostrzonego
reżimu odpowiedzialności. Równie irrelewantna dla odpowiedzialności jest struktura
organizacyjna (przy czym struktury organizacyjnej nie należy mylić z formą prawną)
przedsiębiorstwa czy zakładu. Dla ustalenia odpowiedzialności z art. 435 § 1 k.c.
istotne jest natomiast, że przypisać ją można wyłącznie podmiotowi, który
przedsiębiorstwo lub zakład prowadzi „na własny rachunek”. Rzeczonymi
podmiotami mogą być zarówno osoby fizyczne, osoby prawne, jak i tzw. „niepełne
osoby prawne” (art. 331 k.c.), byleby przedsiębiorstwo lub zakład prowadziły we
własnym interesie (np. w celu uzyskiwania dochodu, wyników prac badawczych itp.).
Nie ma najmniejszego znaczenia, na podstawie jakiego tytułu prawnego podmiot
I PSKP 21/24
13
odpowiedzialny włada maszynami lub urządzeniami przetwarzającymi elementarne
siły przyrody. W doktrynie podkreśla się, że o prowadzeniu przedsiębiorstwa lub
zakładu na własny rachunek decyduje kwalifikacja faktyczna, a nie prawna. Oznacza
to możliwość przypisania odpowiedzialności osobie, która prowadzi przedsiębiorstwo
(zakład) nawet bez tytułu prawnego. Odpowiedzialność ponosi ten, który prowadzi
przedsiębiorstwo lub zakład w chwili zajścia zdarzenia szkodzącego, nawet jeżeli
szkoda ujawni się w okresie, w którym przedsiębiorstwo (zakład) prowadzone jest już
przez inny podmiot.
W literaturze i orzecznictwie panuje zgodność, że samo tylko wykorzystywanie
sił przyrody w działalności przedsiębiorstwa (zakładu) nie jest wystarczające dla
objęcia podmiotu je prowadzącego dyspozycją art. 435 § 1 k.c. Chodzi o procesy
polegające na przetwarzaniu energii elementarnej na pracę lub inne postacie energii,
co wymaga użycia maszyn i innych urządzeń przetwarzających. Wspomniane siły
przyrody muszą najpierw zostać w odpowiedni sposób przetworzone przez
zastosowanie stosownych urządzeń i takie właśnie przetworzone siły przyrody są
następnie wykorzystywane w działalności przedsiębiorstwa. Nie wystarczy zatem,
aby przedsiębiorstwo lub zakład wykorzystywało elementarne siły przyrody. W grę
wchodzą tylko procesy polegające na przetwarzaniu energii elementarnej na pracę
lub inne postacie energii, co wymaga użycia stosownych maszyn i innych urządzeń.
Działalność przedsiębiorstwa (zakładu) powinna więc opierać się na funkcjonowaniu
takich maszyn i urządzeń, a nie tylko na posługiwaniu się nimi dla działań
wspomagających (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 lipca 1977 r., IV 216/77,
OSNCP 1978 nr 4, poz. 73; z dnia 1 grudnia 1982 r., I CR 460/82, OSPiKA 1984,
poz. 88; z dnia 16 marca 1983 r., I CR 33/83, OSNCP 1983 nr 12, poz. 196; z dnia
21 sierpnia 1987 r., II CR 222/87, OSNC 1989 nr 1, poz. 17; z dnia 15 lutego 2008 r.,
I CSK 376/07, OSNC-ZD 2008 nr 4, poz. 117 i z dnia 10 października 2008 r., II CSK
232/08, OSNC-ZD 2010 nr 1, poz. 1 z 29 września 2021 r., II PSKP 49/21).
Przy wykładni art. 435 § 1 k.c. trzeba zwrócić uwagę na to, że chodzi w nim o
przedsiębiorstwo (zakład) „wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody”, a nie jedynie
używające urządzeń wykorzystujących te siły oraz że szkoda ma być wyrządzona
„przez ruch przedsiębiorstwa”, a nie ruch poszczególnych urządzeń.
Przedsiębiorstwo, o którym mowa w analizowanym przepisie, nie tyle zatem musi
I PSKP 21/24
14
wykorzystywać siły przyrody, ile musi być za ich pomocą wprawiane w ruch. Już na
gruncie art. 152 k.z. wskazywano, że przepis ten dotyczy przedsiębiorstw, których
cały ustrój oparty jest na użyciu sił przyrody. Wymagano, aby korzystanie z maszyn
napędzanych siłami przyrody nadawało piętno całemu przedsiębiorstwu.
Natomiast w judykaturze dotyczącej wykładni art. 435 § 1 k.c. uwagę zwraca
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1977 r., IV CR 216/77 (OSNCP 1978 nr 4,
poz. 73), w którym stwierdzono, że przy ustalaniu zakresu stosowania powołanego
przepisu należy brać pod uwagę trzy elementy: (-) stopień zagrożenia ze strony
stosowanych urządzeń, (-) stopień komplikacji przy przetwarzaniu energii
elementarnej na pracę oraz (-) ogólny poziom techniki. Zastosowana jako źródło
energii siła przyrody powinna stanowić siłę napędową przedsiębiorstwa jako całości.
Nie wystarczy więc posługiwanie się siłami przyrody tylko do działań
wspomagających. Inaczej rzecz ujmując, samo użycie w przedsiębiorstwie
poszczególnych maszyn zaopatrzonych w silniki (np. elektryczne, spalinowe) lub
urządzeń, w których wykorzystywane są siły przyrody nie daje jeszcze podstawy do
zastosowania art. 435 § 1 k.c.
Sformułowane w powołanym wyroku Sądu Najwyższego przesłanki
kwalifikacji przedsiębiorstw lub zakładów wprawianych w ruch przy pomocy sił
przyrody zostały przyjęte przez judykaturę oraz doktrynę, chociaż nie wynikają one
wprost z żadnych przepisów. Trzeba przy tym zaznaczyć, że w omawianym
orzeczeniu, podając kryteria kwalifikacji przedsiębiorstw, Sąd Najwyższy w żadnym
stopniu nie przyjął, aby jednym z nich było to, czy istnienie przedsiębiorstw w danych
warunkach czasu i miejsca jest uzależnione od wykorzystania sił przyrody jako siły
napędowej, lub czy bez użycia tychże sił nie osiągnęłyby one celu gospodarczego,
dla jakiego zostały stworzone. Wspólnym mianownikiem wszystkich wskazanych
przez Sąd Najwyższy kryteriów jest natomiast kwestia stopnia niebezpieczeństwa
generowanego przez wykorzystanie sił przyrody w działalności przedsiębiorstwa.
Odnosząc się do wymienionych w powołanym wyroku kryteriów
kwalifikacyjnych przedsiębiorstwa (zakładu) wprawianego w ruch przy pomocy sił
przyrody, wypada podkreślić, że uwzględnienie pierwszego z wymienionych
elementów jest o tyle uzasadnione, iż skoro motywem ustanowienia art. 435 § 1 k.c.
jest zwiększone niebezpieczeństwo związane z posługiwaniem się elementarnymi
I PSKP 21/24
15
siłami przyrody, to należy wymagać, aby ze względu na sposób, ilość czy charakter
konkretnych sił przyrody wprawiających przedsiębiorstwo w ruch występowało
właśnie wzmożone niebezpieczeństwo wyrządzenia szkody. Tam, gdzie nie chodzi
o uruchomienie dużych mocy elementarnych, nie można mówić o szczególnym
niebezpieczeństwie, które leżało u podstaw wprowadzenia odpowiedzialności opartej
na zasadzie ryzyka. Z kolei formułując pogląd o istotności stopnia komplikacji przy
przetwarzaniu energii elementarnej na pracę, Sąd Najwyższy zważył, że stopień
tejże komplikacji utrudnia ocenę, czy zachodzi wina po stronie obsługującego
określoną maszynę i jest źródłem wzmożonego zagrożenia dla otoczenia, gdyż siły
przyrody mogą dochodzić do wielkich napięć i dlatego kontrola nad nimi nie daje
pełnej gwarancji bezpieczeństwa. Wreszcie wskazując kryterium ogólnego poziomu
techniki, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zagadnienie „wprawiania w ruch za pomocą sił
przyrody” należy oceniać w świetle nowoczesnego rozwoju techniki, mając na
uwadze szerokie posługiwanie się społeczeństwa urządzeniami wprawianymi w ruch
za pomocą elektryczności w życiu codziennym.
Trzeba odnotować, że w literaturze również wyrażono pogląd zakładający
konieczność odwołania się do poziomu techniki na potrzeby ustalenia statusu
przedsiębiorstwa w omawianym kontekście normatywnym. Także w późniejsze
orzecznictwo Sądu Najwyższego nawiązuje do tej koncepcji, przyznając, że tam,
gdzie nie chodzi o uruchomienie dużych mocy elementarnych, nie można mówić o
szczególnym niebezpieczeństwie, które leżało u podstaw wprowadzenia
odpowiedzialności na zasadzie ryzyka (wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 21 sierpnia
1987 r., II CR 222/87, OSPiKA 1988 nr 7-8, poz. 174 i z dnia 23 maja 2012 r.,
I PK 198/11).
Prawdą jest, że w wyroku z dnia 12 lipca 1977 r., IV CR 216/77, podając
kryteria kwalifikacji przedsiębiorstw wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody,
Sąd Najwyższy nie przyjął, aby jednym z nich było to, czy istnienie przedsiębiorstw
w danych warunkach czasu i miejsca jest uzależnione od wykorzystania sił przyrody
jako siły napędowej, lub czy bez użycia tychże sił nie osiągnęłyby one celu
gospodarczego, dla jakiego zostały stworzone. Pogląd taki został jednak wyrażony
w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego. Podkreśla się, że odróżnienie
przedsiębiorstwa lub zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody od innych,
I PSKP 21/24
16
nie może być oparte na wykładni, która jako jedyne kryterium tego rozróżnienia
przyjmuje przeciwstawienie całej działalności przedsiębiorstwa lub zakładu opartej
na wykorzystaniu sił przyrody używaniu poszczególnych urządzeń uruchamianych
za pomocą tychże sił. Zdaniem Sądu Najwyższego, przyjęcie, że przedsiębiorstwo
jest wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody wymaga uwzględnienia faktycznego
znaczenia określonych technologii w działalności przedsiębiorstwa oraz oceny, czy
możliwe byłoby osiągnięcie zakładanych celów produkcyjnych przedsiębiorstwa bez
użycia sił przyrody. Użyta siła przyrody powinna zatem stanowić siłę napędową
przedsiębiorstwa jako całości, by jego istnienie i praca uzależniona była od
wykorzystania sił przyrody, bez użycia których nie osiągnęłoby celu, do jakiego
przedsiębiorstwo zostało utworzone. Dla możliwości zastosowania art. 435 § 1 k.c.
konieczne jest więc wyjaśnienie, czy globalny cel pracy przedsiębiorstwa
uzależniony jest od użycia sił przyrody oraz czy korzystanie z tych sił stanowi conditio
sine qua non istnienia przedsiębiorstwa w tym sensie, że cała jego struktura, system
organizacji pracy dostosowany jest do sił przyrody, jakimi się ono posługuje. Ujęcie
funkcjonalne, właściwe do zdefiniowania pojęcia przedsiębiorstwa poruszanego
siłami przyrody w rozumieniu powołanego przepisu, oznacza przedsiębiorstwo,
którego globalny cel funkcjonowania jest zależny od użycia sił przyrody, a korzystanie
z nich stanowi warunek konieczny jego istnienia i funkcjonowania w tym sensie, że
zarówno jego struktura, jak i system organizacji i wykonywania zadań jest
dostosowany do sił przyrody i zależny od nich. Ruch tego rodzaju przedsiębiorstwa
wiąże się ze znacznym stopniem ryzyka możliwości wyrządzenia szkody osobom
trzecim, a użycie urządzeń technicznych, o znacznym stopniu komplikacji
technicznej, ma charakter powszechny.
Jak wskazano wyżej, zastosowana jako źródło energii „siła przyrody” w
rozumieniu art. 435 § 1 k.c. powinna stanowić siłę napędową, od której zależy
funkcjonowanie przedsiębiorstwa (zakładu) jako całości. Procesy polegające na
przetwarzaniu energii elementarnej, przy użyciu odpowiednich urządzeń muszą mieć
zatem podstawowe znaczenie dla działalności danej jednostki, a przepis ten znajduje
zastosowanie do tych przedsiębiorstw (zakładów), których istnienie i praca w danym
czasie i miejscu są uzależnione od wykorzystania sił przyrody i które bez użycia tych
sił nie osiągnęłyby celu dla którego zostały utworzone. Nie chodzi tu zatem o
I PSKP 21/24
17
przedsiębiorstwo (zakład), które wykorzystuje urządzenia wprawiane w ruch za
pomocą sił przyrody jedynie do realizacji części działań, a samo użycie w
przedsiębiorstwie maszyn zaopatrzonych w silniki lub urządzeń, w których
wykorzystywane są siły przyrody, nie daje jeszcze podstawy do stosowania art. 435
§ 1 k.c. Kluczowe jest zatem badanie w okolicznościach konkretnego przypadku, czy
działalność wprawiana w ruch za pomocą sił przyrody jest dla danego
przedsiębiorstwa zasadnicza, czy tylko wspomagająca (wyroki Sądu Najwyższego:
z dnia 28 sierpnia 1958 r., 3 Cr 1370/57, OSPiKA 1959 nr 7-8, poz. 204; z dnia
8 czerwca 1960 r., 4 CR 460/62, OSPiKA 1962 nr 7-8, poz. 203; z dnia 1 grudnia
1962 r., 1 CR 460/62, OSPiKA 1964 nr 4, poz. 4; z dnia 12 lipca 1977 r., IV CR 216/77,
OSNCP 1978 nr 4, poz. 73; z dnia 21 sierpnia 1987 r., II CR 222/87, OSPiKA 1988
nr 7-8, poz. 174; z dnia 18 września 2002 r., III CKN 1334/00, niepublikowany; z dnia
8 grudnia 2005 r., I UK 97/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 336; z dnia 10 października
2008 r., II CSK 232/08, OSNC - ZD 2010 nr A, poz. 1; z dnia 25 maja 2012 r., I CSK
509/11, OSNC 2013 nr 2, poz. 26; z dnia 31 maja 2017 r., V CSK 511/16, LEX nr
2338043; z dnia 21 września 2017 r., I PK 272/16, niepublikowany; z dnia
27 września 2018 r., III PK 77/17, LEX nr 2566510; z dnia 18 grudnia 2018 r., IV CSK
483/17, LEX nr 2618523).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przy aprobacie doktryny wielokrotnie
również stwierdzano, że nie da się ustalić całościowego i zamkniętego katalogu
przedsiębiorstw (zakładów) wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody, a ocena,
czy przedsiębiorstwo lub zakład należy do kategorii wskazanej w art. 435 k.c., musi
być dokonywana in casu z uwzględnieniem faktycznego znaczenia określonych
technologii w działalności konkretnego przedsiębiorstwa oraz na podstawie ustalenia
czy możliwe byłoby osiągnięcie zakładanych celów produkcyjnych bez użycia sił
przyrody. Nie jest natomiast uprawnione odnoszenie się wprost do ustaleń sądów
dotyczących innych przedsiębiorstw i zakładów, choćby prowadzących analogiczną
działalność, bez ustalenia, czy ich struktura, stopień „nasycenia” urządzeniami
wprowadzanymi w ruch za pomocą sił przyrody i ich niezbędność dla funkcjonowania
jednostki jako całości są porównywalne. Odróżnienie, czy urządzenia wykorzystujące
energię mogą być w realiach konkretnej sprawy kwalifikowane jako ułatwiające
prowadzenie działalności czy też jako stanowiące jej niezbędny warunek, może być
I PSKP 21/24
18
utrudnione, skoro współcześnie trudno znaleźć zakład pracy, w którym nie są
wykorzystywane energia elektryczna, para, gaz, elektryczność paliwa płynne itp.
Ponadto kryteria kwalifikujące mają charakter ocenny i zmienny w czasie, z uwagi na
szybki rozwój techniki, co zmusza do ciągłej weryfikacji poglądów w tym zakresie.
Przykładowo w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że
przedsiębiorstwem wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody w rozumieniu art. 435
k.c. jest między innymi: kopalnia (zakład górniczy), zakład przemysłowy emitujący
substancje trujące, zakład gazowniczy, zakład energetyczny, przedsiębiorstwo
transportu kolejowego, państwowy ośrodek maszynowy, przedsiębiorstwo
transportowe posługujące się mechanicznymi środkami komunikacji,
przedsiębiorstwo tramwajowe, młyn, spółdzielnia kółek rolniczych, przedsiębiorstwo
jajczarsko-drobiarskie, przedsiębiorstwo posługujące się statkami powietrznymi do
zabiegów agrotechnicznych, przedsiębiorstwo zajmujące się żeglugą morską,
przedsiębiorstwo budowlane, terminal kontenerowy, gospodarstwo rolne oraz zakład
mechaniki pojazdowej, jeżeli prowadzenie danego rodzaju działalności oraz
uzyskiwanie jej efektów pozostaje w bezpośrednim związku ze stanem nasycenia i
wykorzystania urządzeń poruszanych za pomocą sił przyrody (orzeczenie składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1960 r., 1 CR 165/60, OSNC
1962 nr 1, poz. 11; orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1946 r., C I 179/46,
PiP 1949 z. 12; uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 7 kwietnia 1970 r., III CZP 17/70
i z dnia 5 października 1974 r., III CZP 71/73, OSNC 1975 nr 5, poz. 72; wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 24 maja 1961 r., 3 CR 962/60, OSPiKA 1962, poz. 110; z dnia
10 maja 1962 r., 3 CR 941/61, OSNCP 1963 nr 10, poz. 226; z dnia 1 grudnia 1962 r.,
1 CR 460/62, OSPiKA 1964 nr 4, poz. 88; z dnia 24 czerwca 1963 r., 1 CR 499/62,
OSNCP 1964 nr 6, poz. 117; z dnia 23 marca 1967 r., I PR 60/67, niepublikowany;
z dnia 24 lutego 1971 r., II CR 619/70, OSNC 1971 nr 10, poz. 182; z dnia 22
listopada 1972 r., II CR 458/72, OSNC 1973 nr 7-8, poz. 139; z dnia 5 stycznia 1973 r.,
II CR 620/72, OSNC 620/72, OSNC 1973 nr 12, poz. 212; z dnia 21 stycznia 1974 r.,
I CR 762/73, OSNC 1975 nr 4, poz. 61; z dnia 22 lutego 1983 r., I CR 472/82,
niepublikowany; z dnia 22 listopada 1972 r., II CR 458/72, OSNC 1973 nr 7-8,
poz. 139; z dnia 20 września 1984 r., IV CR 337/84, OSNCP 1985 nr 5-6, poz. 77;
z dnia 27 listopada 1985 r., II CR 399/85, niepublikowany; z dnia 11 stycznia 1990 r.,
I PSKP 21/24
19
I CR 1377/89, OSNCP 1991 nr 2-3, poz. 32; z dnia 21 marca 2001 r., I PKN 319/00,
OSNAPiUS 2002 nr 24, poz. 598; z dnia 19 czerwca 2001 r., II UKN 424/00, OSNP
2003 nr 6, poz. 155; z dnia 13 grudnia 2001 r., IV CKN 1563/00; z dnia 18 września
2002 r., III CKN 1334/00, niepublikowane; z dnia 11 marca 2004 r., II UK 260/03,
OSNP 2004 nr 21, poz. 377; z dnia 28 lutego 2007 r., V CK 11/06, niepublikowany;
z dnia 23 listopada 2007 r., II PK 93/07, niepublikowany; z dnia 28 listopada 2007 r.,
V CSK 282/07, OSNC - ZD 2008 nr 2, poz. 54; z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 376/07,
OSNC - ZD 2008 nr D, poz. 117; z dnia 9 maja 2008 r., II CKN 360/07,
niepublikowany; z dnia 10 października 2008 r., II CSK 232/08, niepublikowany;
z dnia 24 września 2009 r., IV CSK 207/09, OSNC 2010 nr 4, poz. 58; z dnia
5 września 2012 r., IV CSK 25/12, niepublikowany; postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., I PK 258/07, niepublikowane). Odmawiano
natomiast takiego statusu między innymi kinu, aeroklubowi, zakładowi
zarządzającemu urządzeniami sygnalizacji świetlnej regulującej ruch drogowy,
kurzej fermie, spółdzielni mieszkaniowej, która nie prowadzi działalności w zakresie
budownictwa (remontów) w formie wydzielonego zakładu remontowo - budowlanego
posługującego się na większa skalę maszynami (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia
7 kwietnia 1975 r., II CR 98/75, OSNCP 1976 nr 5, poz. 113; z dnia 12 lipca 1977 r.,
IV CR 216/77, niepublikowany; z dnia 21 sierpnia 1987 r., II CR 222/87, OSNCP 1989
nr 7, poz. 145; z dnia 6 lutego 2004 r., II CK 397/02, niepublikowany; z dnia 8 grudnia
2005 r., I UK 97/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 336; z dnia 4 września 2009 r., III CSK
14/09, niepublikowany).
Przyznając, że nie da się ustalić całościowego i zamkniętego katalogu
przedsiębiorstw lub zakładów wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody, a oceny,
czy w rzeczywistości mamy do czynienia z takim przedsiębiorstwem (zakładem)
dokonywać należy ad casum, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności danej
sprawy oraz charakterystyki działalności ocenianego zespołu składników
niematerialnych i materialnych, przeznaczonych do jej prowadzenia w literaturze
sugeruje się, że na etapie ustalania, czy przedsiębiorstwo (zakład) wpisuje się w
definicję z art. 435 k.c., zaproponować można przeprowadzenie następującego sui
generis testu: a) identyfikujemy, czy w przedsiębiorstwie wykorzystywane są siły
przyrody (w rozumieniu wskazanym powyżej); b) identyfikujemy cel działalności
I PSKP 21/24
20
przedsiębiorstwa (zwłaszcza finalny produkt lub usługę oferowaną przez
przedsiębiorstwo); c) „usuwamy” z przedsiębiorstwa element wykorzystywania sił
przyrody; d) jeżeli cel działalności przedsiębiorstwa nie jest osiągnięty bez działania
sił przyrody, możliwe będzie powołanie się na art. 435 k.c. (przy spełnieniu
pozostałych przesłanek odpowiedzialności wynikających z tego przepisu); e) jeżeli
zaś cel ten jest osiągnięty bez działania sił przyrody, nie stosujemy art. 435 k.c. Fras
Mariusz (red.), Magdalena Hbdas (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III.
Zobowiązania. Część ogólna (art. 353 – 534), WPK 2018).
Hipotezą normy zawartej w art. 435 § 1 k.c. objęte są sytuacje, gdy szkoda na
osobie lub w mieniu wyrządzona została przez ruch tak zdefiniowanego
przedsiębiorstwa (zakładu). Ustawodawca wyraźnie łączy powstanie szkody z
ruchem przedsiębiorstwa lub zakładu, a nie z samym użyciem sił przyrody dla jego
uruchomienia. Konsekwencją takiej redakcji przepisu jest zaś to, iż już na gruncie
art. 152 § 1 k.z., będącego odpowiednikiem obecnie obowiązującego art. 435 § 1 k.c.,
w literaturze (por. R. Longchamps de Berier, Uzasadnienie projektu Kodeksu
zobowiązań, Warszawa 1934 r., s. 221; i także Zobowiązania, Poznań, 1948 r.,
s. 227; J. Korzonek, I. Rosenbluth, Kodeks zobowiązań - Komentarz, przepisy
wprowadzające, wyciąg z motywów ustawodawczych, Kraków 1934 r., s. 392-395) i
judykaturze (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 24 grudnia 1948 r., Wa C 233/48,
Zb. Orz. 1949, z. II-III, poz. 64 i z dnia 12 sierpnia 1954 r., II CR 974/54, PiP 1955,
nr 1) wyrażano pogląd, że przez ruch przedsiębiorstwa należy rozumieć wszelką jego
działalność, a każdy rodzaj ruchu, choćby nie pozostawał w związku przyczynowym
z użyciem sił przyrody, jeśli spowodował szkodę, uzasadnia obowiązek
odszkodowawczy na podstawie powołanego przepisu. Wprawdzie pojawiały się
sugestie, by nie definiować tejże odpowiedzialności tak szeroko i nie obejmować nią
szkód zaistniałych w częściach przedsiębiorstwa lub zakładu niemających nic
wspólnego z ruchem związanym z użyciem sił przyrody (L. Domański, Instytucje
Kodeksu zobowiązań, Warszawa 1936 r., s. 654-655 i T. Dybowski, W sprawie
wykładni art. 152 § 1 k.z., Nowe Prawo 1955 nr 7-8, s. 98-103 oraz A. Szpunar,
Odpowiedzialność cywilna za wypadki kolejowe, Nowe Prawo 1960 nr 11, s. 1443-
1456), jednakże stanowisko to nie zostało podzielone przez większość
przedstawicieli doktryny oraz orzecznictwo sądowe. Tak w literaturze jak i
I PSKP 21/24
21
judykaturze dotyczącej wykładni art. 435 § 1 k.c. przyjmuje się, że "ruch
przedsiębiorstwa (zakładu)" w rozumieniu tego przepisu trzeba traktować szeroko.
Termin ten wyraża ogół działalności organizacyjno-produkcyjnej lub organizacyjno-
usługowej, zmierzającej do wytyczonego celu gospodarczego lub społecznego, w
której to działalności znajduje wyraz szczególne niebezpieczeństwo szkód dla
otoczenia. Wyrządzenie szkody przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu ma zatem
miejsce zarówno wtedy, gdy szkoda jest bezpośrednim skutkiem użycia sił przyrody
i pozostaje w związku przyczynowym z niebezpieczeństwem wynikającym z
zastosowania tych sił, jak i wtedy, gdy pozostaje w związku z samym tylko ruchem
przedsiębiorstwa (zakładu) jako całości. Inaczej rzecz ujmując, ruch
przedsiębiorstwa lub zakładu w ujęciu cytowanego przepisu to każda jego
działalność, a nie tylko taka, która jest bezpośrednio związana z użyciem sił przyrody
i stanowi następstwo ich zastosowania. Pojęcie to odnosi się więc do funkcjonowania
przedsiębiorstwa jako całości i nie ogranicza się do poszczególnych jego elementów,
urządzeń lub agend. Związek pomiędzy ruchem a szkodą występuje wówczas, gdy
szkoda powstała w wyniku zdarzenia funkcjonalnie powiązanego z działalnością
przedsiębiorstwa, choćby nie było bezpośredniej zależności pomiędzy użyciem sił
przyrody a szkodą (B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Odpowiedzialność cywilna
prowadzącego przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody,
Warszawa 1967 r., s. 118-132; Z. Radwański, System prawa cywilnego, Prawo
zobowiązań - część ogólna, PAN 1981, s. 606-613; Kodeks cywilny - komentarz, pod
redakcją E. Gniewka, wyd. 3, Warszawa 2008; System prawa prywatnego, Prawo
zobowiązań - część ogólna, pod redakcją A. Olejniczaka, wydanie 1, Warszawa 2009,
Kodeks cywilny - komentarz, pod redakcją K. Pietrzykowskiego, wydanie 5,
Warszawa 2008; oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1963 r., II CR
116/63, OSPiKA 1965 nr 5, poz. 94, z glosą A. Szpunara; z dnia 22 listopada 1972 r.,
II CR 458/72, OSNCP 1973 nr 7-8, poz. 139; z dnia 9 lutego 1976 r., IV CR 2/76,
LEX nr 7799; z dnia 5 stycznia 2001 r., V CKN 190/00, LEX nr 52421; z dnia 21 marca
2001 r., I PKN 319/00, OSNAPiUS 2002 nr 24, poz. 598; z dnia 19 czerwca 2001 r.,
II UKN 424/00, OSNP 2003 nr 6, poz. 155; z dnia 13 grudnia 2001 r., IV CKN 1563/00,
LEX nr 52720; z dnia 8 grudnia 2005 r., I UK 97/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 336;
z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 360/07, LEX nr 424387; z dnia 22 lipca 2008 r., II PK
I PSKP 21/24
22
360/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 316 i z dnia 10 października 2008 r., OSNC-ZD
2010 nr 1, poz. 1).
Artykuł 435 § 1 k.c. wprowadza tak zwaną rozszerzoną odpowiedzialność
przedsiębiorstw wprowadzanych w ruch za pomocą sił przyrody opartą na zasadzie
ryzyka, jednak odpowiedzialność ta istnieje pod warunkiem, że szkoda pozostaje w
normalnym związku przyczynowym z ruchem przedsiębiorstwa. Nie istnieje
domniemanie, że szkoda powstaje w związku z ruchem przedsiębiorstwa i
okoliczność tę należy wykazać, przy czym ciężar dowodu spoczywa zgodnie z
ogólnymi zasadami (art. 6 k.c.) na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne,
to znaczy na powodzie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1977 r., IV CR
185/77, LEX nr 7942).
Przyjęcie, że dany podmiot jako prowadzący przedsiębiorstwo wprawiane w
ruch za pomocą sił przyrody, może ponosić odpowiedzialność za szkodę
spowodowaną ruchem tego przedsiębiorstwa w oparciu o przepis art. 435 § 1 k.c.,
nie przesądza automatycznie o tym, że w konkretnych, ustalonych okolicznościach
faktycznych, zachodzi podstawa do przyjęcia odpowiedzialności pozwanej za szkodę,
jakiej doznał powód. Przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 435 § 1
k.c. jest także istnienie, zgodnie z art. 361 § 1 k.c. w związku z art. 435 § 1 k.c.,
adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy ruchem przedsiębiorstwa a szkodą
(wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 czerwca 1977 r., IV CR 185/77, niepublikowany
oraz z dnia 24 lutego 1981 r., IV CR 17/81, OSNC 1981 nr 11, poz. 216). W wyroku
z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 360/07 (niepublikowanym), podobnie jak w orzeczeniu
z dnia 11 grudnia 1963 r., II CR 116/63 (OSPiKA 1965 nr 5, poz. 94), Sąd Najwyższy
przyjął, że na gruncie art. 435 § 1 k.c. związek przyczynowy pomiędzy ruchem a
szkodą występuje już wtedy, gdy uszczerbek nastąpił w wyniku zdarzenia
funkcjonalnie powiązanego z działalnością przedsiębiorstwa.
W doktrynie prawa wyrażany jest również pogląd, który wprawdzie nie zrywa
z koncepcją zastosowania reguły adekwatnego związku przyczynowego z art. 361 §
1 k.c. do opartej na zasadzie ryzyka odpowiedzialności odszkodowawczej
prowadzących na własny rachunek przedsiębiorstwa lub zakłady wprawiane w ruch
za pomocą sił przyrody, jednakże stanowisko to modyfikuje, przyjmując, że art. 435
§ 1 k.c. wprowadza domniemanie adekwatności szkody (jako skutku) w stosunku do
I PSKP 21/24
23
ruchu przedsiębiorstwa (jako źródła uszczerbku), co zwalnia poszkodowanego z
obowiązku wykazania, że szkoda stanowi normalne następstwo owego ruchu.
Domniemanie to jest wzruszalne, ale może być ono obalone wyłącznie przez
wykazanie jednej z okoliczności egzoneracyjnych określonych w tym przepisie
(B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Odpowiedzialność cywilna prowadzącego
przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody, Warszawa 1967, s. 122).
Należy wreszcie wspomnieć o reprezentowanym na gruncie doktryny prawa
poglądzie, w myśl którego unormowanie art. 435 § 1 k.c. ustanawia wyjątek od
zasady adekwatności związku przyczynowego z art. 361 § 1 k.c. jako przesłanki
odpowiedzialności odszkodowawczej i dla obciążenia prowadzącego
przedsiębiorstwo lub zakład wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody za
wyrządzoną szkodę wystarcza, aby między szkodą a ruchem przedsiębiorstwa
(zakładu) istniał związek przyczynowy w rozumieniu teorii równowartości przyczyn
(conditio sine qua non). Ruch przedsiębiorstwa (zakładu) mógłby być jedną z kilku
przyczyn, które łącznie doprowadziły do powstania szkody, a odpowiedzialność
prowadzącego przedsiębiorstwo lub zakład byłaby wyłączona tylko wtedy, gdy do
przebiegu zdarzeń włączyłaby się, jako ogniwo przyczynowe, jedna z okoliczności
egzoneracyjnych (T. Dybowski, System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Prawo
zobowiązań - część ogólna, pod redakcją Z. Radwańskiego, Wrocław-Warszawa-
Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 269-270; M. Safjan, Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1,
pod redakcją K. Pietrzykowskiego, wyd. 5, Warszawa 2008, s. 1373-1374). Warto
zauważyć, że taki właśnie rodzaj związku przyczynowego uważany był i jest za jedno
z kryteriów kwalifikacyjnych wypadki przy pracy w rozumieniu tak art. 6 ust. 1 ustawy
z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób
zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), jak i art. 3 ust. 1
ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu
wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.).
W świetle wyżej wskazanych rozważań jako bezsporna jawi się konkluzja, że
zastosowana jako źródło energii siła przyrody powinna stanowić siłę napędową
całego przedsiębiorstwa lub zakładu, bez której niemożliwe byłoby prowadzenie
przez przedsiębiorcę działalności produkcyjnej lub usługowej i osiąganie
zakładanych celów, dla których działalność tę uruchomiono. Ocena, czy siły przyrody
I PSKP 21/24
24
stanowią tak rozumiana siłę napędową całego przedsiębiorstwa lub zakładu, nie
budzi wątpliwości, gdy przedsiębiorca prowadzi działalność o jednym lub zbliżonych
do siebie profilach. Sytuacja staje się bardziej skomplikowana, jeśli przedmiot tej
działalności jest wielobranżowy i obejmuje niejednokrotnie bardzo zróżnicowane
przedsięwzięcia produkcyjne lub usługowe. To, że dla wykonywania niektórych
produktów lub świadczenia niektórych usług przedsiębiorca nie korzysta z urządzeń
zasilanych siłami przyrody, nie oznacza, iż nie prowadzi przedsiębiorstwa lub zakładu
wprawianego w ruch przy pomocy tychże sił, jeżeli dla prowadzenia zasadniczej
działalności firmy konieczne jest zastosowania źródeł energii wytwarzanych przez
zjawiska przyrodnicze. Niezależna od użycia sił przyrody dodatkowa – obok głównej,
opartej na wykorzystaniu owych sił – działalność produkcyjna lub usługowa nie
wyklucza zatem odpowiedzialności przedsiębiorcy za szkody wyrządzone przez ruch
przedsiębiorstwa (zakładu), wywodzonej z art. 435 § 1 k.c.
Z taką zaś sytuacją możemy mieć do czynienia w rozpoznawanej sprawie.
Pracodawcą jest bowiem Spółdzielnia w K.. Sąd Okręgowy ujmując pozwanej statusu
przedsiębiorstwa (zakładu) wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody przyjął, że
spółdzielnia mieszkaniowa za główną swoją działalność uznaje zapewnianie potrzeb
mieszkaniowych swoim lokatorom. Takie stanowisko uznać należy co najmniej za
przedwczesne.
Obecnie nazwa podmiotu nie decyduje automatycznie o rodzaju prowadzonej
przez niego działalności. Akcentowany w wyżej wskazanym orzecznictwie rozwój
gospodarczy powiązany z ogromnym rozwojem techniki zapewnia dostępność
różnych rozwiązań technicznych jak i możliwość wykonywania wielu zadań, w
oparciu o różne formy prawne i organizacyjne, w różnych konfiguracjach, a to sprzyja
prowadzeniu wielozakresowej działalności przez podmioty gospodarcze. Tym
niemniej dla określenia statusu danego podmiotu pod kątem przesłanek z art. 435
k.c. jako szczególnie istotne i definiujące jest ustalenie głównej, wiodącej działalności
na której opiera się istnienie i funkcjonowanie podmiotu, a bez której dany podmiot
nie mógłby osiągnąć swojego celu ustalonego w przepisach wewnętrznych i dla
których został powołany. Dla określenia statusu wymagane jest traktowanie
przedsiębiorstwa (zakładu) jako całości.
I PSKP 21/24
25
Wracając na grunt przedmiotowej sprawy, w uwzględnieniu wyżej podanych
zapatrywań i konkluzji istotne staje się poczynienie szczegółowych ustaleń
dotyczących rodzaju faktycznie prowadzonej przez Spółdzielnię działalności, form jej
prowadzenia, sposobu jak i zakresów. Pomocne w tym zakresie będą zapisy zawarte
w Statucie pozwanej Spółdzielni w powiązaniu z informacjami uzyskanymi z innych
zaoferowanych przez strony źródeł dowodów. Ze Statutu pozwanej wynika, że
„Celem Spółdzielni jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych i innych potrzeb
członków oraz ich rodzin, przez dostarczanie członkom samodzielnych lokali
mieszkalnych lub domów jednorodzinnych, a także lokali o innym przeznaczeniu oraz
w miarę możliwości innych potrzeb wynikających z zamieszkiwania w spółdzielczym
osiedlu (§ 4 Statutu). Przedmiotem działalności Spółdzielni jest: 1) kupno i sprzedaż
nieruchomości na własny rachunek, 2) wynajem i zarządzenie nieruchomościami
własnymi lub dzierżawionymi, 3) pośrednictwo w obrocie nieruchomościami,
4) zarządzanie nieruchomościami wykonywane na zlecenie, 5) realizacja projektów
budowlanych związanych ze wznoszeniem budynków, 6) roboty budowlane
związane ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych,
7) działalność związana z kulturą, rekreacją i sportem. Powyższy przedmiot
działalności Spółdzielnia realizuje przez między innymi: 1) budowanie lub nabywanie
budynków w celu ustanowienia na rzecz członków Spółdzielni spółdzielczych
lokatorskich praw do znajdujących się w tych budynkach lokali mieszkalnych,
2) budowanie lub nabywanie budynków w celu ustanowienia na rzecz członków
Spółdzielni odrębnej własności znajdujących się w tych budynkach lokali
mieszkalnych lub lokali o innym przeznaczeniu, a także ułamkowego udziału we
współwłasności w garażach wielostanowiskowych, 3) budowanie lub nabywanie
budynków w celu wynajmowania znajdujących się w tych budynkach lokali
mieszkalnych lub lokali o innym przeznaczeniu, 4) budowanie lub nabywanie
budynków w celu sprzedaży (§ 5 Statutu). Dla realizacji zadań określonych w § 5
Spółdzielnia: 1) prowadzi działalność inwestycyjną w zakresie budownictwa
mieszkaniowego, 2) zarządza nieruchomościami, 3) prowadzi działalność społeczną,
oświatową i kulturalną (§ 6).
Jak wynika z pobieżnej analizy treści powyższych uregulowań zawartych w
Statucie, działalność Spółdzielni przewidziana jest na wielu polach, w tym również w
I PSKP 21/24
26
zakresie robót budowlanych związanych z wnoszeniem budynków mieszkalnych i
niemieszkalnych. Nie jest jednak znana skala i zakres tej działalności budowlanej.
W tym miejscu warto wskazać na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia
2005 r., I UK 97/05 które uzależnia nabycie przez Spółdzielnię mieszkaniową statusu
przedsiębiorstwa wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody od prowadzenia przez
spółdzielnię działalności w zakresie budownictwa.
Istotną kwestią pozostaje również rola jaką spełnia w strukturach Spółdzielni
kotłownia, w szczególności czy i w jakim zakresie dla realizacji celów spółdzielni
konieczne jest jej funkcjonowanie. Jakie jest jej znaczenie dla Spółdzielni. Działanie
kotłowni polega na spalaniu paliwa (np. gazu, oleju, węgla) lub wykorzystaniu energii
elektrycznej do wytworzenia ciepła, czy ciepłej wody użytkowej, które są
przekazywane do odpowiednich instalacji. Wymaga wyjaśnienia jaki rodzaj zadań
spełnia kotłownia (ogrzewanie, zaopatrzenie w ciepłą wodę itp.), ile obejmuje
budynków mieszkalnych, użytkowych oraz w jaki sposób ciepło, czy ciepła woda są
dystrybuowane i jaki obszar Spółdzielni swoim zasięgiem obejmuje kotłownia.
Nie bez znaczenia pozostaje ustalenie czy kotłownia funkcjonuje cały rok czy też
jedynie w sezonie grzewczym. Istotna jest również odpowiedź na pytanie, czy mając
na uwadze warunki klimatyczne w naszym kraju, Spółdzielnia Mieszkaniowa może
realizować swoje cele związane z zaspokajaniem potrzeb mieszkaniowych bez
funkcjonowania kotłowni.
Tak więc wymagane jest zgłębienie struktury organizacyjnej Spółdzielni,
dokładna analiza jej funkcjonowania, co umożliwi ustalenie zakresów i rodzajów
prowadzonej działalności przez Spółdzielnię (przykładowo mieszkaniowa,
budowlana, remontowa) jak i ustalenie która działalność jest główna, a która
poboczna (na przykład w wartościach procentowych). Powyższe pozwoli na
wyselekcjonowanie głównej, wiodącej gałęzi w funkcjonowaniu Spółdzielni, a która
dopiero zdefiniuje charakter działalności powadzonej przez Spółdzielnię oraz pozwoli
ustalić czy uzyskiwanie efektów z tej właśnie działalności pozostaje w bezpośrednim
związku ze stanem nasycenia i wykorzystania urządzeń poruszanych za pomocą sił
przyrody. Innymi słowy kluczowe jest zatem zbadanie w okolicznościach
konkretnego przypadku, czy działalność wprawiana w ruch za pomocą sił przyrody
jest dla Spółdzielni zasadnicza czy tylko wspomagająca.
I PSKP 21/24
27
W literaturze powstałej już na gruncie uregulowań kodeksu cywilnego
zaproponowano, aby jako przedsiębiorstwa lub zakłady wprawiane w ruch za
pomocą sił przyrody traktować takie, których istnienie w danych warunkach czasu i
miejsca jest uzależnione od wykorzystania sił przyrody jako siły napędowej, bądź
które bez użycia tychże sił nie osiągnęłyby celu gospodarczego, dla jakiego zostały
stworzone. Możliwe jest również skorzystanie w wyżej opisanego testu którego wynik
zobrazuje charakter Spółdzielni, z tym że koniecznym pozostaje uprzednie
poczynienie szczegółowych ustaleń faktycznych.
Tak więc dla możliwości zastosowania art. 435 § 1 k.c. w stosunku do
pozwanej Spółdzielni konieczne jest wyjaśnienie, czy globalny cel pracy Spółdzielni
uzależniony jest od użycia sił przyrody oraz czy korzystanie z tych sił stanowi conditio
sine qua non istnienia Spółdzielni w tym sensie, że cała jej struktura, system
organizacji pracy dostosowany jest do sił przyrody jakimi się ona posługuje.
Spółdzielnia Mieszkaniowa, której główny cel funkcjonowania jest zależny od użycia
sił przyrody jest przedsiębiorstwem poruszanym siłami przyrody i będzie ponosić
odpowiedzialność na zasadzie ryzyka za szkody wyrządzone jej ruchem.
Pozytywna odpowiedź na powyższy problem wskaże zasadę
odpowiedzialności strony pozwanej za skutki wypadku jakiemu uległ powód
wynikającą z art. 435 k.c. i otworzy przestrzeń do rozpoznania zasadności roszczeń
objętych pozwem.
Z kolei negatywna konkluzja sprowadzająca się do wyeliminowania jako
podstawy odpowiedzialności pozwanej Spółdzielni za skutki wypadku przy pracy
powoda art. 435 k.c. wymusi konieczność zbadania alternatywnej podstawy
odpowiedzialności upatrywanej w art. 415 k.c.
W tym zakresie koniecznym będzie uwzględnienie przez Sąd orzecznictwa
przyjmującego, iż to pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie
pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, a
w szczególności organizować pracę w sposób zapewniający takie warunki (art. 207
§ 2 pkt 1 k.p.). Pracodawca w związku z tym jest obowiązany zaznajamiać
pracowników z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczącymi
wykonywanych przez nich prac, jak również wydawać szczegółowe instrukcje i
wskazówki dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy. Powinnością pracodawcy jest
I PSKP 21/24
28
zatem nie tylko zapoznanie pracownika z ogólnymi przepisami i zasadami
bezpieczeństwa i higieny pracy, ale także wskazanie na konkretne zagrożenia
występujące na stanowisku pracy, na którym pracownik będzie wykonywał swoje
obowiązki. Uszczegółowienie wynikającego z art. 226 k.p. i 2374 § 2 k.p. obowiązku
oceny ryzyka zawodowego i wydawania przez pracodawcę stosownych instrukcji
zawierają przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia
26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
(wyrok Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2011 r., II PK 324/10, LEX nr 1095828).
Należy przy tym wyjaśnić, że pracodawca nie może zwolnić się od
odpowiedzialności związanej z niezachowaniem przepisów bhp zarzutem, że
również pracownik nie dopełnił obowiązków z zakresu bhp. Stanowisko powyższe
zostało zaakceptowane przez Sąd Najwyższy także w wyroku z 3 sierpnia 2007 r.,
I UK 367/06 (OSNP 2008 nr 19-20, poz. 294). W przypadku gdy odpowiedzialny broni
się wykazywaniem, że szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego (osoby
trzeciej), nadal przyjmuje się jego odpowiedzialność, gdy udowodnione zostało, że
obok tej przyczyny działała inna, która istniała po jego stronie. Odpada także
wyłączna wina poszkodowanego wówczas, gdy wprawdzie poszkodowanemu
można zarzucić niewłaściwe zachowanie się, jednak wypadek i tak by nastąpił (por.
wyrok Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2017 r., III PK 57/16, LEX nr 2269083).
Odpowiedzialność pracodawcy na zasadzie winy za skutki wypadku przy
pracy uwarunkowana jest wykazaniem przez pracownika w toku procesu, że w
konkretnych okolicznościach faktycznych praca została zorganizowana
nieprawidłowo, co w konsekwencji doprowadziło do wypadku, albo że istniejące
realne zagrożenia przy jej wykonywaniu nie zostały rozpoznane przez pracodawcę,
wobec czego pracownik nie miał o nich żadnej wiedzy, albo zagrożenia faktycznie
rozpoznane nie zostały wyeliminowane przez pracodawcę, co naraziło na
uszczerbek zdrowie pracownika (por. wyrok Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 2015 r.,
II PK 170/14, LEX nr 1681882).
W uzasadnieniu wyroku w sprawie III PK 146/15 Sąd Najwyższy stwierdził
również, że pracodawca w wypełnieniu postanowień art. 15 k.p. i art. 94 pkt 4 k.p.
nie może poprzestać na respektowaniu wiążących w tej materii reguł prawnych.
Pracodawca zobowiązany jest nie tylko do realizowania powszechnie
I PSKP 21/24
29
obowiązujących przepisów bhp, jego zadanie sprowadza się również do
zagwarantowania faktycznego bezpieczeństwa. Kontekst ten stanowi perspektywę
weryfikacji bezprawności zachowania pracodawcy, a pośrednio do zakreślenia
związku przyczynowego występującego między jego zachowaniem a szkodą, którą
doznał pracownik. W orzecznictwie przyjmuje się, że uchybienia pracodawcy w
zakresie zapewnienia bezpieczeństwa mogą przybierać różną postać. W wyrokach
Sądu Najwyższego z 16 marca 1999 r., II UKN 522/98, OSNAPiUS 2000 nr 9,
poz. 374 i z dnia 14 września 2000 r., II UKN 207/00, OSNAPiUS 2002 nr 8, poz. 191,
zwrócono uwagę na potrzebę zapewnienia pracownikowi sprawnych narzędzi pracy,
w wyroku Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 r., I PKN 584/99, OSNAPiUS 2001
nr 21, poz. 636, zaakcentowano konieczność zastosowania wszelkich dostępnych
środków organizacyjnych i technicznych w celu ochrony zdrowia pracowników
(personelu medycznego) przed zakażeniem wirusową chorobą zakaźną.
Na zasadzie art. 415 k.c. odpowiada również pracodawca, który zatrudnia
pracownika na niewłaściwie przygotowanym stanowisku pracy (wyrok Sądu
Najwyższego z 15 listopada 2001 r., II UKN 620/00, OSNP 2003 nr 15, poz. 367), a
także w razie wadliwej organizacji pracy (wyroki Sądu Najwyższego: z 13 maja
2004 r., II UK 371/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 427; z 4 listopada 2008 r., II PK 100/08,
OSNP 2010 nr 9-10, poz. 108).
Przeprowadzone rozważania upoważniają do postawienia tezy,
że odpowiedzialność pracodawcy na podstawie art. 415 k.c. ma miejsce także w
wypadku niezapewnienia przez pracodawcę bezpiecznych warunków pracy, gdy
wskazania w tym względzie nie wynikają z norm prawnych.
W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy uznając brak zawinienia po stronie
pozwanej wskazał, że nierówności terenu, na którym pracował powód wpisane
zostały w warunki jego pracy. W konsekwencji Sąd odstąpił od badania czy warunki
pracy powoda odpowiadały zasadom BHP. Takie stanowisko Sądu jest
nieuprawnione i nie znajduje uzasadnienia w szczególności już tylko w świetle
wniosków opinii biegłego wydanej w sprawie.
Nieprawidłowa wykładnia powołanych przepisów i ich subsumcja do
niedostatecznie wyjaśnionego stanu faktycznego sprawy sprawia, że uzasadnione
okazały się zarzuty kasacyjne naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu
I PSKP 21/24
30
zaskarżonego wyroku. Z mocy art. 39815 § 1 k.c. oraz art. 108 § 2 w związku z
art. 39821 k.p.c. orzeczono zatem jak w sentencji.
DEL
[r.g.]
