I KO 116/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 17 czerwca 2025 r.
SSN Małgorzata Bednarek (przewodniczący)
SSN Stanisław Stankiewicz (sprawozdawca)
SSN Ryszard Witkowski
w sprawie M. S.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej
na posiedzeniu w dniu 17 czerwca 2025 r.,
wniosku pełnomocnika M.S.1. o wznowienie postępowania w sprawie
nieuwzględnienia wniosku M.S. w przedmiocie stwierdzenia nieważności
orzeczenia Wojskowego Sądu Garnizonowego w Przemyślu z dnia 23 listopada
1945 r., sygn. akt G 541/45, w trybie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za
nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego
p o s t a n o w i ł:
1. oddalić wniosek;
2. obciążyć M.S.1 kosztami
wznowieniowego.
sądowymi
postępowania
UZASADNIENIE
M. S. został skazany wyrokiem b. Wojskowego Sądu Garnizonowego w
Przemyślu z dnia 23 listopada 1945 r., w sprawie o sygn. akt G 541/45, za czyn z
art. 91 § 2 kkWP, polegający na tym, że: w czasie od 20 czerwca 1943 r. do połowy
maja 1945 r. w czasie wojny, na terenie Polski i Jugosławii, będąc obywatelem
I KO 116/24
2
polskim, dobrowolnie pełnił obowiązki w niemieckim wojsku nieprzyjacielskim, na
karę 10 lat więzienia z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych.
W dniu 11 marca 1996 r. M. S. złożył do Wojskowego Sądu Okręgowego w
Warszawie wniosek o unieważnienie wyroku b. Wojskowego Sądu Garnizonowego
w Przemyślu z dnia 23 listopada 1945 r., sygn. akt 541/45, w trybie ustawy z dnia
23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób
represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.
Postanowieniem z dnia 28 lutego 1997 r., w sprawie o sygn. akt Cs.Un.173/96,
Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie na mocy art. 1 ust. 1-2 a contario oraz art.
13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych
wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu
Państwa Polskiego (Dz.U. nr 34 z 1991 r. poz. 149 z późn.zm.), nie uwzględnił
wniosku M. S. o uznanie za nieważny skazującego go wyroku b. Wojskowego Sądu
Garnizonowego w Przemyślu z dnia 23 listopada 1945 r., sygn. akt G 541/45. W
związku ze złożonym zażaleniem Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 2 kwietnia
1997 r., sygn. akt WZ 14/97, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, a
kosztami postępowania odwoławczego obciążył Skarb Państwa.
We wniosku o wznowienie postępowania z dnia 14 maja 2024 r. (data
wpływu do SN - 30.10.2024 r.) pełnomocnik M.S.1. (syna M. S.) domagał się
wznowienie postępowania w sprawie nieuwzględnienia wniosku M. S. w
przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojskowego Sądu
Garnizonowego w Przemyślu z dnia 23 listopada 1945 r., sygn. akt G 541/45.
Pełnomocnik wniósł także o: „dopuszczenie w postępowaniu wznowieniowym
następujących dokumentów: a) akta Wojskowego Sądu Garnizonowego w
Przemyślu; b) akta Wojskowego Sądu Garnizonowego w Warszawie - na fakt
nieuwzględnienia przez Sąd I i II instancji wszystkich okoliczności i dowodów
zgromadzonych w sprawie”.
W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż nie można zgodzić się ze
stanowiskiem przedstawionym w postanowieniu Sądu I instancji oraz orzeczeniu
Sądu II instancji utrzymującym zaskarżone orzeczenie w mocy, gdyż przeczy temu
zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Jako podstawę procesową złożonego
wniosku o wznowienie postępowania przywołano treść art. 540 § 1 pkt 2 lit a k.p.k.
I KO 116/24
3
W konkluzji pełnomocnik wniósł o: „uchylenie postanowienia Wojskowego Sądu
Okręgowego w Warszawie z dnia 28 lutego 1997 r. sygn. akt Ca.Uh.173/96 oraz
postanowienia Sądu Najwyższego Izby Wojskowej z dnia 2 kwietnia 1997 r. sygn.
akt WZ 14/97 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji”.
Prokurator w odpowiedzi wniósł o „nieuwzględnienie wniosku pełnomocnika
syna skazanego M. S., adw. N. H. o wznowienie postępowania”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wniosek o wznowienie postępowania nie zasługiwał na uwzględnienie,
dlatego też Sąd Najwyższy zdecydował o jego oddaleniu.
Na wstępie przypomnieć należy, że każdy prawomocny wyrok sądu korzysta
z domniemania prawidłowości zawartych w nim rozstrzygnięć, a zatem przysługują
mu, co do zasady, walory trwałości, niezmienności i ostateczności. Tylko wyjątkowe
okoliczności, ściśle wskazane w odpowiednich przepisach procesowych, mogą
uzasadniać potrzebę wzruszenia prawomocnego orzeczenia. Takimi właśnie
okolicznościami są m.in. przesłanki uzasadniające wznowienie postępowania,
wskazane w treści art. 540 k.p.k., art. 540a k.p.k. oraz art. 542 § 3 k.p.k., zaś jedną
z takich podstaw jest ujawnienie się, po wydaniu orzeczenia, nowych faktów lub
dowodów wskazujących na to, że skazany nie popełnił czynu albo czyn jego nie
stanowił przestępstwa lub nie podlegał karze (art. 540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k.), która
swe zastosowanie znajdzie odpowiednio w postępowaniu w trybie postępowań
prowadzonych na podstawie z ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za
nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Właśnie na taką przesłankę,
dotyczącą nowych faktów i dowodów deklaratoryjnie powoływał się pełnomocnik
M.S.1.
Analiza złożonego wniosku w konfrontacji z zebranym w sprawie materiałem
dowodowym prowadzi do konstatacji, że brak jest racjonalnych podstaw do
wznowienia postępowania w sprawie nieuwzględnienia wniosku M. S. w
przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojskowego Sądu
Garnizonowego w Przemyślu z dnia 23 listopada 1945 r. (G 541/45), w trybie
ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec
I KO 116/24
4
osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa
Polskiego.
Jak już to wyżej zaznaczono, zgodnie z treścią przywołanego we wniosku art.
540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k., postępowanie sądowe zakończone prawomocnym
orzeczeniem wznawia się, jeżeli po wydaniu orzeczenia ujawnią się nowe fakty lub
dowody wskazujące na to, że skazany nie popełnił czynu albo czy jego nie stanowił
przestępstwa lub nie podlegał karze. Kluczowe jest, by owe okoliczności ujawniły
się po wydaniu orzeczenia, a więc nie były znane sądom ani stronie wcześniej,
przed jego wydaniem. Zauważyć trzeba, że nowe fakty lub dowody (propter nova),
jako podstawa wznowienia postępowania, to nie jakiekolwiek nowe fakty i dowody,
lecz jedynie te, które wskazują na zaistnienie okoliczności wymienionych w art. 540
§ 1 pkt 2 lit. a, b i c k.p.k. (zob. postanowienie SN z 19 października 2020 r., II KZ
33/20). Oczywiste jest także, że to na wnioskującym, w razie powołania się przez
niego na ww. podstawę spoczywa ciężar uprawdopodobnienia zasadności wniosku
o wznowienie postępowania, skoro prawomocnemu wyrokowi przysługują co do
zasady walory trwałości, niezmienności i ostateczności. Aby zatem sygnalizowane
przez wnioskodawcę nowe fakty i dowody implikowały wydanie rozstrzygnięcia o
treści przez niego postulowanej, muszą one wskazywać na to, że prawomocne
orzeczenie jest błędne, przy czym stopień pewności co do tej sądowej pomyłki
określa się jako „graniczący z pewnością” lub wskazujący na „duże lub wysokie
prawdopodobieństwo” (zob. postanowienie SN z 1 lipca 2020 r., IV KO 122/19).
Słowem nie jest wystarczające zgłoszenie samego faktu ujawnienia „nowych faktów
lub dowodów”, albowiem postępowanie karne nie podlega wznowieniu w razie
zgłoszenia we wniosku jakichkolwiek wątpliwości co do trafności zapadłego
rozstrzygnięcia, ale jedynie wtedy, gdy owe nowe fakty lub dowody w sposób
wiarygodny podważają prawdziwość dokonanych ustaleń faktycznych, a więc
zachodzi wysokie prawdopodobieństwo, iż po wznowieniu postępowania zapadnie
orzeczenie odmienne od poprzedniego.
Tymczasem powyższych wymogów nie spełnia przedstawiony w niniejszej
sprawie wniosek pełnomocnika M.S.1. Dostrzec wypada, iż w treści wniosku nie
afirmowano żadnych nowych faktów i dowodów nieznanych sądom na etapie
merytorycznego orzekania. W miejsce tego pełnomocnik zmierza wyłącznie do
I KO 116/24
5
podważenia przyjętych ustaleń faktycznych oraz dokonanej oceny dowodów,
eksponując zwłaszcza okoliczność „przymusowego wcielenie M. S. do wojsk
Wermachtu”. Na tle tak przedstawionej argumentacji zaznaczyć wypada, że
niezadowolenie z ustaleń faktycznych czy oceny materiału dowodowego nie mogą
stanowić podstawy do wznowienia postępowania sądowego. Postępowanie
wznowieniowe nie stanowi bowiem powtórzenia procesu odwoławczego i nie jest
swego rodzaju „trzecią instancją”, mającą służyć kolejnemu weryfikowaniu
poprawności orzeczeń zapadłych w sądach pierwszej i drugiej instancji. Tym
bardziej niezasadne na tym etapie jest eksponowanie uchybień w ocenie materiału
dowodowego, który znany był sądom orzekającym w postępowaniu merytorycznym,
a to właśnie czyni autor wniosku. Właściwym polem do kwestionowania oceny
dowodów czy błędnych ustaleń faktycznych było postępowanie odwoławcze, które
zresztą zostało skutecznie zainicjowane. Przypomnieć jedynie wypada, że ustalenia
sądu I instancji, dokonane zostały na podstawie wszechstronnej oceny dowodów,
których prawidłowość jednoznacznie zweryfikował sąd odwoławczy. Mianowicie
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 2 kwietnia 1997 r., sygn. akt
WZ 14/97, wyraźnie stwierdził, że czyn, za który skazano M. S. w żadnym stopniu
nie był związany z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa
Polskiego, zaś on sam nie należał do żadnej organizacji niepodległościowej, której
celem była walka o odzyskanie suwerennego bytu Państwa Polskiego.
W tej sytuacji rację ma prokurator, argumentując w odpowiedzi na złożony
wniosek, iż postępowanie w przedmiocie wznowienia postępowania nie jest kolejną
instancją odwoławczą od orzeczenia, do czego niewątpliwie zmierza obecnie
wnioskodawca, lecz należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Nie ma więc
racjonalnych podstaw do zastosowania tej instytucji. W szczególności złożony
wniosek nie wskazuje żadnego nowego faktu ani okoliczności, które mogłyby
wskazywać na to, że czyn przypisany M. S. rzeczywiście miał jednak związek z
jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie
wydano z powodu takiej działalności, a zatem zachodzą podstawy do jego
unieważnienia.
I KO 116/24
6
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy oddalił wniosek pełnomocnika
M.S.1. o wznowienie postępowania, zaś o kosztach postępowania wznowieniowego
orzeczono na podstawie art. 639 k.p.k.
Stanisław Stankiewicz Małgorzata Bednarek Ryszard Witkowski
[PŁ]
[a.ł]
