V KK 82/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 26 marca 2025 r.
SSN Marek Pietruszyński (przewodniczący)
SSN Tomasz Artymiuk
SSN Jacek Błaszczyk (sprawozdawca)
Protokolant Katarzyna Wełpa
w sprawie L.B.
podejrzanej z art. 178b k.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.
w dniu 26 marca 2025 r.
kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść podejrzanej
od postanowienia Sądu Rejonowego w Łowiczu
z dnia 15 grudnia 2023 r., sygn. akt II Ko 1513/22 (II K 289/18)
uchyla zaskarżone postanowienie w części dotyczącej
orzeczonego środka zabezpieczającego w postaci pobytu
podejrzanej w zakładzie psychiatrycznym i w tym zakresie
przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi
Rejonowemu w Łowiczu.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2019 r., sygn. akt II K 289/18, Sąd
Rejonowy w Łowiczu, orzekając w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z
art. 31 § 1 k.k. umorzył postępowanie karne przeciwko L.B., podejrzanej o czyn z
art. 178b k.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k. polegający na tym, że w dniu 3 stycznia 2018
r. w Ł., woj. […], poruszając się pojazdem marki D. o nr rej. […], pomimo
wydawania przez osobę uprawnioną do kontroli ruchu drogowego, przy użyciu
V KK 82/25
2
sygnałów dźwiękowych i świetlnych, polecenia zatrzymania pojazdu mecha-
nicznego, nie zatrzymała niezwłocznie pojazdu i kontynuowała jazdę do
miejscowości Świące, przy czym w chwili popełnienia zarzucanego jej czynu miała
zniesioną zdolność rozpoznania jego znaczenia i pokierowania swoim
postępowaniem.
Jednocześnie, w oparciu o przepis art. 93a § 1 pkt 2 i § 2 k.k. w zw. z art. 39
pkt 3 k.k., art. 93b § 1, 3 i 4 k.k., art. 93c pkt 1 k.k. Sąd ten zastosował wobec
podejrzanej L.B. środki zabezpieczające w postaci zakazu prowadzenia wszelkich
pojazdów oraz terapii (136-137 verte - winno być: tytułem środka
zabezpieczającego - zakaz prowadzenia pojazdów oraz środek zabezpieczający w
postaci terapii – uwaga SN). Orzeczenie uprawomocniło się w dniu 27 lutego
2019 r. (k. 139).
W toku postępowania wykonawczego, po uzyskaniu wywiadu
środowiskowego oraz opinii o aktualnym stanie zdrowia psychicznego L.B. z dnia
20 stycznia 2021 r., sporządzonej przez dwóch biegłych psychiatrów oraz opinii
psychologicznej z dnia 15 stycznia 2021 r. (k. 204), postanowieniem z dnia 18
marca 2021 r., sygn. akt II Ko 1024/19 (II K 289/18), Sąd Rejonowy w Łowiczu
działając w oparciu o przepis art. 93b § 1-4 k.k., art. 99 § 2 k.k. w zw. z art. 204 § 4
k.k.w. orzekł o dalszym stosowaniu wobec L.B. środków zabezpieczających w
postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów i terapii (k. 212-212 verte).
Następnie, po uzyskaniu m.in. aktualnego wywiadu środowiskowego (k. 226-227)
oraz kolejnych opinii biegłych z zakresu psychiatrii (z dnia 20 stycznia 2022 r. - k.
260) oraz opinii psychologicznej (z dnia 16 stycznia 2022 r. - k. 260),
postanowieniem z dnia 11 lutego 2022 r., sygn. akt II Ko 1417/21 (II K 289/18), Sąd
Rejonowy w Łowiczu zdecydował o kontynuowaniu stosowania wobec podejrzanej
środka zabezpieczającego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów oraz terapii (k.
274-274 verte).
W dalszym toku postępowania wykonawczego Sąd Rejonowy w Łowiczu
postanowieniem z dnia 15 grudnia 2023 r., sygn. akt II Ko 1513/22 (II K 298/18), na
podstawie art. 93a pkt 2,3 i 4 k.k., art. 93b § 1-5 k.k., art. 93c pkt 1 k.k. i art. 93g § 1
V KK 82/25
3
k.k. w zw. z art. 204 § 4 k.k.w., orzekł o:
1) dalszym stosowaniu wobec L.B. środka zabezpieczającego w postaci
zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów;
2) zastosowaniu wobec L.B. środka zabezpieczającego w postaci pobytu w
zakładzie psychiatrycznym;
3) uchyleniu stosowania wobec L. .B. środka zabezpieczającego w postaci
terapii (k. 367-367 verte).
Tym samym, Sąd ten de facto dokonał zmiany stosowanego wobec
podejrzanej L.B. środka zabezpieczającego i w miejsce stosowanego dotychczas
środka wolnościowego w postaci terapii, o którym mowa w art. 93a § 1 pkt 2 k.k.,
zastosował środek zabezpieczający o charakterze izolacyjnym w postaci pobytu w
szpitalu psychiatrycznym, określony w przepisie art. 93 § 1 pkt 4 k.k.
Powyższe orzeczenie uprawomocniło się bez zaskarżenia, w dniu 26
stycznia 2024 r. (k. 377).
Kasację od tego orzeczenia wniósł Prokurator Generalny zarzucając rażące
i mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie art. 93g § 1 k.k., 93b § 1
zd. drugie k.k. i art. 93b § 3 zd. drugie k.k. w zw. z art. 93b § 5 k.k., polegające na
orzeczeniu wobec podejrzanej L.B. - obok orzeczonego na dalszy okres tytułem
środka zabezpieczającego zakazu prowadzenia pojazdów - także środka zabezpie-
czającego w postaci pobytu w szpitalu psychiatrycznym w miejsce uchylonego
środka zabezpieczającego o charakterze wolnościowym w postaci terapii,
orzeczonego postanowieniem Sądu Rejonowego w Łowiczu z dnia 25 stycznia
2019 r., sygn. akt II K 289/18 - w sytuacji, gdy w toku postępowania wykonawczego
nie jest możliwe orzeczenie po raz pierwszy środka zabezpieczającego o
charakterze izolacyjnym w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, albowiem
orzeczenie takiego środka może nastąpić jedynie w postępowaniu jurysdykcyjnym,
co powinno znaleźć swoje odzwierciedlenie w rozstrzygnięciu merytorycznie
kończącym postępowanie, tj. wyroku skazującym sprawcę przestępstw
popełnionych w warunkach określonych w art. 93g § 2 i § 3 k.k. lub w orzeczeniu
V KK 82/25
4
umarzającym postępowanie wobec niepoczytalności sprawcy, natomiast zmiana
orzeczonego wobec sprawcy środka zabezpieczającego o charakterze
wolnościowym, możliwa jest jedynie w granicach środków określonych w art. 93a §
1 pkt 1-3 k.k., co w konsekwencji doprowadziło do stosowania wobec L.B. - bez
podstawy prawnej - środka zabezpieczającego o charakterze izolacyjnym w postaci
pobytu w zakładzie psychiatrycznym
W oparciu o tak sformułowany zarzut skarżący wniósł o uchylenie
postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy Sądowi
Rejonowemu w Łowiczu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja Prokuratora Generalnego jest oczywiście zasadna, co uprawniało
do jej rozpoznania na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.
W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym orzeczenie
środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym
następuje wyłącznie przy wydawaniu orzeczenia przez sąd meriti, nie jest zaś
możliwe orzeczenie tego środka po raz pierwszy dopiero w toku postępowania
wykonawczego. Zgodnie z art. 93b § 3 k.k., środek zabezpieczający i sposób jego
wykonywania powinien być odpowiedni do stopnia społecznej szkodliwości czynu
zabronionego, który sprawca może popełnić, oraz prawdopodobieństwa jego
popełnienia, a także uwzględniać potrzeby i postępy w terapii lub terapii uzależnień.
Dlatego też na mocy tego przepisu sąd może zmienić orzeczony wobec sprawcy
środek zabezpieczający lub sposób jego wykonywania, jeżeli poprzednio orzeczony
środek stał się nieodpowiedni lub jego wykonywanie nie jest możliwe. Należy
jednak zaznaczyć, że takie uprawnienie sądu nie dotyczy wszystkich środków
zabezpieczających określonych w art. 93a § 1 k.k. Zgodnie bowiem z art. 93b §
5 k.k., sąd orzeka pobyt w zakładzie psychiatrycznym tylko wtedy, gdy ustawa tak
stanowi. W uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy
- Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015.396), na mocy której
gruntownie znowelizowano rozdz. X Kodeksu karnego, wskazano, że «każdy ze
środków określonych w art. 93a k.k., przy zastosowaniu zasad określonych w art.
93b k.k., będzie można zastosować do każdego sprawcy określonego w art. 93c
k.k., na czas określony w art. 93d k.k. Wyjątek wprowadzono jedynie w odniesieniu
V KK 82/25
5
do najsurowszego ze środków, czyli orzeczenia pobytu w zakładzie
psychiatrycznym lub innym zakładzie zamkniętym, który będzie można orzec
jedynie w konkretnych wypadkach» (uzasadnienie projektu ustawy, druk sejm.
VII.2393, s. 33). Podkreślono, że art. 93b § 5 k.k. zawiera zasadę gwarancyjną
dotyczącą najsurowszego ze środków zabezpieczających, czyli umieszczenia w
zakładzie zamkniętym. Z uwagi na wskazane wyżej systemowe ujęcie środków
zabezpieczających w projektowanych przepisach rozdziału X Kodeksu karnego,
przepis ten wprowadza ustawowy wyjątek od reguły pozwalającej stosować każdy
środek zabezpieczający określony w art. 93a k.k. wobec każdego sprawcy
określonego w art. 93c k.k. Środek izolacyjno-leczniczy, jako najsurowszy i
najbardziej ograniczający prawa obywatelskie, będzie można stosować jedynie w
wypadkach określonych w ustawie. Wypadki te wskazano w art. 93g k.k. Ten
ostatni przepis odnosi się jedynie do orzekania w fazie jurysdykcyjnej postępowania
karnego i rozstrzygania o głównym przedmiocie procesu (por. postanowienia Sądu
Najwyższego: z dnia 27 kwietnia 2022 r., V KK 122/22; z dnia 14 maja 2021 r., III
KK 104/21 oraz z dnia 17 lipca 2024 r., I KK 180/24). Jak wynika z treści art. 199a §
1 k.k.w., Sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji, jest właściwy do
orzekania w przedmiocie środków zabezpieczających na zasadach określonych w
rozdziale X Kodeksu karnego, a zatem wskazane w tej części ustawy karnej
regulacje są dla sądu wiążące i nie mogą być modyfikowane w ramach
przewidzianych w Kodeksie karnym wykonawczym uprawnień do orzeczenia,
zmiany lub uchylenia środka zabezpieczającego.
Sąd Rejonowy w Łowiczu orzekając w dniu 15 grudnia 2023 r., na podstawie
art. 93a pkt 2,3 i 4 k.k., art. 93b § 1 - 5 k.k., art. 93c pkt 1 k.k. oraz art. 93g § 1 k.k.,
o stosowaniu w dalszym ciągu wobec podejrzanej L.B. tytułem środka
zabezpieczającego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów oraz o zastosowaniu
wobec podejrzanej środka zabezpieczającego w postaci pobytu w szpitalu
psychiatrycznym, w miejsce uchylonego środka zabezpieczającego o charakterze
wolnościowym w postaci terapii, orzeczonego postanowieniem Sądu Rejonowego
w Łowiczu z dnia 25 stycznia 2019 r., sygn. akt II K 289/18, a więc orzekając o
izolacyjnym środku zabezpieczającym po raz pierwszy w toku postępowania
wykonawczego, uczynił to bez podstawy prawnej, tj. nie będąc do tego
V KK 82/25
6
uprawnionym zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Wprawdzie przepis art.
93b § 3 zd. drugie k.k. nie zawiera wprost ograniczenia możliwości zmiany
orzeczonego już środka zabezpieczającego na środek określony w art. 93a § 1 pkt
4 k.k., tj. pobyt w szpitalu psychiatrycznym, to w doktrynie prawa karnego oraz
orzecznictwie utrwalona jest wykładnia, że w oparciu o ten przepis można zmienić
stosowany dotychczas środek zabezpieczający o nieizolacyjnym charakterze
wyłącznie na któryś ze środków określonych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. Nie ma
bowiem żadnych podstaw normatywnych ku temu, by przyjąć, że przepis ten
stanowi lex specialis względem art. 93a § 2 k.k. i art. 93b § 5 k.k. (zob. m.in. J.
Majewski, Kodeks karny. Komentarz do zmian 2015, Warszawa 2015, uwagi do ww
przepisów). Wykładnia ta ma charakter gwarancyjny i zabezpiecza sprawców
czynów zabronionych, którzy dopuścili się ich w warunkach niepoczytalności, przed
zastosowaniem środka zabezpieczającego o charakterze izolacyjnym na mocy
orzeczenia wydanego dopiero w toku postępowania wykonawczego, po
merytorycznym rozstrzygnięciu istoty sprawy.
Wobec powyższego oczywiste jest, że Sąd Rejonowy w Łowiczu dopuścił się
rażącej obrazy art. 93b § 5 k.k. w zw. z art. 93g § 1 k.k. i art. 93b § 3 zd. drugie
k.k., której konsekwencją było nieuprawnione orzeczenie środka
zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie
psychiatrycznym.
Konieczne stało się zatem uchylenie zaskarżonego postanowienia i
przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Łowiczu do ponownego rozpoznania,
kiedy to Sąd ten ponownie rozważy potrzebę zamiany stosowanego wobec L.B.
środka zabezpieczającego w świetle zasady konieczności i proporcjonalności,
mając na uwadze powyższe zapatrywania prawne.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji.
[WB]
[r.g.]
Tomasz Artymiuk Marek Pietruszyński Jacek Błaszczyk
V KK 82/25
7
