IV KZ 13/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek
Dnia 3 lipca 2025 r.
w sprawie N. S. ,
po rozpoznaniu w Izbie Karnej, na posiedzeniu w dniu 3 lipca 2025 r.,
zażalenia obrońcy lustrowanego,
na zarządzenie Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II Karnego Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 marca 2025 r., II AKa 508/23, WKK 174/24,
o odmowie przyjęcia kasacji,
na podstawie art. 437 § 1 k.p.k.,
p o s t a n o w i ł
uchylić zaskarżone zarządzenie i sprawę przekazać do dalszego
procedowania w Sądzie Apelacyjnym w Katowicach.
UZASADNIENIE
W sprawie N.S. toczyło się postępowanie lustracyjne, zakończone
prawomocnym orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 23 lipca 2024
r., II AKa 508/23, utrzymującym w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w Gliwicach
z dnia 30 maja 2023 r., IV K 24/20, w którym stwierdzono, że N. S. złożył niezgodne
z prawdą oświadczenie lustracyjne.
W dniu 29 lipca 2024 r. prokurator IPN złożył wniosek o doręczenie mu
orzeczenia Sądu Apelacyjnego wraz z uzasadnieniem (k. 172-174, t. 7). Wniosek
został zarejestrowany i zarządzono doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem
(k. 175, t. 7).
IV KZ 13/25
2
W dniu 31 lipca 2024 r. lustrowany złożył wniosek o sporządzenie
uzasadnienia i doręczenie orzeczenia Sądu Apelacyjnego wraz z uzasadnieniem.
Wniosek ten wpłynął do Sądu Apelacyjnego w dniu 1 sierpnia 2024 r. (k. 185-186, t.
7).
Zarządzeniem z dnia 1 sierpnia 2024 r., II AKa 508/24, Przewodniczący
Wydziału II Karnego Sądu Apelacyjnego w Katowicach odmówił przyjęcia wniosku
o uzasadnienie pochodzącego od lustrowanego. W uzasadnieniu zarządzenia
wskazano, że wniosek został złożony po terminie (k. 188, t. 7).
Następnie, pismem z dnia 26 września 2024 r. lustrowany ponownie zwrócił
się z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia i jego doręczenie wraz z
uzasadnieniem, w treści wniosku powołał się na przepisy art. 21b ust. 1 i 5 ustawy
lustracyjnej (ustawa dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o
dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych
dokumentów; t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1632 ze zm.). W tym piśmie zawarł też
wniosek o przywrócenie terminu, powołał się m.in. na brak stosownych pouczeń
(art. 16 § 1 k.p.k.) oraz brak wiedzy o tym, że zostało sporządzone uzasadnienie
wyroku oraz o zamknięciu drogi do wniesienia kasacji strony. Powołał się wprost na
przepis art. 126 § 1 k.p.k. oraz załączył odrębne pismo zawierające wniosek o
uzasadnienie (k. 207-208, t. 7).
Odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem został doręczony lustrowanemu w
dniu 20 listopada 2024 r. wraz z pouczeniem o treści art. 21b ust. 6 ustawy
lustracyjnej (k. 212, t. 7).
W dniu 18 grudnia 2024 r. obrońca lustrowanego złożył kasację od
orzeczenia Sądu Apelacyjnego (k. od 2 do 41, tom kasacyjny).
Zarządzeniem z dnia 4 marca 2025 r., II AKa 508/23, WKK 174/24, Zastępca
Przewodniczącego Wydziału II Karnego Sądu Apelacyjnego w Katowicach odmówił
przyjęcia kasacji. Wskazał, że podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 429 § 1 k.p.k.
w zw. z art. 530 § 2 k.p.k. W uzasadnieniu opisał przebieg postępowania i podał, że
w sprawie II KK 328/20 Sąd Najwyższy stwierdził, iż w konsekwencji zmiany
normatywnej na gruncie ustawy lustracyjnej, wynikającej z orzeczenia Trybunału
Konstytucyjnego, funkcjonują aktualnie dwa rodzaje kasacji: skarga lustrowanego
wnoszona w oparciu i na zasadach wskazanych w Kodeksie postępowania karnego,
IV KZ 13/25
3
a więc tylko od prawomocnego orzeczenia sądu odwoławczego kończącego
postępowanie lustracyjne oraz kasacja podmiotów określonych w art. 21b ust. 6
ustawy lustracyjnej, mogących występować z tą skargą zarówno z urzędu, jak i na
wniosek strony postępowania lustracyjnego (prokuratora Instytutu Pamięci
Narodowej lub lustrowanego), od każdego przy tym prawomocnego orzeczenia.
Kasacja wnoszona przez stronę winna więc opierać się o przepisy Kodeksu
postpowania karnego. Niezbędnym warunkiem do jej wywiedzenia pozostaje
wniesienie w zawitym terminie 7 dni od ogłoszenia orzeczenia wniosku o
sporządzenie uzasadniania i doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Przepis
art. 21b ust. 1 ustawy lustracyjnej odnosi się bowiem tylko do orzeczenia Sądu I
instancji. Wskazuje na to wyraźnie jego redakcyjne umiejscowienie. Wywiedzenie
kasacji nie za pośrednictwem podmiotów wskazanych w art. 21b ust. 6 ustawy
lustracyjnej wiąże się z koniecznością stosowania przepisów Kodeksu
postępowania karnego. Dlatego też należało odmówić przyjęcia kasacji, gdyż nie
został w terminie 7 dni od ogłoszenia orzeczenia złożony przez stronę wniosek o
doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem.
Zażalenie na to zarządzenie wniósł obrońca lustrowanego, który zaskarżył je
w całości i zarzucił:
„1. rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść
zaskarżonego zarządzenia, a mianowicie naruszenie art. 19 ustawy lustracyjnej w
zw. z art. 21b ust. 1 ustawy lustracyjnej w zw. z art. 21b ust. 5 ustawy lustracyjnej w
zw. z art. 21b ust. 6 ustawy lustracyjnej w brzmieniu wynikającym z wyroku
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2007 r., sygn. akt K 2/07 (publ. Dz.U.
poz. 571) w zw. z art. 530 § 2 k.p.k. poprzez błędną i obiektywnie niezrozumiałą
odmowę przyjęcia kasacji obrońcy lustrowanego z dnia 18 grudnia 2024 r. z uwagi
na okoliczność, iż: „nie został w terminie 7 dni od ogłoszenia orzeczenia złożony
przez stronę wniosek o doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem”, w sytuacji,
gdy w świetle art. 21b ust. 1 ustawy lustracyjnej: orzeczenie sądu wraz z
uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie stronie, a w świetle art. 21b ust. 5 ustawy
lustracyjnej orzeczenie sądu wydane w drugiej instancji jest prawomocne.
Uzasadnienie orzeczenia sporządza się z urzędu w terminie 30 dni od daty wydania
orzeczenia, które to przepisy w sposób kompleksowy regulują kwestie doręczenia
IV KZ 13/25
4
orzeczenia sądu II instancji w sprawie lustracyjnej wraz z uzasadnieniem, zaś w
niniejszej sprawie orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach wraz z
uzasadnieniem zostało doręczone N. S. w dniu 20 listopada 2024 r. wraz z
pouczeniem o treści art. 21b ust. 6 ustawy lustracyjnej, co powoduje, że obrońca N.
S. korzystając z przysługującemu lustrowanemu uprawnienia wynikającego z
aktualnego brzmienia art. 21b ust. 6 ustawy lustracyjnej wywiódł w wymaganym
terminie kasację, która powinna zostać przyjęta do merytorycznego rozpoznania;
2. naruszenie art. 21b ust. 1 ustawy lustracyjnej poprzez jego rażąco błędną
wykładnię zaprezentowaną w zaskarżonym postanowieniu, polegającą na przyjęciu,
iż przepis ten dotyczy wyłącznie orzeczeń w sprawach lustracyjnych wydanych w
pierwszej instancji, które to twierdzenie jest nie tylko sprzeczne z treścią tego
przepisu, który nie zawiera takiego ograniczenia oraz podstawową zasadą wykładni
lege non distinguente nec nostrum est distinguere, ale również samym działaniem
Sądu Apelacyjnego, który w dniu 20 listopada 2024 r. doręczył N. S. wydane w
niniejszej sprawie orzeczenie wraz z uzasadnieniem pouczając lustrowanego o
treści art. 21b ust. 6 ustawy lustracyjnej”.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego zarządzenia oraz przyjęcie
kasacji do merytorycznego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Na skutek wniesionego zażalenia należało uchylić zaskarżone zarządzenie
z tego względu, że było ono przedwczesne.
W uzasadnieniu zaskarżonego zarządzenia Zastępca Przewodniczącego
Wydziału II Karnego Sądu Apelacyjnego w Katowicach wskazał, że na gruncie
ustawy lustracyjnej funkcjonują aktualnie dwa rodzaje kasacji: skarga lustrowanego
wnoszona w oparciu i na zasadach wskazanych w Kodeksie postępowania karnego,
a więc tylko od prawomocnego orzeczenia sądu odwoławczego kończącego
postępowanie lustracyjne oraz kasacja podmiotów określonych w art. 21b ust. 6
ustawy lustracyjnej, mogących występować z tą skargą zarówno z urzędu, jak i na
wniosek strony postępowania lustracyjnego (prokuratora Instytutu Pamięci
Narodowej lub lustrowanego), od każdego przy tym prawomocnego orzeczenia, a
nie tylko wydanego w drugiej instancji, i to w oparciu o szersze podstawy kasacyjne
IV KZ 13/25
5
niż w Kodeksie postępowania karnego. Takie stanowisko jest samo w sobie
słuszne i znajduje oparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz literaturze
przedmiotu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2009 r., II KK 41/09;
postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 25 lutego 2016 r., V KZ 5/16; z dnia 21
lipca 2021 r., II KK 328/20; w ten sposób także M. Zbrojewska, Rola i stanowisko
prawne Sądu Najwyższego w procesie karnym, LEX/el 2014, rozdział VII, § 6).
Powyższe nie wynika wprost z przepisów ustawy lustracyjnej, ale jest
rezultatem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 11 maja
2007 r., K 2/07 (Dz.U. z 2007 r., nr 85, poz. 571), w punkcie 30 rozstrzygnięcia,
uznał art. 21b ust. 6 ustawy lustracyjnej w zakresie, w jakim pozbawia osobę
lustrowaną prawa do wniesienia kasacji od prawomocnego orzeczenia sądu, za
niezgodny z art. 2, art. 31 ust. 3 Konstytucji RP i art. 6 EKPCz.
Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że lustrowany na żadnym etapie
postępowania nie został pouczony o zasadach zaskarżenia orzeczenia sądu
odwoławczego, w tym również o zasadach pierwszej czynności otwierającej drogę
do wniesienia kasacji, tj. od kiedy rozpoczyna swój bieg termin do składania
wniosku o uzasadnienie orzeczenia sądu odwoławczego. Z protokołu rozprawy
odwoławczej wynika wyłącznie, że po ogłoszeniu orzeczenia Przewodniczący
pouczył strony, że „wyrok jest prawomocny, a uzasadnienie na piśmie zostanie
sporządzone z urzędu w terminie 30 dni” (k. 169, t. 7). W pouczeniu tym nie ma
mowy o potrzebie złożenia wniosku o uzasadnienie w przypadku chęci zaskarżenia
orzeczenia Sądu odwoławczego. Co więcej, wskazanie na sporządzenie
uzasadnienia z urzędu może sugerować stronie, że do czasu jego otrzymania nie
musi ona podejmować żadnych innych czynności procesowych. Nie można
pominąć, że na ostatnim terminie rozprawy odwoławczej lustrowany występował
bez obrońcy (jak wynika z akt sprawy, na tym etapie postępowania lustrowany nie
był już reprezentowany przez żadnego z dwóch obrońców, którzy reprezentowali go
w toku postępowania pierwszoinstancyjnego) a sam nie był obecny, w sytuacji, gdy
składał wniosek o odroczenie terminu rozprawy (k. 156, t. 7), który nie został
uwzględniony postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 23 lipca 2024 r. (k.
168v, t. 7). W tej sytuacji nawet późniejsze ewnetualne zapoznanie się z treścią
protokołu rozprawy apelacyjnej przez lustrowanego nie mogło dostarczyć mu
IV KZ 13/25
6
informacji o sposobie wywiedzenia kasacji. Analiza akt sprawy prowadzi do
wniosku, że także na wcześniejszych etapach postępowania lustrowany nie był
pouczany o zasadach zaskarżania orzeczenia sądu odwoławczego.
Brak pouczenia strony w ww. przedmiocie nie może wywierać dla niej
niekorzystnych skutków (zasada lojalności z art. 16 § 1 i 2 k.p.k.). Już z tego
powodu nie można zaakceptować zaskarżonego zarządzenia i odmowy przyjęcia
kasacji tylko z tego względu, że nie został w terminie 7 dni od ogłoszenia
orzeczenia złożony przez stronę wniosek o doręczenie odpisu orzeczenia z
uzasadnieniem. Jednakże kluczowym powodem, dla którego zaskarżone
zarządzenie zostało uznane za przedwczesne jest nierozpoznanie wniosku
lustrowanego o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o doręczenie orzeczenia
Sądu odwoławczego z uzasadnieniem. W piśmie z dnia 26 września 2024 r. (k. 207,
t. 7) lustrowany wystąpił z wnioskiem o doręczenie orzeczenia Sądu Apelacyjnego
w Katowicach wraz z uzasadnieniem. Jednocześnie w treści tego pisma, w jego
drugiej części, wyraźnie zawarł wniosek o przywrócenie ww. terminu. Powołał się
na fakt, że nie został pouczony „o żadnych rygorach związanych z trybem
zaskarżania orzeczenia Sądu Odwoławczego”. Powołał się na art. 16 § 1 k.p.k.
Wskazał także na zachowanie terminu do wniesienia tego wniosku, podał podstawę
prawną swojego żądania, tj. art. 126 § 1 k.p.k. Do pisma załączył odrębny wniosek
o doręczenie orzeczenia wraz z uzasadnieniem (k. 208, t. 7). Wniosek ten nie
został nigdy rozpoznany przez Sąd Apelacyjny w Katowicach, nie podjęto co do
niego także żadnej decyzji o charakterze formalnym, która wskazywałaby na brak
możliwości jego merytorycznego rozpoznania. W reakcji na pismo lustrowanego
jedynie doręczono mu odpis orzeczenia Sądu odwoławczego z uzasadnieniem
wraz z pouczeniem o treści art. 21b ust. 6 ustawy lustracyjnej (k. 210, k. 212, t. 7).
Tym samym wydanie zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji obrońcy
lustrowanego w sytuacji, gdy powodem takiego rozstrzygnięcia było niedochowanie
terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie orzeczenia, a w aktach sprawy
pozostaje nierozpoznany wniosek o przywrócenie tego terminu, musiało skutkować
uchyleniem zaskarżonego zarządzenia. Po przekazaniu sprawy do Sądu
Apelacyjnego w Katowicach powinien on w pierwszej kolejności przystąpić do
rozpoznania wniosku lustrowanego o przywrócenie terminu. Mając na względzie, że
IV KZ 13/25
7
argumentacja tego wniosku koncentruje się na kwestii braku stosownego pouczenia
i wiedzy lustrowanego o sposobach zaskarżenia orzeczenia Sądu Apelacyjnego,
jego rozpoznanie będzie także pomocne dla rozstrzygnięcia tej kwestii, która
bezpośrednio rzutowała na wydanie zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji.
Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w części
dyspozytywnej niniejszego postanowienia.
[J.J.]
[a.ł]
