III USKP 18/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 23 kwietnia 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Piotr Prusinowski
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania A.B.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Jaśle
o ustalenie obowiązku ubezpieczenia i podstawy wymiaru składek,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 23 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie
z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt III AUa 333/22,
uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie
pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Piotr Prusinowski Bohdan Bieniek Krzysztof Staryk
UZASADNIENIE
III USKP 18/25
2
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Jaśle decyzją z dnia 6 sierpnia
2021 r. stwierdził, że A.B. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność
gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,
wypadkowemu od 1 listopada 2020 r. oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu
chorobowemu od dnia 7 grudnia 2020 r.
Sąd Okręgowy w Krośnie wyrokiem z dnia 23 lutego 2022 r. zmienił
zaskarżoną decyzję i stwierdził, że odwołująca się jako osoba prowadząca
pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu od dnia 1 listopada 2020 r. i
dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 7 grudnia 2020 r., przy
uwzględnieniu minimalnej podstawy wymiaru składek na powyższe ubezpieczenia
(pkt I); w pozostałym zakresie oddalił odwołanie (pkt II) i orzekł o kosztach procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołująca się zgłosiła rozpoczęcie
wykonywania działalności gospodarczej w zakresie agentów zajmujących się
sprzedażą towarów różnego rodzaju od dnia 1 kwietnia 2013 r., a od 31 grudnia
2014 r. zgłosiła zaprzestanie jej wykonywania. W dniu 1 lutego 2018 r. ponownie
zgłosiła rozpoczęcie wykonywania działalności w zakresie produkcji ceramicznych
wyrobów stołowych i ozdobnych (przeważająca działalność), którą następnie w dniu
27 czerwca 2019 r. zawiesiła. W dniu 1 listopada 2020 r. odwołująca ponownie
zgłosiła wznowienie wykonywania indywidulanej działalności. Przeważającą
działalnością gospodarczą miała być produkcja ceramicznych wyrobów stołowych i
ozdobnych oraz nauka języków obcych.
W dniu 29 października 2020 r. odwołująca się zawarła kontrakt z C. na
prowadzenia zajęć udoskonalających umiejętności językowe dla dzieci. Następnie w
dniu 2 listopada 2020 r. podpisała umowę o współpracy z N. Sp. z o.o. na
prowadzenie zajęć dydaktycznych na kursach językowych. Z tytułu prowadzonej
działalności ubezpieczona zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych
od dnia 1 listopada 2020 r., natomiast do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego
od dnia 7 grudnia 2020 r.
W ramach podpisanej umowy o współpracy z N. Sp. z o.o. odwołująca się od
końca 2020 r. prowadziła zajęcia z języka angielskiego w stopniu podstawowym i
średnio zaawansowanym w dwóch grupach. Jedną na Uniwersytecie trzeciego wieku
III USKP 18/25
3
w K., a drugą w Ł. Z grupami spotykała się dwa razy w tygodniu po 90 minut bądź 4
x po 45 minut. Zajęcia w ramach współpracy ze szkołą C. odwołująca się prowadziła
z dziećmi co piątek w systemie on-line. Odwołująca się ma odpowiednie
wykształcenie, ukończyła licencjat i studia magisterskie z języka angielskiego.
Z tytułu wykonywanej umowy od listopada 2020 r. odwołująca się wystawiła
rachunki za zajęcia językowe (na przykład 30 listopada 2020 r. dla C. Sp. z o.o. na
kwotę 220,00 zł. oraz dla N. Sp. z o.o. na kwotę 560,00 zł; 31 grudnia 2020 r. dla C.
Sp. z o.o. w kwocie 165,00 zł oraz dla N. Sp. z o.o. na kwotę 1.820,00 zł.) Oprócz
zajęć dydaktycznych prowadziła również korepetycje. Wartość sprzedaży za zajęcia
językowe za 2020 r. ukształtowała się na poziomie 2.765 zł, natomiast w 2021 r. na
poziomie 11.345 zł.
W okresie od dnia 1 listopada 2020 r. ubezpieczona zajmowała się również
wytwarzaniem wyrobów ceramicznych (biżuterii, ozdób itp.). Pracownia znajduje się
w K., a nieruchomość stanowi własność jej matki. W ramach tej działalności
odwołująca się sprzedawała produkty ceramiczne, niemniej były to jednostkowe
przypadki.
Odwołująca się zadeklarowała podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne w następującej wysokości: za listopada 2020 r. – 3.136,20 zł; za grudzień
2020 r. – 13.067,50 zł; za styczeń 2020 r. – 13.067,50 zł; za luty i marzec 2021 r. –
po 13.147,50 zł, a za kwiecień 2021 r. – 12.271 zł. Od 29 kwietnia 2021 r. do 27
kwietnia 2022 r. zgłosiła roszczenie o zasiłek macierzyński.
W ocenie Sądu Okręgowego, zgromadzone dowody świadczą jednoznacznie,
że pozarolnicza działalność odwołującej się była rzeczywiście prowadzona. Niemniej
Sąd pierwszej instancji nie dał wiary, że ta działalność była na tyle rentowna, aby
zadeklarować od grudnia 2020 r. najwyższą podstawę wymiaru składek. Jest to
twierdzenie nieudowodnione, a nadto niezgodne z zasadami logiki i doświadczenia
życiowego. Nie można również uznać za wiarygodne twierdzenie odwołującej się o
wysokości uzyskiwanego przez nią dochodu ze sprzedaży wyrobów ceramicznych.
Sąd pierwszej instancji odmówił wiary dowodom z dokumentów w postaci siedmiu
sztuk rachunków, które miały być wystawione przez odwołującą się za sprzedaż
wyrobów ceramicznych na rzecz podmiotów gospodarczych, bowiem rachunki nie
zostały uwzględnione w księdze przychodów i rozchodów.
III USKP 18/25
4
Zdaniem Sądu Okręgowego, zadeklarowanie bardzo wysokiej podstawy
wymiaru składek z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej od
grudnia 2020 r. kontrastuje z możliwościami płatniczymi wnioskodawczyni, to jest nie
znajduje żadnego uzasadnienia w przychodach, jakie ona uzyskiwała (za 2020 r.
osiągnęła przychód w wysokości 6.155 zł przy kosztach uzyskania przychodów z
pozarolniczej działalności w wysokości 245 zł, co daje dochód w wysokości 5.910 zł).
Wartość sprzedaży usług za zajęcia językowe (od stycznia do kwietnia 2021 r.)
kształtowała się na poziomie 11.345 zł, a wysokość składek na ubezpieczenie
społeczne za ten okres wynosi 16.362 zł, a więc jest wyższe niż uzyskiwany przez
odwołującą dochód.
Sumując, Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu organu rentowego, że
opłacenie składek w wysokości uniemożliwiającej osiągnięcie zysku z działalności
jest wystarczające do uznania, iż podjęte działania nie stanowią działalności
gospodarczej.
Odwołująca się taką działalność prowadziła, nie była ona pozorowana, a nadto
legitymowała się ona stosownymi kwalifikacjami (nauka języka), dysponowała
lokalem i zawierała stosowne umowy na świadczenie usług. Nie osiągała jednak
dochodów, które pozwalałyby jej na deklarowanie składek ubezpieczeniowych w
maksymalnej wysokości.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyły obie strony. Sąd Apelacyjny wyrokiem
z dnia 19 września 2023 r. za zasadną uznał apelację organu rentowego. W
pierwszej kolejności odwołał się do art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo
przedsiębiorców (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 236, dalej jako u.PP.),
wskazując na ustawowe elementy definicji działalności gospodarczej (działalność
zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły).
Sąd odwoławczy zwrócił uwagę na moment zgłoszenia się do ubezpieczenia
społecznego i korelację czasową z niezdolnością do pracy, w tym trzykrotnego
pobierania zasiłku macierzyńskiego. Zaznaczył nadto, że po każdym zakończeniu
pobierania zasiłku wnioskodawczyni wyrejestrowywała się z ubezpieczeń
społecznych i rejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotna. Sąd
Apelacyjny zgodził się z twierdzeniem organu rentowego, że takie działalnie miało na
celu jedynie korzystanie z wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego.
III USKP 18/25
5
Po wtóre, nie można mówić o ciągłości, zorganizowaniu oraz zarobkowości
prowadzonej działalności gospodarczej. Nie może o tym świadczyć sporadyczne
prowadzenie zajęć, czy korepetycji z języka angielskiego. Odwołująca się podpisała
umowy z N. Sp. z o.o. oraz z C. na prowadzenie zajęć z języka angielskiego. Ilość
zajęć i godzin, które miała wnioskodawczyni utwierdziły tylko Sąd w przekonaniu, że
nie była to działalność odpowiadająca działalności gospodarczej w rozumieniu
panującego porządku prawnego. Z wystawionych rachunków za zajęcia wynika, że
kwoty, które uzyskała nie wystarczyłyby na opłacenie składek w zadeklarowanej
wysokości. Tymczasem cechą działalności gospodarczej jest prowadzenie jej dla
zysku, który powinien wystarczyć na koszty działalności, utrzymanie przedsiębiorcy
i dalszy rozwój. Ubezpieczenie społeczne nie jest celem głównym działalności
gospodarczej. Celem tym jest zarobek, czyli dochód pokrywający w pełni koszty
działalności, w tym koszty ubezpieczenia społecznego, a ponadto wystarczający na
utrzymanie oraz rozwój przedsiębiorcy. Zatem wskazana nierównowaga kłóci się z
zasadą solidaryzmu społecznego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 5
kwietnia 2023 r., III USK 88/22, LEX nr 3561918). Dalej Sąd odwoławczy zauważył,
że ten kto prowadzi działalność gospodarczą tylko po to, aby uzyskać świadczenia z
ubezpieczenia społecznego w istocie stwarza pozory tej działalności, bowiem nie
zmierza do pozyskania zarobku z działalności (wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja
2023 r., I USKP 55/22, LEX nr 3559621).
W tej sytuacji nie ma podstaw prawnych do przyjęcia powstania tytułu
ubezpieczenia społecznego, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z
2023 r., poz. 1230, dalej ustawa systemowa), skoro odwołująca się nie prowadziła
działalności gospodarczej. Orzeczenie o wysokości podstawy wymiaru składek
mogłoby zapaść, jeżeli Sąd doszedłby do przekonania, że wnioskodawczyni
podlegała ubezpieczeniom społecznym. Jednakże jak wykazało postępowanie przed
Sądem Apelacyjnym odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniom społecznym i
dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu i dlatego kwestia podstawy wymiaru
składek nie mogła stanowić impulsu do rozstrzygnięcia sprawy.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik
odwołującej się, wskazując na naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest: (-)
III USKP 18/25
6
art. 3 u.PP., przez błędną wykładnię sprowadzającą się do uznania, że podjęte przez
ubezpieczoną w ramach zgłoszonej działalności gospodarczej czynności polegające
na świadczeniu usług (nauka języków obcych oraz produkcja ceramicznych wyrobów
stołowych i ozdobnych) w wymiarze i okolicznościach wynikających z zebranego w
sprawie materiału dowodowego, nie spełniały cech ciągłości, zarobkowości oraz
zorganizowania, co z kolei neguje możliwość zakwalifikowania podjętych czynności
jako działalności gospodarczej w myśl przywołanego przepisu i zarazem warunkuje
istnienie podstawy do podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia
działalności gospodarczej, w sytuacji gdy na podstawie zgromadzonego materiału
dowodowego dowiedziono, że działalność ta była faktycznie prowadzona i miała
charakter zorganizowany, ciągły oraz przyniosła dochód; (-) art. 3 u.PP., przez
błędną wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, że kryteria odnoszące się do
kwestii, czy działalność jest faktycznie prowadzona, dotyczą kwoty zadeklarowanych
składek oraz celu uzyskania wyższych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, w
sytuacji gdy fakt prowadzenia działalności ocenia się pod kątem, czy ma charakter
zarobkowy, zorganizowany i ciągły, nie określając zaś, jaki rozmiar powinna mieć ta
działalność, a jej prowadzenie między innymi w celu dążenia do osiągnięcia w
przyszłości korzystnych świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie jest sprzeczne z
prawem; (-) art. 3 u.PP., przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że podjęte
przez ubezpieczoną czynności polegające na udzielaniu lekcji języka angielskiego
oraz usługi w zakresie tworzenia wyrobów ceramicznych w wymiarze i
okolicznościach wynikających z zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie
miały cech ciągłości, mimo braku wystarczających przerw w świadczeniu tych usług,
co z kolei neguje możliwość zakwalifikowania podjętych czynności jako działalności
gospodarczej w myśl przywołanego przepisu i zarazem warunkuje istnienie podstawy
do podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej; (-) art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 w
związku z art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy systemowej w związku z
art. 3 u.PP, przez błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że czynności i zachowania
podejmowane przez skarżącą, sposób wykonywania działalności gospodarczej,
opłacanie wysokich składek, powrót do wykonywania działalności gospodarczej po
zakończeniu urlopu macierzyńskiego, uzyskiwanie zysków z działalności,
III USKP 18/25
7
świadczenie usług zgodnie z posiadanym wykształceniem i doświadczeniem
zawodowym, nie świadczy o wykonywaniu działalności gospodarczej w rozumieniu
art. 3 u.PP., a zatem nie stanowi tytułu do ubezpieczeń społecznych; (-) art. 6 ust. 1
pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 w związku z art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13
pkt 4 i art. 14 ust. 1 i 1a ustawy systemowej w związku z art. 3 u.PP., przez błędną
wykładnię wyrażającą się w nieuzasadnionym przyjęciu, że działalność skarżącej nie
miała charakteru zarobkowego, bowiem uzyskiwała ona dochody niewspółmierne do
zadeklarowanej podstawy wymiaru składek, podczas gdy regularnie świadczyła
usługi, za które otrzymywała wynagrodzenia, a wobec tego nie tylko miała zamiar
osiągać przychody, ale faktycznie je osiągała, zaś wysokość zadeklarowanej
podstawy wymiaru składek pozostaje bez związku z okolicznością prowadzenia
działalności gospodarczej; (-) art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 w
związku z art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy systemowej w związku z
art. 3 u.PP., przez błędną wykładnię wyrażającą się w nieuzasadnionym przyjęciu,
że świadczenie usług jedynie w okresie pozostawania zdolnym do pracy wyklucza
zakwalifikowanie tych działań na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych jako
prowadzenie działalności gospodarczej w sposób zorganizowany i ciągły, podczas
gdy do przyjęcia, iż działalność prowadzona jest w sposób ciągły wystarczającym
jest wykazanie, iż jest prowadzona w każdym czasie, kiedy to jest możliwe, a fakt
korzystania z zasiłków z ubezpieczeń nie uzasadnia przyjęcia, iż działalność nie jest
prowadzona w sposób ciągły; (-) art. 2, art. 20, art. 32, art. 67 Konstytucji RP w
związku z art. 2a ustawy systemowej w związku z art. 4 pkt 2 ustawy z 3 grudnia
2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego
traktowania, przez ich błędną wykładnię polegającą na zignorowaniu wynikającego z
przywołanych przepisów zakazu dyskryminacji kobiet w ciąży, przejawiającym się w
przyjętym przez Sąd drugiej instancji ustaleniu, że zamiarem ubezpieczonej było
upozorowane działalności gospodarczej w celu uzyskania tytułu ubezpieczenia, nie
zaś jej rzeczywiste prowadzenie, mimo braku przesłanek do takiego twierdzenia, a w
konsekwencji odpowiednio wysokich świadczeń z ubezpieczenia chorobowego przy
jednoczesnym braku kwestionowania faktycznie wykonanych czynności podjętych w
ramach zgłoszonej działalności gospodarczej; (-) art. 2a ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy
systemowej, przez niewłaściwą wykładnię i uznanie, że skarżąca mając świadomość,
III USKP 18/25
8
że jest w ciąży nie miała zamiaru prowadzenia działalności, a jedynym jej celem było
uzyskanie wysokich świadczeń społecznych w sytuacji, gdy nie ma normy
skierowanej do kobiet w ciąży, która podważałaby ich zamiar prowadzenia
działalności gospodarczej, co więcej przepisy zakazują nierównego traktowania; (-)
art. 20 ust. 1,3 i 1a ustawy systemowej, przez błędną wykładnię polegającą na
odniesieniu się przez Sąd do wysokości zadeklarowanej podstawy wymiaru składek,
która to powinna rzutować na ocenę, czy prowadzenie działalności gospodarczej
miało charakter pozorny, w sytuacji gdy zadeklarowana przez płatnika podstawa
wymiaru w kwocie mieszczącej się w granicach przewidzianych przez ustawę nie
podlega weryfikacji i nie musi być adekwatna do uzyskiwanego faktycznie przychodu.
Skarżąca zarzuciła także Sądowi Apelacyjnemu naruszenie przepisów
postępowania, to jest: (-) art. 3 w związku z art. 232 w związku z art. 234 k.p.c.
polegające na zaakceptowaniu odwrócenia zasad rozkładu ciężaru dowodowego i
przerzuceniu na skarżącą konieczności wykazywania faktu prowadzenia działalności
gospodarczej, w sytuacji kiedy jeszcze na etapie postępowania kontrolnego
prowadzonego przez organ rentowy zostały przedłożone dokumenty z nią związane;
nadto w sytuacji, kiedy zgłoszenie prowadzenia działalności gospodarczej we
właściwym rejestrze rodzi domniemanie faktyczne, którego obalenie wymaga
przeciwdowodu, a kwestionowanie istnienia tytułu do podlegania ubezpieczeniom
społecznym nastąpiło w oparciu o niedopuszczalne w świetle uchwały składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r. (II UZP 1/10), kwestionowanie
kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, chociaż mieściła się ona w
granicach określonych ustawą systemową, także w sytuacji, kiedy fakt prowadzenia
działalności gospodarczej potwierdzili zawnioskowani świadkowie i przedłożone
dowody.
Wskazując na powyższe, skarżąca domagała uchylenia wyroku Sądu
Apelacyjnego w Rzeszowie i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania z uwzględnieniem obowiązku orzeczenia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
III USKP 18/25
9
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie oraz
zasądzenie od skarżącej na rzecz organu rentowego obowiązku zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się zasadna.
Nie zasługuje jednak na uwzględnienie wskazana w skardze kasacyjnej
procesowa podstawa naruszenia przepisów prawa. Po pierwsze, wskazane w tej
mierze przepisy (art. 3 w związku z art. 232 i 234 k.p.c.) nie dotyczą postępowania
przed sądem drugiej instancji (brak ich powiązania z art. 391 § 1 k.p.c.).
Niestaranność tego rodzaju zarzutu jest w orzecznictwie przyjmowana jednolicie,
bowiem możliwość powoływania się w ramach zarzutów kasacyjnych na naruszenie
przepisów postępowania przed sądem pierwszej instancji jest uwarunkowana ich
powiązaniem ze wskazaniem naruszenia odpowiedniego przepisu postępowania
odwoławczego (np. art. 378 § 1 lub art. 382 k.p.c.), czego skarżący nie czyni (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2021 r., I USKP 1/21, OSNP 2021 nr
12, poz. 136). Nadto stosownie do art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. skargę można oprzeć na
naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ
na wynik sprawy. Po drugie, regulacja zawarta w art. 232 i 234 k.p.c. koresponduje
wyłącznie z etapem, w którym odtwarza się fakty, zaś ich wpływ na subsumcję ma
charakter wtórny. Wynika to stąd, że ciężar udowodnienia (onus probandi) pozwala
rozstrzygnąć sprawę merytorycznie, także wówczas, gdy sąd nie zdołał w ogóle (w
pewnej części) wyjaśnić stanu faktycznego sprawy. Czym innym jest natomiast
sytuacja, w której sąd ocenia materiał dowodowy i na tej podstawie dokonuje
wiążących ustaleń stanu faktycznego, które następnie podstawi pod odtworzony
zakres desygnatów normy prawa materialnego. W tym wypadku nie dochodzi do
właściwego lub niewłaściwego rozłożenia ciężaru dowodowego (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 67).
W odniesieniu do norm prawa materialnego, to wstępnie należy zauważyć, że
decyzja organu rentowego dotyczyła podlegania ubezpieczeniu odwołującej się.
Organ nie orzekał o podstawie wymiaru składek, co oczywiste, skoro uznał, że
III USKP 18/25
10
skarżąca takiemu ubezpieczeniu społecznemu nie podlega. W takiej sytuacji
skarżąca podnosi za uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21
kwietnia 2010 r., II UZP 1/10 (OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267), że Zakład
Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty
zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach
określonych ustawą systemową. Aktualnie wnioski z powyższej uchwały powinny być
odczytywane przez pryzmat uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z
dnia 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23 (OSNP 2024 nr 5, poz. 51), a to znaczy, że
organ rentowy w przypadku podjęcia pozarolniczej działalności przez
ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest
uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia w sytuacji,
gdy w początkowym okresie prowadzenia tej działalności ubezpieczony deklaruje
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma
odzwierciedlenia w przychodach. Owszem Sąd odwoławczy orzekał przed wydaniem
uchwały w sprawie III UZP 3/23, lecz ona nie stanowiła swoistego „zmiany kursu
orzeczniczego, gdyż już uprzednio w judykaturze Sądu Najwyższego taką możliwość
aprobowano (na przykład wyroki: z 5 września 2018 r., I UK 208/17, LEX nr 2541912;
z 17 października 2018 r., II UK 302/17, LEX nr 2583085).
Niezależnie od powyższego akapitu, trzeba wyeksponować specyfikę zakresu
postępowania w sprawach ubezpieczeniowych, a mianowicie przedmiot tego
postępowania wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie
(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr
604210; z dnia 7 kwietnia 2011 r., I UK 357/10, LEX nr 863946). Odwołanie pełni rolę
pozwu, a jego zasadność ocenia się na podstawie właściwych przepisów prawa
materialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN
105/98, OSNAPiUS 1999 nr 16, poz. 529; z dnia 4 stycznia 2010 r., I UK 252/09, LEX
nr 577824). Z tego wynika, że sąd nie dysponuje możliwością dowolnego
kształtowania rozstrzygnięcia merytorycznego. Jest związany decyzją i w razie
zamiaru jej zmiany nie może orzec o tym, o czym dana decyzja nie rozstrzyga.
W sprawie ma to takie znaczenie, że skoro organ rentowy zaskarżoną decyzją
stwierdził, że skarżąca nie podlega ubezpieczeniu społecznemu (nie rozstrzygał o
III USKP 18/25
11
podstawie wymiaru składek), to wniesione w tej mierze przez nią odwołanie do sądu
powszechnego może (powinno) zakończyć się stwierdzenie, iż taka decyzja jest
prawidłowa albo nie. W tym drugim wypadku sąd stwierdzi wówczas przesłanki do
podlegania ubezpieczeniu społecznemu, a o podstawie wymiaru składek nie będzie
rozstrzygał, bo o tym nie rozstrzygał też pozwany. Przed sądem ubezpieczony może
żądać jedynie korekty stanowiska zajętego przez organ rentowy i wykazywać swoją
rację, odnosząc się do przedmiotu sporu objętego zaskarżoną decyzją, natomiast nie
może żądać czegoś, o czym organ rentowy nie decydował. Z tego względu odwołanie
wnoszone od decyzji organu ubezpieczeń społecznych nie ma charakteru
samodzielnego żądania, a jeżeli takie zostanie zgłoszone, sąd nie może go
rozpoznać, lecz zobowiązany jest postąpić zgodnie z art. 47710 § 2 k.p.c. (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2010 r., II UK 7 84/10, LEX nr 661518). A zatem
kontrolna rola sądu musi korespondować z zakresem rozstrzygnięcia dokonanego w
decyzji administracyjnej, bowiem zgodnie z systemem orzekania w sprawach z
zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem do
sądu pracy i ubezpieczeń społecznych sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej
decyzji (art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (por.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210).
W rozpoznawanej sprawie przedmiotem zaskarżonej decyzji organu rentowego była
wyłącznie kwestia istnienia spornego podlegania ubezpieczonej i w takim zakresie
powinien był w sprawie orzekać Sąd pierwszej instancji.
Owszem w judykaturze Sądu Najwyższego można dostrzec, że za wyżej
opisanym stanowiskiem przemawiają wyroki: z dnia 8 października 2015 r., I UK
452/14 (LEX nr 1816588); z dnia 19 kwietnia 2008 r., I UK 90/17 (LEX nr 2553859);
z dnia 5 marca 2025 r., II USKP 130/24 (LEX nr 3853548). Jeżeli dopuszcza się
przesłankowo ważenie przez pryzmat określenia podstawy wymiaru składki
elementu mającego wskazywać na brak cech działalności gospodarczej (braku jej
racjonalności, nastawienia na zysk). Dotyczy to sytuacji, gdy przedsiębiorca wkracza
na rynek (tu usług), a jego uzewnętrznione działania nie noszą znamion zawodowego
prowadzenia działalności gospodarczej. Wówczas podstawa wymiaru składki jest
jednym z kilku elementów świadczących o braku przesłanek wskazanych w art. 3 u.
PP. i art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej.
III USKP 18/25
12
W tej sytuacji zasadne stają się zarzuty skarżącej. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że podstawą do powstania obowiązku
ubezpieczenia na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej jest faktyczne
wykonywanie działalności pozarolniczej (art. 13 pkt 4 tej ustawy), w tym gospodarczej,
co oznacza, że wykonywanie tejże działalności, to rzeczywista działalność
zarobkowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 25 listopada 2005 r., I UK 80/05, OSNP 2006, nr 19-20, poz. 309;
z dnia 14 września 2007 r., III UK 35/07, LEX nr 483284; z dnia 18 lutego 2009 r.,
II UK 207/08, LEX nr 736738; z dnia 19 lutego 2009 r., II UK 215/08, LEX nr 736739;
z dnia 19 lutego 2010 r., II UK 186/09, LEX nr 590235; z dnia 22 lutego 2010 r., I UK
240/09, LEX nr 585723; z dnia 18 listopada 2011 r., I UK 156/11, LEX nr 1102533).
Prowadzenie działalności gospodarczej o tyle zatem stanowi tytuł podlegania
ubezpieczeniom, o ile faktycznie ubezpieczony działalność tę wykonuje, choć stopień
natężenia jego aktywności może być różny.
Pod pojęciem działalności gospodarczej rozumie się więc zarobkową
działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie,
rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową
wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Działalność gospodarcza musi
odpowiadać pewnym cechom - w ujęciu tradycyjnym działalność gospodarcza
charakteryzuje się profesjonalnością, samodzielnością, podporządkowaniem
zasadzie racjonalnego gospodarowania, celom zarobkowym, trwałością
prowadzenia, wykonywaniem w sposób zorganizowany oraz uczestniczeniem w
obrocie gospodarczym. Właściwości cechujące działalność gospodarczą, które
powinny występować łącznie to działanie stałe, nieamatorskie, nieokazjonalne, z
elementami organizacji, planowania i zawodowości rozumianej jako fachowość,
znajomość rzeczy oraz specjalizacja (zob. B. Gudowska i J. Strusińska-Żukowska
(red): Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, Warszawa 2011,
s. 106-107, por. także uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18
czerwca 1991 r., III CZP 40/91, OSNC 1992 nr 2, poz. 17). Aby więc można było o
niej mówić, muszą zostać spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki (zarobkowy
charakter prowadzonej działalności, zorganizowany charakter, ciągłość
wykonywania działalności).
III USKP 18/25
13
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dla zakwalifikowania
danej działalności jako działalności gospodarczej - z punktu widzenia przywołanych
wyżej przepisów - istotne znaczenie ma jej ciągłość oraz zorganizowany i zarobkowy
charakter. Ciągłość w działalności gospodarczej ma dwa aspekty. Pierwszy to
powtarzalność czynności, pozwalająca na odróżnienie działalności gospodarczej od
jednostkowej umowy o dzieło lub zlecenia albo umowy o świadczenie usługi, które
same w sobie nie składają się jeszcze na działalność gospodarczą, zaś drugi aspekt,
wynikający zresztą z pierwszego, to zamiar niekrótkiego prowadzenia działalności
gospodarczej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 września 2016 r., I UK
455/15, LEX nr 2122404; z dnia 10 maja 2017 r., I UK 184/16, LEX nr 2305920).
Z kolei o zorganizowaniu działalności gospodarczej nie świadczy jedynie jej
forma organizacyjno-prawna (zob. W.J. Katner: Prawo o działalności gospodarczej.
Komentarz. Orzecznictwo. Piśmiennictwo, Warszawa 2003, s. 21-22), czyli
dokonanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej czy rejestru
przedsiębiorców KRS. Organizacji tej nie można bowiem sprowadzać wyłącznie do
płaszczyzny formalnej, gdyż ma ona swoje odzwierciedlenie również w płaszczyźnie
materialnej (zob. M. Szydło: Swoboda działalności gospodarczej, Warszawa 2005 r.,
s. 48-55 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 września 1996 r.,
II FSK 789/07, LEX nr 495147).
Zorganizowanie działalności gospodarczej w płaszczyźnie materialnej
odbywa się zatem przykładowo przez: zapewnienie kapitału, lokalu, środków
biurowych, maszyn, sprzętu, technologii, zatrudnienie pracowników, przedsięwzięcie
działań o charakterze marketingowym (informacja, reklama) oraz, ogólnie rzecz
ujmując, przez podejmowanie działań zmierzających do uzyskania i utrzymania
wymaganych kwalifikacji niezbędnych ze względu na rodzaj wykonywanej
działalności (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 lutego 2016 r., I UK 65/15,
LEX nr 2118451; z dnia 16 lutego 2016 r., I UK 77/15, LEX nr 2000382). Kolejnym
elementem kreującym działalność gospodarczą jest jej zarobkowy charakter.
Działalność jest zarobkowa, jeżeli jest prowadzona w celu osiągnięcia dochodu
("zarobku") rozumianego jako nadwyżka przychodów nad nakładami (kosztami) tej
działalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2013 r., I UK 604/12,
OSNP 2014 nr 2, poz. 30).
III USKP 18/25
14
Przesłanka zarobkowego charakteru działalności zostanie spełniona wtedy,
gdy jej prowadzenie przynosi rzeczywisty zysk, ale również wówczas, gdy pomimo
jego nieosiągnięcia, przedsiębiorca nastawiony był na uzyskanie dochodu (por.
przywołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15
oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16 i z dnia 15
marca 2018 r., III UK 47/17, LEX nr 2497578). W tej mierze istotny jest zatem
wyznaczony przez przedsiębiorcę cel, który w każdym przypadku, poprzez realizację
zamierzonych przedsięwzięć musi zakładać pozytywny wynik.
Z drugiej strony aprobuje się prawo uzyskania świadczeń z ubezpieczenia
społecznego w niedalekiej przyszłości od momentu objęcia ochroną, w przypadku
deklarowania maksymalnych składek na ubezpieczenie społeczne, ponieważ o
ostatecznym rozrachunku decydują indywidualne okoliczności danego przypadku
(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2021 r., II USKP 43/21, LEX nr
3232186). Fakt, że wysokość uzyskanego przez odwołującą się przychodu z
działalności gospodarczej była niewystarczająca do opłacenia tak wysokich składek
na ubezpieczenia społeczne nie przesądza automatycznie - wbrew stanowisku Sadu
Apelacyjnego - o tym, że działalności nie można przypisać zorganizowanego i
ciągłego charakteru, ukierunkowanego na osiągnięcie zysku.
Tak też było w tej sprawie, ponieważ omówione powyżej okoliczności
przeważają na rzecz stanowiska prezentowanego w skardze kasacyjnej, zwłaszcza
w kontekście naruszenia art. 3 u.PP. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy
systemowej. Warto zasygnalizować, że rekonstrukcja istotnych parametrów pojęcia
działalności gospodarczej wymusza, by wszystkie z nich wystąpiły w sprawie. Istotne
pozostawało wyjaśnienie, czy w odtworzonych działaniach odwołującej się
występowały wszystkie obligatoryjne elementy składające się na pojęcie
pozarolniczej działalności. Nie chodzi tu tylko o przeważające elementy, lecz o
spełnienie wszystkich cech tej działalności. W tym kierunku wypowiedział się ostatnio
Sąd Najwyższy (wyrok z dnia 6 października 2020 r., I UK 105/19, OSNP 2021 nr 8,
poz. 95).
Nie można zatem podzielić oceny dokonanej przez Sąd Apelacyjnym, zgodnie
z którą zajęcia obejmujące naukę języka angielskiego, prowadzone przez
odwołującą się w ramach zawartych umów ze szkołami językowymi, a także
III USKP 18/25
15
udzielane korepetycje miały charakter sporadyczny, a tym samym nie została
spełniona przesłanka ciągłości i zorganizowanego charakteru prowadzonej
działalności. Zgodnie z powszechnym znaczeniem słowa sporadyczny, prowadzenie
zajęć z języka angielskiego musiałoby odbywać się rzadko, nieregularnie. Natomiast
z ustalonego stanu faktycznego wynika, że odwołująca się, w ramach zawartych
umów, spotykała się dwa razy z grupami w tygodniu po 90 minut bądź 4 x po 45
minut. Zajęcia z dziećmi odwołująca się prowadziła zaś co piątek w systemie on-line.
W wyroku z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15 (LEX nr 2122404), Sąd
Najwyższy stwierdził, że stopień natężenia aktywności osoby prowadzącej
pozarolniczą działalność gospodarczą może być różny. Niemniej, „prowadzenie
działalności gospodarczej o tyle stanowi tytuł podlegania ubezpieczeniom, o ile
faktycznie ubezpieczony działalność tę wykonuje” – na co w rozpoznawanej sprawie
wskazują ustalenia faktyczne.
Powołane przez Sąd odwoławczy rozstrzygnięcia nie mogą być przełożone na
stan faktyczny sprawy. I tak w postanowieniu z dnia 5 kwietnia 2023 r., III USK 88/22
(LEX nr 3561918) odmówiono przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, lecz
ustalenia opierały się na założeniu, że działalność wnioskodawczyni miała charakter
jedynie okazjonalny i dorywczy, przy czym w okresie objętym zaskarżoną decyzją w
2018 r. odwołująca się nie wykonała żadnej usługi, a w 2019 r. jedynie dwie i to już
po wszczęciu przez pozwany organ rentowy przedmiotowego postępowania
wyjaśniającego. Tymczasem w analizowanym przypadku nie można mówić o
sporadyczności (braku ciągłości) działalności, skoro w materiale dowodowym
znajdują się stosowne umowy oraz informacje o uzyskiwanych z tego tytułu
przychodach.
Z kolei w sprawie I USKP 55/22 (wyrok z dnia 17 maja 2023 r., LEX nr 3559621)
o ile oddalono skargę kasacyjną ubezpieczonej, o tyle tu także zadecydowały
incydentalne, pojedyncze zdarzenia (sprzątanie), wykonywane najczęściej na rzecz
znajomych, co wyklucza ich zawodowy, profesjonalny charakter i wskazuje na brak
ciągłości, prowadzone od początku ze stratą bez oceny udziału w tym składek na
ubezpieczenia społeczne.
Kończąc można dodać, że w judykaturze wyraża się generalne stanowisko,
że podjęcie i prowadzenie działalności gospodarczej (nawet w 8 miesiącu ciąży) nie
III USKP 18/25
16
stanowi przeszkody do podlegania ubezpieczeniom społecznym w aspekcie
wykonywania takiej działalności w sposób ciągły, to równocześnie zaznaczyć należy,
iż - w zależności od ustalonego stanu faktycznego w konkretnej sprawie - podjęta
działalność gospodarcza może zostać zakwestionowana z powodu świadczenia
usług w sposób amatorski (tzn. bez odpowiedniego przygotowania zawodowego i
organizacyjnego), bez zamiaru i faktycznych możliwości stałego lub długotrwałego
prowadzenia aktywności zawodowej (zwłaszcza w razie zalegalizowania działalności
tuż przed urodzeniem dziecka), po długim okresie niezdolności do pracy w okresie
ciąży czy też w związku z rozwiązaniem innej formy zatrudnienia (np. umowy o pracę),
której przedmiot pokrywa się z przedmiotem zaewidencjonowanej działalności
gospodarczej. Powyższe okoliczności i zachowania mogą wyrobić przekonanie o
braku rzeczywistej woli prowadzenia określonej działalności gospodarczej, a tym
samym sprowokować pytanie, czy aby wyłącznym celem jej zarejestrowania nie jest
uzyskanie świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Gdyby tak bowiem było, to
analizowana instytucja prawna ulega wypaczeniu, a przedsiębiorca stwarza jedynie
pozory prowadzenia działalności gospodarczej (por. K. Ślebzak, M.J. Zieliński:
Kontrola przez ZUS prowadzonej działalności gospodarczej w kontekście weryfikacji
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz wysokości świadczeń
z tego tytułu (w świetle najnowszego orzecznictwa Sądu Najwyższego), PiZS 2020
nr 11, s. 32; K. Antonów: Kompetencje ZUS w zakresie weryfikacji prowadzenia
działalności gospodarczej oraz deklarowanej podstawy wymiaru składek z tego tytułu,
PiZS 2021 nr 2, s. 3-12).
W tej mierze co do kwalifikacji odwołującej się sporu nie ma, a to oznacza, że
była (jest) osobą legitymującą się kwalifikacjami do nauki języka angielskiego, co
także powinno stanowić przedmiot oceny w sprawie.
Ostatni wątek wymagający oceny, to kwestia zasady solidaryzmu
społecznego, co powoduje, że ocena zarobkowego charakteru działalności może - i
powinna - uwzględniać takie aspekty, jak instrumentalne traktowanie systemu
ubezpieczeń społecznych, przez wykorzystywanie sztucznych zabiegów w celu
uzyskania nieproporcjonalnej korzyści względem wniesionego wkładu do Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, podczas gdy od samego początku rozpoczęcia
przedsięwzięcia stałym i jedynym kosztem jest składka na to ubezpieczenie.
III USKP 18/25
17
Ten aspekt nie może jednak być oceniany punktowo, skoro odwołująca się już
wcześniej podlegała ubezpieczeniu społecznemu i tego rodzaju aktywności pozwany
nie kwestionował i wypłacał świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 39815 § 1 k.p.c.
AGM
[SOP]
