III KK 439/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 9 czerwca 2025 r.
SSN Marek Pietruszyński
w sprawie P. J. skazanego z art. 148 § 2 pkt 1 k.k. i inn.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 9 czerwca 2025 r.
wniosku obrońcy skazanego o wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka
od rozpoznania wniosku o wyłączenie SSN Igora Zgolińskiego
od rozpoznania sprawy kasacyjnej III KK 439/23,
na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i 4 k.pk.
oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności,
p o s t a n o w i ł:
wyłączyć sędziego Antoniego Bojańczyka od rozpoznania
wniosku o wyłączenie od udziału w rozpoznaniu sprawy
kasacyjnej III KK 439/23 SSN Igora Zgolińskiego.
UZASADNIENIE
Do Sądu Najwyższego wpłynął ponowny wniosek obrońcy skazanego P. J. o
wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka od rozpoznania wniosku o wyłączenie SSN
Igora Zgolińskiego od udziału w rozpoznaniu kasacji III KK 439/23.
Pierwszy wniosek obrońcy skazanego oparty na treści art. 41 § 1 k.p.k.
został postanowieniem Sądu Najwyższego z 8 maja 2025 r., III KK 439/23
pozostawiony bez rozpoznania.
III KK 439/23
2
Jako podstawę wniosku wskazano art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k.
oraz w zw. z art. 45 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o Ochronie Prawa Człowieka i
Podstawowych Wolności, podnosząc, że wskazany sędzia ze względu na sposób
powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego przez KRS ukształtowaną w
trybie ustawy z 2017 r. – organ zależny od władzy ustawodawczej i wykonawczej,
nie gwarantuje bezstronnego rozpoznania sprawy. W uzasadnieniu wniosku
podniesiono, że rozpoznanie przez SSN Antoniego Bojańczyk wniosku o
wyłączenie SSN Igora Zgolińskiego od rozpoznania kasacji, ze względu na
tożsamy, wadliwy sposób powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego byłoby
złamaniem zasady nemo iudex in causa sua zawartej w treści art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.
Wniosek ten mimo, że podniesiono w nim okoliczności uzasadniające
wyłączenie sędziego pokrywające się z tymi przedstawionymi w pierwszym wniosku
o wyłączenie sędziego, podlegał rozważeniu, gdyż pierwszy wniosek o wyłączenie
SSN Antoniego Bojańczyka nie został rozpoznany.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Wniosek zawierający konkluzję wskazującą, że SSN Antoni Bojańczyk
rozpoznając wniosek o wyłączenie SSN Igora Zgolińskiego od rozpoznania kasacji
oparty na przesłance wadliwego powołania tego sędziego na urząd sędziego Sądu
Najwyższego z udziałem KRS – organu zależnego od władzy ustawodawczej i
wykonawczej, rodzącego określone negatywne konsekwencje procesowe w
zakresie ukształtowania składu sądu zgodnego z ustawą, jako sędzia powołany w
tej samej wadliwej procedurze orzekałby we własnej sprawie, w sprawie własnego
statusu sędziowskiego, jest zasadny. Zatem podstawa wyłączenia sędziego
wskazana w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. została uznana za wiodącą w tej sprawie.
Reguła będąca uzasadnieniem wniosku odwołująca się do łacińskiej paremii
nemo iudex idoneus in propria causa (nemo iudex in causa sua), a więc wyrażająca
zasadę, że nikt nie może być sędzią we własnej sprawie, została przez
ustawodawcę ujęta normatywnie jako jedna z podstaw wyłączenia sędziego z mocy
samego prawa (iudex inhabilis), w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. Przepis ten określa, że
sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli sprawa dotyczy
tego sędziego bezpośrednio. Ratio legis tego przepisu sprowadza się do
odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie wpływa na sferę
III KK 439/23
3
jego praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym jedynie o tak ewidentne przypadki,
gdy sędzia jest stroną procesową, która ex definitione ma interes prawny w
korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu, ale o każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy
sędziego bezpośrednio (J. Kosonoga [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I.
Komentarz do art. 1-166, red. R. A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40,
teza 19). Kwestia ta nie jest w doktrynie jednoznaczna. Poza niekwestionowaną
sytuacją, kiedy sędzia jest stroną postępowania, proponuje się przyjęcie, że w
zakresie dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 mieszczą się także przypadki, gdy
rozstrzygnięcie przedmiotu procesu wywiera bezpośredni wpływ na sferę
uprawnień i interesów sędziego, takich jak zysk, strata itp. (S. Śliwiński, Polski
proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156;
W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 72)
lub gdy z uwagi na własny interes prawny jest on osobiście zainteresowany jej
wynikiem (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego.
Komentarz, t. 1, 2011, s. 323), bądź zachodzi materialny lub moralny związek
sędziego ze sprawą (L. Peiper, Komentarz do kodeksu postępowania karnego i do
przepisów wprowadzających tenże kodeks, Kraków 1933, s. 81). Twierdzi się także,
że sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio, gdy z danego rozstrzygnięcia może on
odnieść korzyść pośrednią (M. Siewierski [w:] J. Bafia, J. Bednarzak, M. Fleming, S.
Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,
Warszawa 1976, s. 86) lub choćby wyłącznie satysfakcję moralną (J. Bratoszewski
[w:] L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, J.
Bratoszewski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I, Warszawa 1998,
art. 40, teza 7).
Poza sporem pozostaje jednak twierdzenie, że w dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1
k.p.k. mieszczą się przypadki obejmujące taką więź sędziego ze sprawą, że wynik
danego postępowania będzie miał znaczenie nie tylko dla jego stron, ale także dla
samego sędziego. Trafnie w nowszym piśmiennictwie nawiązuje się w tym zakresie
do koncepcji stosunku ustrojowego, funkcjonującego obok stosunku procesowego,
pomiędzy stronami procesu oraz sędzią rozpoznającym ich sprawę, eksponującym
i reprezentującym imperium państwa. Stosunek ów oparty jest na Konstytucji RP i
przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą jest obowiązek wykonywania
III KK 439/23
4
przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 w
zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony z bezwzględnym obowiązkiem
bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Europejskiej Konwencji
Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej), a także
rzetelności działania i przestrzegania prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82
Konstytucji RP) – szerzej zob. J. Gudowski, Iudex impurus. Wyłączenie z mocy
samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na
wyższe stanowisko sędziowskie, Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18.
Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.
podlega sędzia w sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku
prawnoprocesowego (którego podmiotem, obok stron, jest także sędzia
rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem wpływ na jego własne prawa i
obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo ustrojowo „nieczysty”, to
wadliwość ta, wątpliwość i „nieczystość” pozbawiają go uprawnień i obowiązków
jurysdykcyjnych, co najmniej in casu, a jeżeli je wykona, spowoduje wystąpienie
bezwzględnej przyczyny odwoławczej, a więc cel – wymierzenie sprawiedliwości –
z powodów leżących po stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli natomiast
jakość stosunku prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność, zostanie
oceniona pozytywnie, uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego uszczerbku z
tego powodu nie doznają, jak też niezagrożone pozostają publiczne prawa
podmiotowe stron. Poza sporem jest, że oceny ważności i skuteczności tego
stosunku nie może dokonywać sędzia będący jego stroną albo będący w
identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s. 19-20).
Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-
procesowego wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem
prawami i obowiązkami służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu
widzenia ustrojowego zanegowane, to – naruszone lub niedopełnione –
bezpośrednio oddziałają także na ten stosunek, powodując odjęcie sędziemu
legitymacji do skutecznego wymierzania sprawiedliwości w imieniu państwa. Mogą
także doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko charakter
emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny, przekroczenie bowiem
granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie przewinienia służbowego i
III KK 439/23
5
rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także odpowiedzialność państwa.
Skoro sędzia, którego prawidłowość powołania oraz „czystość” sędziowskiego
statusu sędziego są wątpliwe, a tym samym wątpliwe są jego niezawisłość oraz
bezstronność i musi on, rozpoznając sprawę, sam dokonać osądu w tym zakresie,
a więc eo ipso oceny zachodzącego między nim a stronami stosunku,
prawnoprocesowego, to jest z mocy ustawy wyłączony jako iudex in sua causa,
gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był krystaliczne bezstronny – wynik tego osądu,
dotycząc go osobiście, wpłynie („oddziała”) na jego prawa i obowiązki z dziedziny
prawa publicznego, ale pośrednio dotknie także jego sfery prywatnej. Przepisy
wyłączają w tym przypadku sędziego niezależnie od jego subiektywnego poczucia
bezstronności i gotowości do jej uszanowania w konkretnej sprawie. Do wyłączenia
dochodzi nawet wtedy, gdy sędzia nie jest świadomy istnienia podstawy wyłączenia
albo – znając ją – nie akceptuje jej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s. 20).
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że
w tej sprawie nie jest zatem możliwe aby sędzia Antoni Bojańczyk oceniając
argumentację wspierającą wniosek o wyłączenie sędziego Igora Zgolińskiego od
rozpoznania kasacji, nie oceniał jednocześnie dokładnie tych samych okoliczności
(istotnych w zakresie niezawisłości i niezależności w aspekcie instytucjonalnym),
związanych z trybem powołania na stanowiska sędziowskie z udziałem KRS
ukształtowanej na mocy ustawy z 2017 r. które dotyczą jego samego. Dlatego
celem wyeliminowania wszelkich mogących powstać wątpliwości w zakresie
zapewnienia skazanemu prawa do rozpoznania jego sprawy incydentalnej
(dotyczącej wyłączenia sędziego) przez niezawisły i niezależny sąd, co do którego
nie zachodzi domniemanie braku bezstronności zakotwiczone w art. 40 k.p.k. –
należało na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., wyłączyć sędziego Antoniego
Bojańczyka od rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziego Igora Zgolińskiego od
rozpoznania sprawy kasacyjnej III KK 439/23.
Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części
dyspozytywnej postanowienia.
[J.J.]
III KK 439/23
6
[r.g.]
