III CZP 29/25

III CZP 29/25 UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 5 marca 2026 r. SSN Marcin Krajewski (przewodniczący) SSN Jacek Grela SSN Krzysztof Grzesiowski (sprawozdawca) SSN Dariusz Pawłyszcze SSN Piotr Telusiewicz SSN Marcin Trzebiatowski SSN Kamil Zaradkiewicz (uzasadnienie) Protokolant Arkadiusz Połaniecki na posiedzeniu jawnym 5 marca 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa M.G. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę na skutek przedstawienia przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 16 maja 2025 r., sygn. akt II CSKP 826/23, zagadnienia prawnego: "czy skarga kasacyjna, w której zakres zaskarżenia orzeczenia (art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c.) określono niezgodnie z zakresem wniosku o uchylenie lub zmianę orzeczenia (art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.), podlega odrzuceniu na podstawie art. 398 6 § 2 k.p.c.?". podjął uchwałę: 1. Określenie zakresu wniosku skargi kasacyjnej jest niezbędne jedynie, gdy wniosek ten obejmuje uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia (art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.). 2. Określenie w skardze kasacyjnej zakresu wniosku o uchylenie zaskarżonego orzeczenia niezgodnie z zakresem III CZP 29/25 2 zaskarżenia (art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c.) nie stanowi samodzielnej podstawy odrzucenia skargi. Marcin Krajewski Jacek Grela Krzysztof Grzesiowski zdanie odrębne Dariusz Pawłyszcze Piotr Telusiewicz zdanie odrębne Marcin Trzebiatowski zdanie odrębne Kamil Zaradkiewicz (G.N.-J.) UZASADNIENIE Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Najwyższy wyłoniło się na kanwie sprawy powództwa M.G. przeciwko Bank S.A. w W. o ustalenie i zapłatę. W sprawie tej wyrokiem z 9 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa kredytu zawarta między powódką a pozwanym bankiem jest nieważna (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2) oraz zniósł koszty postępowania między stronami (pkt 3). Apelacje od wyroku Sądu Okręgowego wniosły obie strony. Na ich skutek Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 24 stycznia 2022 r.: III CZP 29/25 3 1. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie drugim częściowo w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki 89 817,56 zł i 47 040,08 CHF z odsetkami za opóźnienie od 24 stycznia 2022 r. oraz w punkcie trzecim w ten sposób, że ustalił, iż powódka wygrała proces w całości, pozostawiając szczegółowe rozliczenie kosztów postępowania referendarzowi sądowemu; 2. oddalił apelację powódki w pozostałym zakresie i apelację pozwanego w całości; 3. zasądził od pozwanego na rzecz powódki zwrot kosztów postępowania apelacyjnego. Powódka wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zaskarżając go w szczegółowo określonej części, obejmującej oddalenie apelacji powódki. Jednocześnie w skardze kasacyjnej powódka wniosła o „uchylenie ww. wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania”, ewentualnie o „zmianę ww. wyroku Sądu Apelacyjnego i orzeczenie zgodnie z żądaniami powódki”, nie oznaczając zakresu żądanego uchylenia ani zmiany. W uzasadnieniu postanowienia z 16 maja 2025 r., którym przekazano powiększonemu składowi Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, wskazano m.in., że w zasadzie jednolicie w orzecznictwie przyjmuje się, że wskazane w skardze kasacyjnej zakresy zaskarżenia oraz wniosku o uchylenie lub uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia muszą być ze sobą ściśle skorelowane, a brak tej korelacji skutkuje odrzuceniem skargi bez wzywania do uzupełnienia braków (tak m.in. post. SN: z 12 października 2007 r., V CSK 309/07, OSNC-ZD 2008, nr C, poz. 81; z 23 sierpnia 2012 r., Ili CSK 161/12; z 14 sierpnia 2020 r., I CSK 107/20; z 21 kwietnia 2021 r., IV CSK 58/21; z 25 kwietnia 2022 r., I CSK 1238/22; z 21 kwietnia 2022 r., I CSK 793/22; z 11 sierpnia 2022 r., I CSK 2299/22; z 22 września 2022 r., I CSK 3700/22; z 22 września 2022 r., I CSK 3819/22; z 30 stycznia 2023 r., I CSK 3651/22; z 14 lipca 2023 r., I CSK 3675/22; z 20 lipca 2023, l CSK 4971/22; z 30 października 2023 r., I CSK 5453/22; z 23 grudnia 2024 r., I CSK 3200/23, i z 20 lutego 2025 r., I CSK 2160/23, a także dalsze orzecznictwo przywoływane w tych orzeczeniach). III CZP 29/25 4 Odmienny pogląd, zgodnie z którym nie jest niezbędna korelacja zakresu zaskarżenia i wniosku o uchylenie orzeczenia, przyjęto w sprawie o podział majątku wspólnego (postanowienie SN z 11 stycznia 2019 r., V CZ 92/18). Zostało to jednak uzasadnione tzw. zasadą integralności orzeczenia właściwą dla spraw działowych, co nie ma przełożenia na inne rodzaje postępowań. Jednocześnie Sąd pytający wskazał, że wyraźna przewaga jednego ze stanowisk w orzecznictwie Sadu Najwyższego może być pozorna, gdyż przyjęcie stanowiska odmiennego w stosunku do dominującego nie musi znajdować wyrazu ani w sentencji ani w uzasadnieniu orzeczenia. Sąd Najwyższy wskazał ponadto, że w orzecznictwie przyjmuje się również, iż rozbieżność między zakresem zaskarżenia a zakresem wniosku o uchylenie lub uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia, skutkująca koniecznością odrzucenia skargi kasacyjnej, występuje m.in. w sytuacji takiej, jak w niniejszej sprawie, w której skarżący zaskarża orzeczenie w części, a następnie wnosi o jego uchylenie, nie wskazując zakresu, w jakim żąda uchylenia (tak m. in. SN w postanowieniach: z 12 października 2007 r., V CSK 309/07; z 11 stycznia 2011 r., V CSK 272/10; z 5 czerwca 2020 r., II CSK 299/19; z 20 lipca 2023, I CSK 4971/22; z 30 października 2023 r., I CSK 5453/22, i z 23 grudnia 2024 r., I CSK 3200/23; inaczej jednak w postanowieniu z 16 października 2015 r., I CZ 76/15). Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że dominujący w orzecznictwie pogląd może jednak budzić wątpliwości, gdyż nie ma on podstawy wyrażonej jednoznacznie w treści ustawy. Z art. 3984 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c. wynika m.in. konieczność wskazania, czy orzeczenie jest zaskarżone w całości, czy w części, a także oznaczenia zakresu żądanego uchylenia lub uchylenia i zmiany orzeczenia. Przepisy te, a w szczególności art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c., nie zawierają natomiast wymagania, aby zakres żądanego uchylenia lub zmiany był zgodny z zakresem zaskarżenia. W szczególności nie ma np. zastrzeżenia, że skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem żądanego uchylenia lub zmiany „w zakresie, w jakim orzeczenie zostało zaskarżone”. III CZP 29/25 5 Na rzecz dominującego poglądu można argumentować, wskazując, że brak wyraźnego wymagania zachowania korelacji w ustawie wynika stąd, iż oczywiste jest, że uchylenie lub uchylenie i zmiana orzeczenia mogą odnosić się jedynie do tej jego części, która została zaskarżona. Zgodnie z art. 39813 § 1 in principio k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia, w związku z czym nie mógłby uchylić orzeczenia w szerszym zakresie, nawet gdyby w skardze kasacyjnej został sformułowany taki wniosek. Z kolei sformułowanie wniosku w węższym zakresie niż zakres zaskarżenia oznaczałoby, że tylko co do części tego zakresu brakuje wniosku koniecznego zgodnie art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. (co do podobnej sytuacji na tle nieobowiązujących już przepisów o apelacji zob. uchwałę SN z 26 kwietnia 2007 r., III CZP 20/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 61). Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że wniosek co do potrzeby istnienia korelacji między zakresem zaskarżenia i wniosku kasacyjnego można wywodzić z wykładni celowościowej art. 3984 § 1 k.p.c. Wątpliwości budzi jednak, czy ten rodzaj wykładni i wzgląd na zachowanie przez skargę kasacyjną logicznej spójności są wystarczającym argumentem na rzecz przyjęcia istnienia dodatkowego, niewysłowionego w ustawie wymagania formalnego środka zaskarżenia. Przyjęcie tego ostatniego wniosku jest tym trudniejsze, że to dodatkowe wymaganie formalne byłoby – podobnie jak wymagania wynikające z art. 3984 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c. – wymaganiem konstrukcyjnym, którego niespełnienie skutkuje odrzuceniem skargi kasacyjnej a limine, bez wzywania do uzupełnienia braków. Brak w ustawie wyraźnego wymagania zgodności między wskazanymi w skardze kasacyjnej zakresem zaskarżenia a zakresem żądanej ingerencji w zaskarżone orzeczenie nakazuje uznać, że w rzeczywistości przyjmowanie istnienia takiego wymagania wynika z quasi-prawotwórczej działalności Sądu Najwyższego. Można przyjąć, że niekiedy – wobec niedostatku regulacji pozytywnej – taka działalność jest dopuszczalna, a nawet pożądana, jednak poważne wątpliwości budzi jej dopuszczalność w sytuacji, gdy ma ona na celu stworzenie nieznanego ustawie rygoru formalnego. Formalizm postępowania pozwala osiągać korzystne społecznie rezultaty w postaci zapewnienia sprawności i szybkości postępowania, pewności prawa, a także równego traktowania stron. Formalizm ten musi jednak mieć podstawę w ustawie i nie może być kreowany na podstawie III CZP 29/25 6 prawotwórczej aktywności sądów, gdyż budziłoby to wątpliwości co do zgodności z Konstytucją. Sąd Najwyższy wskazał dalej, że cel wprowadzenia wymagania, by w skardze kasacyjnej wskazywać zakres żądanego uchylenia lub uchylenia i zmiany zaskarżonego orzeczenia nie jest oczywisty. Jedynie z art. 39816 zd. 1 k.p.c. wynika, że możliwość wydania tzw. orzeczenia reformatoryjnego powstaje wyłącznie w razie zgłoszenia wniosku w tym przedmiocie. W pozostałym natomiast zakresie niekwestionowane jest stanowisko, odzwierciedlone także w utrwalonej praktyce Sądu Najwyższego, że Sąd ten może np. uchylić orzeczenie w zaskarżonym zakresie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji, mimo że strona wnioskowała o wydanie orzeczenia reformatoryjnego. Zakres związania Sądu Najwyższego wnioskiem kasacyjnym może budzić wątpliwości. Z jednej strony można wyobrazić sobie stanowisko, że niezwiązanie takim wnioskiem należy odnosić wyłącznie do tego, że Sąd w odniesieniu do zaskarżonego rozstrzygnięcia może wydać orzeczenie kasatoryjne w miejsce wnioskowanego przez skarżącego orzeczenia reformatoryjnego oraz że dopuszczalne jest uwzględnienie skargi jedynie w części zakresu objętego wnioskiem. Nie oznacza to natomiast, że sąd może orzec w określony przez siebie sposób w odniesieniu do rozstrzygnięcia, które w ogóle nie było objęte jakimkolwiek wnioskiem. Na rzecz respektowania zakresu wniosku kasacyjnego przemawia zasada dyspozycyjności. Z drugiej jednak strony wskazana propozycja rozszerzenia zakresu związania Sądu Najwyższego o wniosek kasacyjny nie ma wyraźnej podstawy w ustawie. Przyjęcie tego ostatniego stanowiska oznacza, że nie jest zasadne odwoływanie się dla uzasadnienia istnienia wymogu ścisłej korelacji między zakresami zaskarżenia i wniosku kasacyjnego do argumentu, zgodnie z którym w razie braku takiej korelacji nie można byłoby określić zakresu kognicji Sądu Najwyższego. Zakres ten wynika wyłącznie ze wskazanego w skardze kasacyjnej zakresu zaskarżenia, treść wniosku o uchylenie lub uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia nie odgrywa w tej mierze żadnej roli. III CZP 29/25 7 Argumentem na rzecz wprowadzenia dodatkowych, niewynikających z ustawy, wymagań formalnych nie może być również przymus adwokacko- radcowski obowiązujący przy wnoszeniu skargi kasacyjnej. W odniesieniu do roli tego przymusu w relacji do gwarantowanego w Konstytucji prawa do sądu Trybunał Konstytucyjny słusznie zauważył, że konsekwencje niedopełnienia obowiązków przez profesjonalnego pełnomocnika ponosi strona postępowania, a nie jej pełnomocnik. Ewentualne prawo do domagania się odszkodowania z tytułu szkody poniesionej na skutek odrzucenia skargi kasacyjnej od niestarannie działającego pełnomocnika nie zaspokaja w pełni interesów strony. Osoby wykonujące zawody zaufania publicznego podlegają wprawdzie obowiązkowemu ubezpieczeniu cywilnemu, jednak odszkodowanie – niezależnie od praktycznych trudności i uciążliwości związanych z jego uzyskaniem – nie jest i nie może być postrzegane jako ekwiwalent merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd (wyrok z 1 lipca 2008 r., SK 40/07). Wprowadzenie dodatkowego wymagania formalnego w postaci korelacji między zakresem zaskarżenia i zakresem wniosku kasacyjnego nie jest również wystarczająco uzasadnione potrzebą ograniczenia dostępności skargi kasacyjnej, tak by nie stała się ona środkiem przysługującym w każdej sprawie. Właściwym instrumentem służącym temu celowi jest konieczność istnienia przyczyn przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.), niezbędnych, by skarga podlegała merytorycznemu rozpoznaniu. W związku z tym tworzenie dodatkowych barier formalnych może mieć realne znaczenie jedynie w tych sytuacjach, gdy przyczyny przyjęcia skargi do rozpoznania w danej sprawie istnieją, co w niniejszym postępowaniu w stosunku do skargi powódki stwierdził Sąd Najwyższy postanowieniem z 15 września 2023 r., I CSK 4633/22. Podstawy do odrzucenia skargi w takiej sytuacji mogą nasuwać dodatkowe wątpliwości. Przedstawiając do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy wskazał również na możliwość przyjęcia rozwiązania pośredniego między uznaniem, że brak korelacji między zakresem zaskarżenia i wniosku powoduje odrzucenie każdej skargi kasacyjnej w całości, a przyjęciem, że nie powoduje to jej odrzucenia. Można sobie mianowicie wyobrazić, że skarga kasacyjna ulegnie III CZP 29/25 8 odrzuceniu w części, w której występuje brak korelacji, a uznana za dopuszczalną w zakresie, w jakim zakres zaskarżenia i wniosek pokrywają się. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnego orzeczenia, co wpływa na ocenę zgodności z Konstytucją wymagań formalnych, które powinny być spełnione w przypadku tego środka. Jak podniósł Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 30 maja 2007 r., SK 68/06 (OTK ZU 2007, nr 6A, poz. 53), ze względu na przyjętą w art. 176 ust. 1 Konstytucji gwarancję dwuinstancyjnego postępowania sądowego, ustawodawca co do zasady korzysta z wolności wyboru modelu postępowania kasacyjnego oraz ewentualnej modyfikacji kryteriów wyznaczających dostęp do zwyczajnej kasacji przez zastąpienie dotąd obowiązujących podstaw kasacyjnych innymi oraz procedury przyjmowania kasacji do rozpoznania, o ile przyjęte kryteria będą się mieścić w porządku konstytucyjnym. Nie jest jednak tak, że decydując się na wyjście poza minimalny standard gwarantowany przez art. 176 ust. 1 Konstytucji i ustanawiając przepisy wyznaczające dostęp do trzeciej instancji, ustawodawca mógł działać na zasadzie pełnej dowolności i to niezależnie od tego, czy kasacja ukształtowana zostaje jako środek zaskarżenia wszczynający postępowanie przed kolejną instancją sądową, czy też środek zaskarżenia inicjujący odrębne postępowanie kontrolne. W tym zakresie ustawodawca skrępowany jest bowiem innymi przepisami konstytucyjnymi. Jeżeli ustawodawca w wybranych przez siebie kategoriach spraw zdecyduje się na przyznanie możliwości zaskarżenia do kolejnej, trzeciej instancji, to postępowanie to musi odpowiadać standardom rzetelnego procesu (co stanowi samo w sobie komponent prawa do sądu), nawet, jeżeli nie ma podstaw do dopatrywania się na tle Konstytucji samoistnego prawa do trzeciej instancji (kasacji). Wobec swobody ustawodawcy w zakresie kształtowania modelu kasacji ocena kryterium ograniczającego prawo dostępu do tego środka powinna więc przebiegać z punktu widzenia jego zgodności z porządkiem konstytucyjnym, a w szczególności ze standardem rzetelnego legislacyjnie ukształtowania procedury. Decyzja ustawodawcy o wprowadzeniu dodatkowej procedury ponad minimalny standard dwuinstancyjnego postępowania, gwarantowany przez art. 176 III CZP 29/25 9 ust. 1 Konstytucji, powoduje zatem, że taka procedura, sama w sobie nieobligatoryjna z perspektywy konstytucyjnej, może być przedmiotem oceny konstytucyjnej z punktu widzenia innych kryteriów i wzorców konstytucyjnych (wyrok TK z 1 lipca 2008 r., SK 40/07, OTK ZU 2008, nr 6A, poz. 101). W szczególności zasada sprawiedliwości proceduralnej (rzetelności proceduralnej) dotyczy wszystkich etapów postępowania sądowego. Wynika ona nie tylko z art. 45 ust. 1 Konstytucji, ale także z art. 2 Konstytucji, i jest „wartością samą w sobie” (zob. wyroki TK: z 16 stycznia 2006 r., SK 30/05, OTK ZU 2006, nr 1A, poz. 2; z 2 października 2006 r., SK 34/06, OTK ZU 2006, nr 9A, poz. 118; z 1 lipca 2008 r., SK 40/07). Konstytucja w art. 78 formułuje gwarancję prawa do zaskarżenia orzeczeń sądów pierwszej instancji, nie stoi natomiast na przeszkodzie uzależnieniu prawa do skargi kasacyjnej (kasacji) od dodatkowych kryteriów. Przepisy Konstytucji dają ustawodawcy zwykłemu pewną swobodę kreowania środków zaskarżenia orzeczeń zapadłych w drugiej instancji. Wprowadzając je do procedury cywilnej, ustawodawca mógł – przy spełnieniu konstytucyjnego wymogu dwuinstancyjności – ukształtować w ustawie zakres ich dopuszczalności wedle swego uznania (zob. wyroki TK: z 6 października 2004 r., SK 23/02, OTK ZU 2004, nr 9A, poz. 89; z 27 maja 2025 r., SK 43/22. OTK ZU 2025, s. A, poz. 55). Uwzględniając powyższe założenia, należy uznać, że w zakresie wykraczającym poza konstytucyjny standard minimalny dwuinstancyjnego postępowania rozpoznawczego, ustawodawca dysponuje szerokim zakresem swobody w kształtowaniu ram i treści innych, nadzwyczajnych środków zaskarżenia (zob. wyroki TK: z 16 stycznia 2006 r., SK 30/05; 2 października 2006 r., SK 34/06, OTK ZU 2006, nr 9A, poz. 118, i z 1 lipca 2008 r., SK 40/07). Odejście w określonych normatywnie sytuacjach od typowego czy klasycznego modelu ochrony sądowej nie może być per se traktowane jako przejaw naruszenia konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu (wyrok TK z 28 lipca 2004 r., P 2/04, OTK ZU 2004, nr 7A, poz. 72). Trybunał Konstytucyjny nie jest uprawniony do kontrolowania trafności rozwiązań przyjmowanych przez ustawodawcę i może interweniować dopiero wówczas, gdy ustawodawca przekroczył zakres swobody regulacyjnej i to w sposób na tyle drastyczny (nieproporcjonalność), że przyjęte III CZP 29/25 10 rozwiązania prowadzą do istotnego naruszenia konstytucyjnie chronionych wartości (zob. np. wyrok TK z 12 grudnia 2006 r., P 15/05, OTK ZU 2006, nr 11A, poz. 171). Sprawiedliwość proceduralna nie może być oceniana w kategoriach abstrakcyjnych, niezależnie od kategorii spraw, które są przedmiotem rozpoznania sądowego, konfiguracji podmiotowych, znaczenia poszczególnych kategorii praw dla ochrony interesów jednostki itd. Ustawodawca zachowuje w tym zakresie dość znaczne pole swobody, które umożliwia kształtowanie procedur sądowych z uwzględnieniem tych zróżnicowanych czynników i zarazem w sposób stanowiący próbę wyważenia wartości pozostających w pewnym konflikcie. O zgodności art. 3986 § 2 i 3 w związku z art. 3984 § 1 pkt 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny wprost orzekł w wyroku z 11 lipca 2018 r., SK 3/17 (OTK ZU 2018, s. A, poz. 50). W uzasadnieniu tego orzeczenia podkreślono, że w pewnych wypadkach procedura, która nie przewiduje wezwania działającej starannie strony do usunięcia braków wniesionego środka procesowego, może zostać zakwalifikowana jako naruszająca wywodzone z zasady sprawiedliwości proceduralnej prawo strony do wysłuchania. W świetle orzecznictwa Trybunału dotyczy to jednak tylko wypadków, gdy procedura taka narusza zasadę równości stron postępowania, odrzucenie środka procesowego bez wezwania do usunięcia jego braków stanowi przejaw nadmiernego formalizmu, gdyż braki te nie mają znaczenia dla rozpoznania sprawy, przyjęte kryteria kontroli dopuszczalności danego środka są niejasne lub nadmiernie skomplikowane, co utrudnia jego prawidłowe wniesienie nawet przy dochowaniu należytej staranności. Artykuł 3984 k.p.c. reguluje przesłanki prawidłowości sporządzenia skargi kasacyjnej. W świetle tego przepisu skarga powinna zawierać oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części (art. 3984 § 1 pkt 1), przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie (art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.), wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany (art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.) oraz wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie (art. 3984 § 2 k.p.c.). Skarga powinna ponadto czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego (art. 126 w zw. z art. 3984 § 3 k.p.c.). III CZP 29/25 11 Wymagania powyższe nie są rozumiane jednolicie. Przede wszystkim wyróżnić należy tzw. elementy konstrukcyjne, które kształtują treść skargi jako szczególnego, nadzwyczajnego środka zaskarżenia (art. 3984 § 1 k.p.c.), a ponadto elementy wymagane dla każdego pisma procesowego (art. 3984 § 3 k.p.c.). Niejednolicie oceniany jest charakter wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wraz z jego uzasadnieniem (art. 3981 § 2 k.p.c.), co jednak pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego. Wyróżnienie konstrukcyjnych oraz niekonstrukcyjnych elementów skargi jest utrwalone zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie. Elementy konstrukcyjne odnoszą się do istoty skargi. Jeśli zatem jest ona pozbawiona któregokolwiek z elementów konstrukcyjnych, to uznać należy, że stanowi jedynie jej „pozór”. W konsekwencji oznacza to, iż nie została skonstruowana skarga kasacyjna ze względu na niedochowanie wymagań co do jej istoty, a „skarga” zawierająca braki w tej mierze podlega odrzuceniu bez wzywania do ich usunięcia (art. 3986 § 2 k.p.c.) Natomiast elementy niekonstrukcyjne (pozostałe, formalne) dotyczą tego, co można określić jako zewnętrzną formę skargi. Skarga kasacyjna, jak każda czynność, podlega interpretacji. Oznacza to, że wadliwość może być pozorna, jeżeli zostanie zastosowana tzw. przyjazna wykładnia treści skargi, względnie zasada falsa demonstratio non nocet (zob. wyrok SN z 11 sierpnia 2022 r., II CSKP 308/22, OSNC 2023, nr 6, poz. 60; postanowienie SN z 16 listopada 2023 r., II CSKP 2175/22). Może to jednak mieć miejsce jedynie z uwzględnieniem konieczności spełnienia podstawowych wymagań co do dopuszczalnych ram treści skargi, a także przy ważeniu każdorazowo zasługujących na ochronę interesów procesowych drugiej strony. Odnotować należy również w orzecznictwie zapatrywanie rygorystyczne w tym zakresie, wskazujące, iż przeciwko dopuszczalności wykładni umożliwiającej wywiedzenie, czego żąda skarżący, przemawia sformalizowanie przez ustawodawcę skargi kasacyjnej jako środka zaskarżenia, jak również to, że może być ona sporządzona wyłącznie przez osobę o odpowiednich kwalifikacjach zawodowych (zob. postanowienie SN z 21 lipca 2006 r., III CZ 41/06). III CZP 29/25 12 Powyższe ma znaczenie o tyle, że problem oceny skutków rozbieżności między zakresem zaskarżenia a wnioskiem skargi kasacyjnej powstaje w sytuacji, gdy przy uwzględnieniu dostępnych metod wykładni Sąd Najwyższy uzna, że nie jest możliwe osiągnięcie satysfakcjonującego rezultatu przez usunięcie takiej rozbieżności. W niniejszej sprawie kluczowa pozostaje treść art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c., zgodnie z którym skarga powinna zawierać oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części. Ponadto w skardze powinien być zawarty wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany (art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.). Z art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c. wynika zatem konieczność spełnienia w treści skargi kasacyjnej dwóch odrębnych wymagań konstrukcyjnych. Pierwszym jest oznaczenie zaskarżonego orzeczenia, zaś drugim wskazanie zakresu zaskarżenia, tj. oznaczenie przez skarżącego, czy zaskarża on orzeczenie w całości, czy w części. Pierwsze z wymagań urzeczywistnia zasadę rozporządzalności, w świetle której o zakresie rozpoznania sprawy decyduje skarżący (tantum devolatum quandum apellatum). Wymaganie to służy właściwej identyfikacji zaskarżonego rozstrzygnięcia i w tym zakresie nie budzi zasadniczych wątpliwości. Oznaczenie zaskarżonego orzeczenia następuje co najmniej przez wskazanie sądu, który wydał zaskarżony wyrok, sygnatury akt i daty wydania wyroku (zob. postanowienia SN z 14 lipca 2005 r., III CZ 60/05; z 13 listopada 2003 r., I CK 373/03; z 12 lipca 2006 r., III CSK 157/06). Z kolei drugie wymaganie polega na konieczności oznaczenia tego, co (jaki zakres) w sentencji kwestionowanego orzeczenia podlegać ma ocenie w ramach rozpoznania przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej. Jednocześnie zaś w ten sposób zostaje określona ta część rozstrzygnięcia, która nie jest przez skarżącego kwestionowana. Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. wymaganie to determinuje zakres kognicji Sądu Najwyższego. Sąd ten pozostaje związany tak określonym zakresem zaskarżenia, nie mogąc rozstrzygać o tym, co nie jest nim objęte. Nie ulega III CZP 29/25 13 wątpliwości, że w świetle art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c. strona skarżąca powinna każdorazowo precyzyjnie określić zarówno to, czy orzeczenie, od którego wywodzi skargę kasacyjną, jest zaskarżone w całości, czy w części, a także – w drugim przypadku – w jakiej części. Treść tak sformułowanego wniosku nie może być dorozumiana czy domniemywana na podstawie treści uzasadnienia, względnie z uwagi na inne elementy skargi kasacyjnej lub okoliczności. Zasadnicze wątpliwości dotyczą formuły wniosku kasacyjnego. Odnosi się on do tego, jakiego rozstrzygnięcia i w jakim zakresie oczekuje skarżący od Sądu Najwyższego w ramach rozpoznania skargi kasacyjnej. W odniesieniu do tej kwestii przyjmuje się, że Kodeks postępowania cywilnego dopuszcza możliwość zgłoszenia żądania rozstrzygnięcia o charakterze kasatoryjnym (o uchylenie kwestionowanego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi meriti), względnie orzeczenia reformatoryjnego, tj. rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy (zob. ponadto art. 39819 k.p.c.). Wybór w tym zakresie należy do skarżącego. Kompetencji tej odpowiada treść art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c., który stanowi, że skarga kasacyjna musi zawierać wniosek obejmujący żądanie bądź uchylenia, bądź uchylenia i zmiany zaskarżonego rozstrzygnięcia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany. Nie jest też wykluczone jednoczesne wnioskowanie przez skarżącego, alternatywnie: o uchylenie lub o uchylenie i zmianę orzeczenia. Niedopełnienie wymagania w tym zakresie względnie sformułowanie wniosku w inny sposób, tj. objęcie żądaniem innego rodzaju rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, skutkować powinno odrzuceniem skargi a limine, tj. bez wzywania skarżącego do usunięcia lub uzupełnienia braków (zob. też art. 3986 § 2 i 3 k.p.c.). Wyłącznie językowa analiza art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. w odniesieniu do wniosku o uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia może prowadzić do pewnych wątpliwości, gdyż z punktu widzenia logiki nie jest możliwe, aby orzeczenie, które jest uchylane, jednocześnie podlegało zmianie (zob. T. Zembrzuski, w: P. Rylski, A. Olaś (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, wyd. 4, 2025, t. 4 do art. 39816). Zauważyć przy tym należy, że w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy nie może zmienić III CZP 29/25 14 zaskarżonego orzeczenia, natomiast w razie uznania zasadności skargi kasacyjnej i przyjęcia, że istnieją przesłanki do wydania orzeczenia reformatoryjnego, może orzeczenie to uchylić i orzec co do istoty sprawy (art. 39816 k.p.c.) jak sąd drugiej instancji. W takim wypadku, w ramach rozstrzygnięcia możliwe jest ewentualnie dokonanie zmiany orzeczenia sądu pierwszej instancji, jednak skoro orzeczenie to nie podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną, nie sposób przyjąć, by w art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. mowa była o tym orzeczeniu. Z powyższego wynika, że przy interpretacji wskazanego przepisu nie można poprzestać wyłącznie na wynikach wykładni językowej. W związku z tym należy zauważyć, że jego brzmienie wzorowane było na odnoszącym się do kasacji sformułowaniu uchylonego art. 3933 § 1 pkt 4 k.p.c., który przewidywał, że kasacja powinna zawierać wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia. Odpowiadało to kompetencji Sądu Najwyższego przewidzianej w uchylonym art. 39315 k.p.c., zgodnie z którym, jeżeli podstawa naruszenia prawa materialnego była uzasadniona, a kasacji nie oparto także na podstawie naruszenia przepisów postępowania lub podstawa ta okazała się nieuzasadniona, Sąd Najwyższy mógł zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy. Wskazana możliwość zmiany zaskarżonego orzeczenia wynikała z tego, że kasacja była środkiem zaskarżenia przysługującym od orzeczeń sądu drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie, którym nie służył wówczas przymiot prawomocności. Zmiana charakteru środka zaskarżenia i wprowadzenie w miejsce kasacji skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia prawomocnego orzeczenia spowodowała, że w aktualnym stanie prawnym, ściśle rzecz ujmując, nie jest już możliwe orzeczenie o zmianie zaskarżonego orzeczenia. Pomimo tego nie ulega wątpliwości, że istota rozstrzygnięcia pozostaje w obu przypadkach taka sama – polega ona na wydaniu orzeczenia reformatoryjnego. Oznacza to, że przez „zmianę orzeczenia” w rozumieniu art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. należy rozumieć nie tyle jego zmianę w znaczeniu technicznoprawnym (w razie uwzględnienia wniosku orzeczenie zostanie uchylone), lecz zmianę merytorycznej decyzji co do roszczenia procesowego będącego przedmiotem postępowania, która nastąpi wskutek wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia zastępującego orzeczenie sądu drugiej instancji. III CZP 29/25 15 Założenie, zgodnie z którym przez wniosek o uchylenie i zmianę orzeczenia w art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. ustawodawca rozumie jednolity wniosek o wydanie orzeczenia reformatoryjnego, o którym mowa w art. 39816 k.p.c., nie może pozostać bez wpływu na interpretację dalszej części pierwszego z wymienionych przepisów, który nakazuje zawarcie w skardze kasacyjnej oznaczenia „zakresu żądanego uchylenia i zmiany”. Wymaganie to w orzecznictwie (jedynie tytułem przykładu tak SN w postanowieniach: z 13 lipca 2007 r., V CSK 214/07; z 11 stycznia 2011 r., V CSK 272/10; z 27 listopada 2025 r., I CSK 4083/24; z 27 listopada 2025 r., I CSK 100/25; z 27 listopada 2025 r., I CSK 21/25; z 18 grudnia 2025 r., I CSK 489/25) jest rozumiane na ogół jako odnoszące się do obu możliwych wniosków kasacyjnych, a więc zarówno do wniosku o wydanie orzeczenia kasatoryjnego (o uchylenie orzeczenia), jak i wniosku o wydanie orzeczenia reformatoryjnego (o uchylenie i zmianę orzeczenia). Interpretacja taka nie ma jednak podstawy w wykładni językowej art. 3984 § 1 pkt 3 in fine k.p.c. Ta część przepisu odnosi się wyraźnie jedynie do wniosku o uchylenie i zmianę, a więc wniosku o wydanie orzeczenia reformatoryjnego. Gdyby celem ustawodawcy było uznanie konieczności każdorazowego oznaczenia zakresu żądanego uchylenia, zostałoby to wprost określone w treści przepisu przez nakazanie oznaczenia przez skarżącego zakresu żądanego uchylenia lub uchylenia i zmiany zaskarżonego orzeczenia (podobnie jak odrębnie ujęty został wniosek o uchylenie obok wniosku o uchylenie i zmianę). Oznacza to, że wyrażany dotychczas w orzecznictwie dominujący pogląd nie zasługuje na aprobatę i nie znajduje podstaw w treści przepisów Kodeksu postępowania kasacyjnego o skardze kasacyjnej. Wyrażone tutaj stanowisko, które znalazło odzwierciedlone w punkcie pierwszym uchwały, ma również potwierdzenie w wynikach wykładni funkcjonalnej. W tej mierze należy wyjść od powszechnie przyjętego założenia, zgodnie z którym Sąd Najwyższy zasadniczo nie jest związany rodzajem wniosku kasacyjnego. Założenie to w każdym razie pozostaje trafne w odniesieniu do wniosku o wydanie orzeczenia kasatoryjnego, gdyż w razie uznania zasadności skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy może wydać takie orzeczenie w każdym wypadku, niezależnie od rodzaju złożonego wniosku (art. 39815 § 1 k.p.c.). Dostrzec należy natomiast, że orzeczenie reformatoryjne art. 39816 k.p.c. może zostać wydane jedynie „na III CZP 29/25 16 wniosek skarżącego”. Sformułowanie odpowiedniego wniosku stanowi więc niezbędną przesłankę wydania orzeczenia o takim charakterze. Oznacza to, że funkcje wniosku o wydanie orzeczenia kasatoryjnego i wniosku o wydanie orzeczenia reformatoryjnego są zasadniczo odmienne, gdyż jedynie złożenie tego drugiego ma rzeczywisty wpływ na treść orzeczenia Sądu Najwyższego. Odmienna rola obydwu wniosków usprawiedliwia sformułowanie innych wymagań formalnych w stosunku do wniosku o wydanie orzeczenia reformatoryjnego. Wymaganie oznaczenia zakresu żądanego uchylenie nie służyłyby natomiast żadnemu celowi w przypadku wniosku o uchylenie zaskarżonego orzeczenia (wydanie orzeczenia kasatoryjnego), którym Sąd Najwyższy nie jest związany w żadnym aspekcie. W związku z tym jedyne praktyczne znaczenie hipotetycznego wymagania, by wniosek taki określał zakres żądanego uchylenia, polegałoby na tym, że skarga kasacyjna podlegałaby odrzuceniu w razie niespełnienia tego wymagania. Nie sposób zakładać, by intencją racjonalnego ustawodawcy było wprowadzenie takich wymagań, zbędnych do prawidłowego rozpoznania skargi. Należy zresztą wyrazić wątpliwość, czy wymaganie tego rodzaju byłoby zgodne ze scharakteryzowanymi na wstępie wymaganiami konstytucyjnymi, a w szczególności zasadą sprawiedliwości proceduralnej (rzetelności proceduralnej), o której zachowanie musi dbać ustawodawca także, gdy wprowadza możliwość weryfikacji orzeczenia w postępowaniu, które nie jest obligatoryjne z punktu widzenia wymagań Konstytucji. Wniosek wyciągnięty w ramach punktu pierwszego podjętej uchwały miał zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii objętej punktem drugim, odnoszącym się bezpośrednio do przedstawionego zagadnienia prawnego. Niezależnie od tego, czy przyjąć konieczność istnienia korelacji między zakresem zaskarżenia a zakresem wniosku o wydanie orzeczenia reformatoryjnego, nie sposób uznać, aby konieczność taka istniała w wypadku sformułowania wniosku o wydanie orzeczenia kasatoryjnego. Skoro wniosek taki w ogóle nie musi określać zakresu żądanego uchylenia zaskarżonego orzeczenia, to nie sposób byłoby przyjąć, iż w sytuacji, gdy zakres ten zostanie jednak przez skarżącego określony, jego ewentualna sprzeczność z zakresem zaskarżenia miałaby prowadzić do III CZP 29/25 17 pozbawienia skargi kasacyjnej jednego z jej konstrukcyjnych elementów. Odmienne założenie oznaczałoby, że nawet gdy skarga kasacyjna spełnia wszystkie wymagania określone w art. 3984 § 1 k.p.c., sformułowanie jakichś jej elementów fakultatywnych, może doprowadzić do takiego skutku, że wymagania te zostaną uznane za niespełnione. Trudno wskazać jakąkolwiek podstawę dla akceptacji takiego założenia. Nakazuje to przyjęcie wniosku, że korelacja i wskazanie zakresu żądanego uchylenia nie ma znaczenia w sytuacji, gdy skarżący określając zakres zaskarżenia (w całości albo w części) jednocześnie wnioskuje o uchylenie orzeczenia sądu meriti i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Trudno wówczas oczekiwać, by skarżący mógł zasadnie formułować odmienne żądanie w tym zakresie w porównaniu ze wskazanym zakresem zaskarżenia. Innymi słowy, to ostatnie wymaganie bezwzględnie określone w art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c. każdorazowo determinuje zakres dopuszczalnego i koniecznego wniosku kasatoryjnego. W konsekwencji też należy przyjąć, że brak bądź odmienne sformułowanie zakresu żądania kasatoryjnego (żądania uchylenia orzeczenia sądu ad quem w całości mimo zaskarżenia w części lub odwrotnie, względnie brak określenia zakresu wniosku) nie wpływa na ocenę prawidłowości treści oraz wymagań skargi kasacyjnej w świetle art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. i nie może skutkować jej odrzuceniem a limine. W realiach sprawy, w której sformułowano zagadnienie prawne, rozstrzygnięcie kwestii objętej punktem drugim uchwały należy uznać za wystarczające, gdyż jednym z wniosków sformułowanych przez skarżącą kasacyjnie był wniosek o wydanie orzeczenia kasatoryjnego. W związku z tym, niezależnie od stanowiska zajmowanego w kwestii wymogu istnienia korelacji w zakresie wniosku reformatoryjnego, w stanie faktycznym sprawy nie może mieć to znaczenia dla rozstrzygnięcia. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. w zw. z art. 86 § 1 uSN, orzeczono jak w sentencji. III CZP 29/25 18 Marcin Krajewski Jacek Grela Krzysztof Grzesiowski Dariusz Pawłyszcze Piotr Telusiewicz Marcin Trzebiatowski Kamil Zaradkiewicz (Ł.W.) [r.g.]