POSTANOWIENIE

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

19 stycznia 2024 r.

Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

Prezes SN Joanna Misztal-Konecka (przewodniczący)
‎SSN Beata Janiszewska
‎SSN Marcin Łochowski
‎SSN Marcin Krajewski (sprawozdawca)
‎SSN Dariusz Pawłyszcze
‎SSN Tomasz Szanciło
‎SSN Kamil Zaradkiewicz

Protokolant Agnieszka Łuniewska

na posiedzeniu jawnym 19 stycznia 2024 r. w Warszawie
‎na skutek przedstawienia przez Prokuratora Generalnego
‎wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego:

„Czy w sprawie o ustalenie albo zmianę płci wytoczonej przez osobę transseksualną pozostającą w związku małżeńskim lub posiadającą dzieci, po stronie pozwanej muszą wystąpić obok żyjących rodziców, nierozwiedziony małżonek lub dzieci powoda, a ich współuczestnictwo ma charakter współuczestnictwa jednolitego (art. 73 § 2 k.p.c. w zw. z art. 72 § 2 k.p.c.)?”

przedstawia wniosek o podjęcie uchwały składowi całej Izby Cywilnej.

UZASADNIENIE

Na podstawie art. 83 § 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym Prokurator Generalny wniósł o rozstrzygnięcie przez skład 7 sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego, czy w sprawie o ustalenie albo zmianę płci, wytoczonej przez osobę transseksualną pozostającą w związku małżeńskim lub posiadającą dzieci, po stronie pozwanej muszą wystąpić, obok żyjących rodziców, nierozwiedziony małżonek lub dzieci powoda, a ich współuczestnictwo ma charakter współuczestnictwa jednolitego (art. 73 § 2 w zw. z art. 72 § 2 k.p.c.)?

W uzasadnieniu wnioskodawca powołał się na rozbieżność między stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy w wyroku z 6 grudnia 2013 r., I CSK 146/13 (OSNC-ZD 2015, nr B, poz. 19), a poglądem wyrażonym w wyroku z 10 stycznia 2019 r., II CSK 371/18 (OSNC 2019, nr 10, poz. 104). W pierwszym z orzeczeń stwierdzono, że istota więzi prawnych łączących transseksualistę występującego o ustalenie zmiany płci metrykalnej z jego nierozwiedzionym małżonkiem oraz dziećmi decyduje o jednolitej postaci współuczestnictwa koniecznego między tymi osobami (art. 73 § 2 w zw. z art. 72 § 2 k.p.c.). Natomiast w orzeczeniu z 2019 r. Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawie o ustalenie zmiany płci bierną legitymację procesową mają wyłącznie rodzice powoda, a jeżeli nie żyją – kurator ustanowiony przez sąd.

W ocenie Prokuratora Generalnego stanowisko zajęte w wyroku z 10 stycznia 2019 r., II CSK 371/18, stanowi wyłom w dotychczasowej utrwalonej praktyce orzeczniczej, co pozwala na stwierdzenie, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ujawniły się rozbieżności co do wykładni art. 73 § 2 w zw. z art. 72 § 2 k.p.c. Prawidłowe ustalenie stron procesu w sprawach objętych zagadnieniem prawnym zależy właśnie od interpretacji tych przepisów.

Prokurator wskazał, że zarówno z przepisów Konstytucji, jak i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, iż małżeństwem może być wyłącznie związek kobiety i mężczyzny. Powoduje to nie tylko, że konieczny jest udział nierozwiedzionego małżonka w postępowaniu o ustalenie lub zmianę płci metrykalnej, ale skutkuje także niedopuszczalnością uwzględnienia powództwa w takiej sytuacji. Również charakter więzi łączących transseksualnego rodzica z dzieckiem powinien być brany pod uwagę w trakcie procesu o uzgodnienie płci. Z rodzicielstwa wynikają liczne stosunki prawa rodzinnego, w tym władza rodzicielska oraz obowiązek alimentacyjny. Nie należy także wykluczać możliwości dokonania wzmianki lub adnotacji w zakresie danych identyfikacyjnych rodzica zawartych w akcie urodzenia dziecka. Zdaniem wnioskodawcy nie można przyjąć, że stroną postępowania powinni być wyłącznie rodzice. Żyjący i nierozwiedziony małżonek oraz małoletnie dzieci transseksualisty mają silniejszą legitymację do występowania po stronie biernej niż żyjący rodzice osoby transseksualnej.

W konkluzji Prokurator Generalny opowiedział się za stanowiskiem, zgodnie z którym w sprawie o ustalenie albo zmianę płci metrykalnej, zainicjowanej pozwem osoby transseksualnej pozostającej w związku małżeńskim lub posiadającej małoletnie dzieci, po stronie pozwanej muszą wystąpić, obok żyjących rodziców, nierozwiedziony małżonek lub dzieci powoda, a ich współuczestnictwo ma charakter współuczestnictwa jednolitego. Jednocześnie wnioskodawca zaznaczył, że sąd, rozpoznając powództwo o ustalenie albo zmianę płci metrykalnej wytoczone przez transseksualistę, powinien zastosować art. 59 k.p.c., tj. zawiadomić prokuratora o toczącej się sprawie.

W toku postępowania, powołując się na art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich, Rzecznik przedstawił stanowisko, w którym wniósł o odmowę podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy. W opinii Rzecznika nie zachodzą rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych co do osób, które powinny występować po stronie pozwanej w postępowaniach dotyczących korekty płci metrykalnej, w związku z czym nie istnieje potrzeba ujednolicenia orzecznictwa w tym zakresie. Sąd Najwyższy definitywnie rozstrzygnął w wyroku z 10 stycznia 2019 r., II CSK 371/18, że legitymację bierną mają wyłącznie rodzice powoda i stanowisko to jest konsekwentnie uwzględniane
‎w postępowaniach przed sądami powszechnymi. Jednocześnie Rzecznik zauważył, że w postępowaniach o ustalenie płci powinien być badany stan cywilny powoda. W praktyce osoby transpłciowe pozostające w związku małżeńskim decydują się jednak na rozwiązanie go przez rozwód przed wytoczeniem powództwa o ustalenie płci.

Stanowisko w sprawie, powołując się na art. 63 w zw. z art. 61 § 1 pkt 5 k.p.c., zajęło również Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii. Podzieliło ono zasadniczo wnioski wyrażone w wymienionym wyżej wyroku Sądu Najwyższego z 2019 r., opowiadając się za przyjęciem jak najmniej uciążliwego wariantu procesu dla osoby transpłciowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 86 § 2 in principio ustawy o Sądzie Najwyższym, jeżeli skład 7 sędziów Sądu Najwyższego uzna, że znaczenie dla praktyki sądowej lub powaga występujących wątpliwości to uzasadnia, może zagadnienie prawne lub wniosek o podjęcie uchwały przedstawić składowi całej izby.

W ocenie Sądu Najwyższego w sprawie wystąpiły przesłanki wymienione w tym przepisie. W szczególności nie ulega wątpliwości bardzo istotna waga zagadnienia metrykalnej zmiany płci dla osób zainteresowanych dokonaniem takiej zmiany oraz rosnąca liczba związanych z tym postępowań w praktyce sądowej. Pomimo zgłaszanych od wielu lat postulatów ustawodawca nie zdecydował się na uregulowanie tej kwestii w przepisach, co sprawia, że wszelkie rozwiązania przyjmowane w praktyce orzeczniczej mogą budzić wątpliwości co do swojej formalnej poprawności. W tej sytuacji, wobec konieczności poszukiwania możliwych rozwiązań wyłącznie w praktyce sądów, pożądane jest, aby praktyka ta wsparta była autorytetem orzeczenia całej izby Sądu Najwyższego.

W związku z powyższym orzeczono jak w sentencji.

(E.M.)

R.G.