III CZ 92/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Adam Doliwa
24 czerwca 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 czerwca 2025 r. w Warszawie
zażalenia B.S. i T.M.
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 7 października 2024 r., I ACa 1870/23,
w sprawie z powództwa T.M.
przeciwko B.S.
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,
1. uchyla zaskarżony wyrok;
2. pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego sądowi, który wyda orzeczenie kończące
postępowanie w sprawie.
(R.N.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 7 października 2024 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku uchylił wyrok
Sądu Okręgowego w Toruniu z 20 marca 2023 r. i przekazał temu Sądowi do
ponownego rozpoznania sprawę z powództwa T.M. przeciwko B.S. o uznanie
czynności prawnej za bezskuteczną.
Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty
sprawy, ponieważ powód nie sprecyzował, jakie wierzytelności względem powódki
usiłuje chronić przez wytoczenie powództwa w sprawie. Sąd Apelacyjny podkreślił,
III CZ 92/25
2
że powód dokonał jedynie zsumowania swoich wierzytelności, a od uzyskanego
wyniku odjął wartość aktywów pozwanej.
Zażalenia do Sądu Najwyższego wywiodły obie strony postępowania,
zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. (każda ze stron), a także art. 187 § 1
pkt 1, art. 130 § 1 oraz art. 527 § 1, art. 531 § 1 i art. 193 k.p.c. (powód).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że przyczyną uchylenia
wyroku Sądu pierwszej instancji było niedostateczne sprecyzowanie przez powoda
wierzytelności, których ochrony dochodzi przez złożenie skargi pauliańskiej.
Z wywodu Sądu drugiej instancji wynika jednak, że zarówno podstawa faktyczna,
jak i prawna powództwa została wykazana w sposób należyty. Sąd odwoławczy
bowiem bez trudu zrekonstruował sposób rozumowania powoda, rozpoznając
ogólnie podaną wartość chronionych zobowiązań jako sumę poszczególnych
(a zatem dających się określić) wierzytelności, pomniejszoną o konkretną wartość
wskazaną przez powoda.
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego do nierozpoznania istoty
sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi
się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on zbadania materialnej
podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony bezpodstawnie przyjmując,
że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie,
w szczególności w razie oddalenia powództwa z uwagi na przyjęcie braku
legitymacji procesowej po którejś ze stron (por. m.in. postanowienia SN:
z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12; z 6 grudnia 2013 r., I CZ 90/13;
z 24 października 2024 r., III CZ 181/24). Żadna z wymienionych sytuacji nie
nastąpiła w niniejszej sprawie. Przeciwnie, Sąd Okręgowy prawidłowo
zidentyfikował przedmiot sprawy, przesądzający o jej istocie. Przedmiotem tym jest
badanie, czy czynność prawna została dokonana z naruszeniem interesów
wierzyciela.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że w obowiązującym
modelu apelacji pełnej rola sądu drugiej instancji nie ogranicza się jedynie do
samego aktu kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia, ale obejmuje także powinność
III CZ 92/25
3
merytorycznego rozpoznania sprawy. Zgodnie z art. 382 k.p.c. sąd drugiej instancji
orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji
oraz w postępowaniu apelacyjnym. Z tak ukształtowanego zakresu kompetencji
sądu drugiej instancji oraz treści art. 386 § 2 i 4 k.p.c. wynika, że postępowanie to,
co do zasady, powinno zakończyć się wydaniem orzeczenia kończącego
postępowanie (zob. wyrok SN z 15 czerwca 2023 r., II CSKP 1139/22).
Zatem uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania ma charakter wyjątkowy, a umożliwiających je przesłanek
(niezbadania istoty sprawy oraz nieprzeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości) nie należy interpretować w sposób rozszerzający. Zgodnie zaś
z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, wszelkie inne wady
rozstrzygnięcia, poza nieważnością postępowania, nie uzasadniają uchylenia
wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (zob. postanowienie SN
z 6 czerwca 2023 r., II UZ 4/23).
Rozpoznanie istoty sprawy wymaga zawsze prawidłowego zidentyfikowania
jej przedmiotu; bez tego zabiegu nie jest możliwe dokonanie oceny żądania pozwu
w płaszczyźnie prawa materialnego. Nie jest możliwa zaś ocena tego przedmiotu
w sytuacji, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia uniemożliwia prześledzenie
rozumowania sądu pierwszej instancji (zob. Postanowienie SN z 29 maja 2025 r.,
III CZ 57/25).
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że o nierozpoznaniu istoty sprawy
nie świadczy potrzeba poczynienia nowych ustaleń co do okoliczności faktycznych,
choćby decydujących z punktu widzenia kierunku jej rozstrzygnięcia. Dokonanie
przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny prawnej i związana z tym potrzeba
poczynienia dodatkowych ustaleń faktycznych nie upoważnia do zarzucenia sądowi
pierwszej instancji nierozpoznania istoty sprawy, a wskazuje jedynie, że zdaniem
sądu drugiej instancji istota sprawy nie została rozpoznana prawidłowo.
Jeżeli sąd drugiej instancji odmiennie ocenia fakty, dowody lub ocenę
prawną sądu pierwszej instancji, może samodzielnie przeprowadzić uzupełniające
postępowanie dowodowe, poczynić ustalenia faktyczne, niezbędne do
III CZ 92/25
4
rozstrzygnięcia sprawy, oraz dokonać własnej oceny prawnej roszczeń powoda
(zob. postanowienie SN z 6 marca 2025 r., III CZ 172/24).
Przenosząc zaprezentowane poglądy na grunt niniejszej sprawy należało
stwierdzić, że Sąd Okręgowy prawidłowo ocenił, iż powód w kolejnych pismach
procesowych zidentyfikował zarówno chronione wierzytelności, jak i umowę, której
ubezskutecznienia się domagał. Tym samym postępowanie dowodowe zostało
przeprowadzone w sposób prawidłowy przez Sąd pierwszej instancji. Analiza
zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że Sąd Apelacyjny nietrafnie stwierdził
zaistnienie przesłanki zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. Rozpoznając apelację Sąd
ten był zobligowany i uprawniony we własnym zakresie dokonać oceny wszystkich -
jego zdaniem - nietrafnych ustaleń Sądu pierwszej instancji, w tym zwłaszcza
w zakresie ostatecznej oceny prawnej sprawy.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok na podstawie
art. 39815 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., zaś orzeczenie o kosztach pozostawił,
zgodnie z art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., Sądowi, który wyda
orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.
(P.H.)
[a.ł]
