III CZ 261/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Maciej Kowalski
27 marca 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
zażalenia L. N.
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 22 maja 2024 r., V ACa 355/22,
w sprawie z powództwa L. N.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
oddala zażalenie i pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie.
UZASADNIENIE
Powódka L. N. pozwem z 31 marca 2020 r. domagała się zasądzenia od
pozwanego Banku spółki akcyjnej w W. 34 165,76 zł wraz z ustawowymi odsetkami
za opóźnienie od 18 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu świadczeń
spełnionych przez nią w okresie od 21 września 2009 r. do 21 października 2019 r.
na podstawie umowy o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych „[...]” waloryzowany
kursem CHF zawartej 2 września 2008 r. z uwagi na jej nieważność, ustalenia
nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy o kredyt
hipoteczny dla osób fizycznych „[...]” waloryzowany kursem CHF zawartej 2
września 2008 r., ewentualnie zasądzenia od pozwanego Banku spółki akcyjnej w
III CZ 261/24
2
W. 34 165,76 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 grudnia 2019 r.
do dnia zapłaty tytułem zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych przez nią na
rzecz pozwanego w okresie od 21 września 2009 r. do 21 października 2019 r.
wynikających ze spełniania rat kredytu w wysokości wyższej, niż należna po
wyeliminowaniu z ww. umowy niedozwolonych postanowień stanowiących klauzulę
indeksacji kredytu kursem franka szwajcarskiego.
Wyrokiem z 17 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Rybniku: ustalił nieistnienie
pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy o kredyt hipoteczny
dla osób fizycznych „[...]” waloryzowany kursem CHF zawartej 2 września 2008 r.
pomiędzy L. N. a Bank SA z siedzibą w W. (pkt 1); zasądził od pozwanego na rzecz
powódki 83 487,36 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 14
października 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 2); w pozostałym zakresie powództwo
oddalił (pkt 3); orzekł o kosztach procesu (pkt 4).
Uwzględniając apelację pozwanego wyrokiem z 22 maja 2024 r. Sąd
Apelacyjny w Katowicach uchylił zaskarżone orzeczenie, zniósł postępowanie
przed Sądem Okręgowym w Rybniku począwszy od rozprawy z 3 lutego 2022 r.
i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia
o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd drugiej instancji podzielił zarzuty apelującego banku w zakresie
naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 193 § 21 i 3 k.p.c. w zw. z art. 192 k.p.c.
oraz art. 132 § 1 i § 11 k.p.c. co spowodowało, że zaskarżony wyrok został wydany
w warunkach nieważności postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c., a to
uzasadniało zastosowanie art. 386 § 2 k.p.c.
Wskazał, że Sąd pierwszej instancji orzekł o żądaniu pozwu w postaci
zmodyfikowanej pismem procesowym powódki z 2 marca 2021 r., które wpłynęło
do Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju 8 marca 2021 r.
Przywołanym pismem powódka zmieniła pierwotne żądanie pozwu, którym
dochodziła zapłaty 34 165,76 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
liczonymi od 18 grudnia 2019 r. oraz kosztów procesu. Zmodyfikowane żądanie
pozwu obejmowało pierwotne żądanie pozwu, jako żądanie ewentualne natomiast
powództwem głównym powódka domagała się: - zasądzenia od pozwanego banku
III CZ 261/24
3
na rzecz powódki 83 487,36 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od
18 grudnia 2019 r. tytułem świadczeń spełnionych w okresie od 21 września 2009 r.
do 21 października 2019 na podstawie przywołanej powyżej umowy z 2 września
2009 r. z uwagi na jej nieważność oraz - ustalenia nieistnienia pomiędzy stronami
stosunku prawnego wynikającego ze spornej umowy o kredyt hipoteczny.
Pismo procesowe powódki modyfikujące żądanie pozwu nie zostało
doręczone pełnomocnikowi pozwanego, a wniesiona przez bank odpowiedź na
pozew złożona została przed zmianą żądania pozwu. W konsekwencji, pozwany
bank, wobec braku doręczenia jego pełnomocnikowi pisma rozszerzającego
powództwo o nowe roszczenia zgłoszone jako żądania główne, został pozbawiony
możliwości obrony swoich praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Sąd Apelacyjny
zauważył, że w sytuacji, gdy powódka wystąpiła do sądu z nowym roszczeniem
zamiast poprzedniego jako zasadniczego, a nawet obok niego, skutki zmiany
powództwa, o których mowa w art. 192 k.p.c., w tym zawisłość sporu w nowym
kształcie mogły rozpocząć się dopiero z chwilą doręczenia pozwanemu pisma
zawierającego zmianę, które odpowiadało przy tym wymaganiom pozwu (art.
193 § 21, § 1 i 3 k.p.c.).
W zażaleniu na powyższy wyrok powódka zarzuciła naruszenie art.
386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że postępowanie
przed Sądem pierwszej instancji dotknięte jest wadą nieważności, w związku
z czym zachodziła konieczność uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w całości,
zniesienia postępowania i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi
pierwszej instancji.
W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie w całości oraz
o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji służy
przeprowadzeniu kontroli wystąpienia ustawowych przesłanek uprawniających sąd
odwoławczy do uchylenia zaskarżonego wyroku zamiast merytorycznego
zakończenia sprawy. Przedmiotem oceny Sądu Najwyższego jest ewentualny błąd
sądu drugiej instancji przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako
III CZ 261/24
4
odpowiadającej - powołanej przez ten sąd, podstawie orzeczenia kasatoryjnego
(zob. np. postanowienia SN: z 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13; z 11 maja 2022 r.,
III CZ 161/22 i z 16 maja 2023 r., III CZ 124/23).
W postępowaniu wywołanym wniesieniem zażalenia na podstawie art.
3941 § 11 k.p.c. Sąd Najwyższy bada tylko, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy
okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie
orzeczenia kasatoryjnego, zamiast reformatoryjnego, i - w zależności od wyniku -
albo oddala zażalenie, albo uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę sądowi
drugiej instancji do ponownego rozpoznania (zob. np. postanowienia SN:
z 26 września 2014 r., IV CZ 49/14; z 2 października 2014 r., IV CZ 54/14;
z 31 stycznia 2018 r., I CZ 8/18; z 22 października 2020 r., IV CZ 63/20).
Jak wielokrotnie wyjaśniał Sąd Najwyższy do nieważności postępowania
dochodzi wtedy, gdy strona wbrew swej woli zostaje faktycznie pozbawiona
możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tego
uchybienia nie mogły być usunięte w dalszym toku procesu przed wydaniem
w danej instancji merytorycznego orzeczenia. Pozbawienie strony możności obrony
należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie należy go
wiązać wyłącznie z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału
w postępowaniu. Przesłanką nieważności postępowania ze względu na
pozbawienie strony (uczestnika postępowania) możności obrony swych praw jest
wykazanie związku przyczynowego między naruszeniem przepisu prawa, a tym
pozbawieniem, nieistotne jest natomiast, czy doszło do niego z czyjejkolwiek winy,
oraz przez kogo prawo zostało naruszone, tj. czy było efektem działania sądu,
strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej (zob. wyrok SN z 25 czerwca 2015 r.,
V CSK 528/14, i postanowienie SN z 5 września 2023 r., III CZ 494/22).
W badanej sprawie nie budzi wątpliwości, że powódka w piśmie z 2 marca
2021 r. zmieniła żądanie pozwu. Pismo to powinno być doręczone pozwanemu
z zachowaniem reguł z art. 132 § 11 k.p.c. w zw. z art. 193 § 21 i § 3 k.p.c., a zatem
za pośrednictwem sądu, po skontrolowaniu, czy spełnia wymagania formalne (zob.
uchwała siedmiu sędziów SN z 11 grudnia 2018 r., III CZP 31/18, OSNC 2019, nr 4,
III CZ 261/24
5
poz. 35; uchwała SN z 21 stycznia 2016 r., III CZP 95/15, OSNC 2017, nr 1, poz.
7).
Dokonując oceny czy w konkretnych okolicznościach sprawy niedoręczenie
pozwanemu odpisu pisma rozszerzającego powództwo pozbawiło go możności
obrony swych praw wskazać należy, że z doręczeniem odpisu pozwu ustawa
procesowa wiąże istotne skutki takie jak zawisłość sprawy, dopuszczalność
wniesienia przez pozwanego pozwu wzajemnego oraz podmiotowa stabilizacja
postępowania (art. 192 k.p.c.). Również prawo materialne wiąże z nim
w określonych sytuacjach skutki prawne. W orzecznictwie przyjmuje się
przykładowo, że doręczenie pozwu zastępuje wezwanie dłużnika do zapłaty i wiąże
się z tym początek wymagalności roszczenia (art. 455 k.c.).
Zgodnie z art. 193 § 3 k.p.c., jeżeli powód występuje z nowym roszczeniem
zamiast lub obok roszczenia pierwotnego, skutki przewidziane w art. 192 k.p.c.
rozpoczynają się z chwilą, w której roszczenie to powód zgłosił na rozprawie
w obecności pozwanego, w innych zaś wypadkach - z chwilą doręczenia
pozwanemu pisma zawierającego zmianę i odpowiadającego wymaganiom pozwu.
Oznacza to, że skutki rozszerzenia powództwa - poza ściśle określonymi wyjątkami
- rozpoczynają się z chwilą doręczenia pozwanemu pisma zawierającego zmianę
i odpowiadającego wymaganiom pozwu.
W razie niedoręczenia pozwu pozwanemu, zawiśnięcie sporu następuje
z chwilą wdania się pozwanego w spór. Jeżeli strona - pomimo naruszenia przez
sąd przepisów procesowych - wdała się w spór i podjęła adekwatne czynności
w sprawie nie dochodzi do nieważności postępowania (zob. m.in. wyroki SN
z 14 maja 1966 r., III PRN 23/66, OSNCP 1967, nr 5, poz. 84, i z 10 lutego 1998 r.,
I CKN 524/97).
W judykaturze Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd, według którego
zaniechanie przez sąd nadania biegu pismu zawierającemu zmianę pozwu, tak jak
pierwotnemu pozwowi nie musi automatycznie oznaczać nieważności
postępowania. Wskazuje się również, że rozstrzygnięcie przez sąd o żądaniu
zgłoszonym w piśmie obejmującym rozszerzenie powództwa, doręczonym
pozwanemu bezpośrednio, zgodnie z art. 132 § 1 k.p.c. jest jedynie uchybieniem
III CZ 261/24
6
zasadzie oficjalności doręczeń (zob. postanowienia SN: z 29 listopada 2023 r., III
CZ 77/23, OSNC 2024, nr 4, poz. 46; z 15 stycznia 2025 r., III CZ 225/24).
Powyższe orzeczenia zapadły jednak w odmiennych okolicznościach faktycznych
aniżeli w niniejszej sprawie (powoływanie się przez pozwanego w toku
postępowania na niedoręczone mu pismo zmieniające powództwo i bezpośrednie
doręczenie przez powoda tego rodzaju pisma). W okolicznościach niniejszej sprawy
tego rodzaju okoliczności nie zachodziły. Brak jest podstaw do twierdzenia, że treść
pisma zmieniającego powództwo była pozwanemu znana. W szczególności odpis
tego pisma nie został mu doręczony bezpośrednio przez powoda. Pozwany
w zakresie dotyczącym zmienionego powództwa nie wdał się również w spór (zob.
k- 438 akt sprawy).
Uchybienie sądu polegające na niedoręczeniu odpisu pisma zmieniającego
powództwo, jeżeli do dnia zamknięcia rozprawy jego treść nie była pozwanemu
znana, pozbawia go możności obrony swych praw i powoduje nieważność
postępowania. Zapoznanie się z aktami sprawy jest prawem strony a nie jej
obowiązkiem i nieskorzystanie z tego prawa nie może skutkować obciążaniem jej
negatywnymi skutkami zaniechań ze strony sądu. Sama tylko możliwość powzięcia
w ten sposób wiedzy o zmianie powództwa nie usuwa skutków nieprzestrzegania
przez sąd ustawy procesowej gwarantującej stronie możność obrony swych praw.
Pogląd, zgodnie z którym nieważność postępowania może wynikać
z niedoręczenia pozwu stronie pozwanej, jeżeli pozwany został pozbawiony przez
to możności obrony swych praw był już przy tym w orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyrażany (zob. wyrok SN z 14 maja1966 r., III PRN 23/66, OSNCP
1967, nr 5, poz. 84).
Dlatego trafnie przyjął Sąd drugiej instancji, iż w okolicznościach sprawy
pozwany został pozbawiony możności obrony swych praw, co skutkowało
nieważnością postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c.
Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 w zw. z art.
3941 § 3 k.p.c., oddalił zażalenie powódki jako pozbawione uzasadnionych
podstaw.
III CZ 261/24
7
O kosztach postępowania zażaleniowego nie rozstrzygano skoro obowiązek
rozstrzygania przez sąd właściwy przy ponownym rozpoznaniu sprawy o kosztach
postępowania zażaleniowego toczącego się przed Sądem Najwyższym wynika
wprost z ustawy (zob. postanowienie SN z 8 listopada 2019 r., V CZ 50/19, OSNC-
ZD 2021, nr B, poz. 18).
Maciej Kowalski
[SOP]
[r.g.]
