III CO 871/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Beata Janiszewska
1 września 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 1 września 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.T.
przeciwko R.T.
o zapłatę,
na skutek przedstawienia przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku
zarządzeniem z 9 lipca 2026 r., I ACz 889/24,
żądań wyłączenia sędziów,
stwierdza swą niewłaściwość i przekazuje żądania wyłączenia
do rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku.
[J.T.]
III CO 871/26
2
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Gdańsku, zarządzeniem z 9 lipca 2026 r., przedstawił
Sądowi Najwyższemu akta sprawy powództwa M.T. przeciwko R.T. – na podstawie
art. 52 § 1 in fine k.p.c. Wskazał przy tym, że „obecnie nie ma możliwości
wylosowania składu orzekającego do rozpoznania żądań wyłączenia sędziów
spośród sędziów Sądu Apelacyjnego w Gdańsku”.
Z akt sprawy wynika, że wszyscy sędziowie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
złożyli żądanie wyłączenia ich od rozpoznania sprawy. Żądania te nie zostały
dotychczas rozpoznane.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Żądania wyłączenia podlegały przekazaniu według właściwości do Sądu
Apelacyjnego w Gdańsku. Stosownie do art. 52 § 1 k.p.c. o wyłączeniu sędziego
rozstrzyga sąd, w którym sprawa się toczy, a w razie niemożności wydania przez ten
sąd postanowienia z powodu braku dostatecznej liczby sędziów – sąd nad nim
przełożony. Przyjmuje się, że sądem przełożonym nad sądami apelacyjnymi jest Sąd
Najwyższy. Oznacza to, że kompetencja Sądu Najwyższego do rozpoznania żądań,
o których mowa w art. 49 § 1 k.p.c., zaktualizowałaby się w niniejszej sprawie, gdyby
Sąd Apelacyjny w Gdańsku nie mógł wydać stosownego postanowienia z powodu
braku dostatecznej liczby sędziów mogących orzekać w przedmiocie złożonych
w sprawie żądań wyłączenia.
Należy założyć, że w przekonaniu Sądu Apelacyjnego rozpoznanie żądań
wyłączenia sędziów nie jest możliwe, gdyż w sprawie tej nie mógłby orzekać żaden
z sędziów tego Sądu. Takie zapatrywanie nie może być jednak podzielone, gdyż
wyrasta z nietrafnej wykładni przepisów regulujących instytucję wyłączenia sędziego.
W aktualnym orzecznictwie ukształtował się zasługujący na aprobatę pogląd, że
wniosek o wyłączenie sędziego niewyznaczonego do rozpoznania sprawy jest
niedopuszczalny i podlega odrzuceniu bez składania przez sędziego oświadczenia,
o którym mowa w art. 52 § 2 k.p.c., przy czym sędzia objęty takim wnioskiem
o wyłączenie może zasiadać w składzie sądu rozpoznającego ten wniosek (uchwała
SN – 7 – z 26 lipca 2019 r., I NOZP 1/19). Motywy przywołanej uchwały pozostają
aktualne w odniesieniu do sytuacji złożenia żądania z art. 49 § 1 k.p.c.; oba środki
III CO 871/26
3
normowane przez przytoczony przepis służą bowiem temu samemu celowi (zob.
postanowienie SN z 29 czerwca 2022 r., III CO 610/22).
Składanie żądania wyłączenia przez sędziego, który nie został wyznaczony
do rozpoznania sprawy, jest nie tylko zbędne, ale w zasadzie niedopuszczalne;
możliwość zastosowania art. 49 § 1 k.p.c. otwiera się bowiem wyłącznie w razie
przydzielenia sprawy danemu sędziemu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego
z 8 października 2021 r., IV CO 209/21 oraz z 1 czerwca 2022 r., III CO 407/22).
W sytuacjach takich jak mająca miejsce w niniejszym postępowaniu sędzia
wyznaczony do rozpoznania żądań członków składu orzekającego wyznaczonych do
rozpoznania sprawy merytorycznie, którzy złożyli żądania jako pierwsi, powinien albo
rozpoznać te żądania, albo – jeśli dostrzega do tego podstawy – samodzielnie
skorzystać ze środka prawnego uregulowanego w art. 49 § 1 k.p.c. Czynności te
powinny być ponawiane stosownie do wyniku rozpoznania tych (a ewentualnie także
kolejnych) żądań wyłączenia lub do wystąpienia stanu, o którym mowa
w art. 52 § 1 in fine k.p.c.
Za pominięciem stosownych kroków proceduralnych nie może w opisanym
przypadku przemawiać dążenie do realizacji zasady szybkości postępowania, nawet
jeśli działania te oparte są na przekonaniu, że po stronie wszystkich sędziów istnieją
okoliczności, o których mowa w ostatnio przywołanym przepisie, toteż ostatecznie
wszyscy oni wykorzystają instrument unormowany w art. 49 § 1 k.p.c. Z perspektywy
założenia, że żądanie wyłączenia może być zgłoszone jedynie przez sędziego
wyznaczonego do rozpoznania sprawy, podejmowanie awansem czynności
określonych w art. 52 § 1 in fine k.p.c. opierałoby się na niedopuszczalnym
antycypowaniu zgłoszenia żądań wyłączenia przez kolejnych sędziów,
z pominięciem etapu przydzielenia sprawy do rozpoznania określonemu sędziemu.
Tymczasem dopiero z momentem takiego przydzielenia otwiera się możliwość
podjęcia przez sędziego decyzji o nierozpoznaniu sprawy merytorycznie i złożeniu
żądania z art. 49 § 1 k.p.c. Decyzja o złożeniu takiego żądania może być więc
w procesowo skuteczny sposób podjęta wyłącznie przez sędziego, który ma
rozpoznać daną sprawę (sensu largo, włącznie ze sprawami wpadkowymi). W takim
przypadku nie można również uznać, że po złożeniu żądań wyłączenia, a przed ich
rozpoznaniem, występuje stan „przeszkody” do rozpoznania sprawy, o którym mowa
w art. 44 § 1 k.p.c. (zob. postanowienie SN z 29 maja 2026 r., III CO 441/26).
III CO 871/26
4
Nie sposób wykluczyć, że w sprawie ostatecznie dojdzie do sytuacji, w której
względem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku zrealizuje się dyspozycja art. 52 § 1 in
fine k.p.c. Analiza akt sprawy prowadzi jednak do wniosku, że w aktualnym stanie
sprawy ocena taka byłaby stanowczo przedwczesna. Pisma przedłożone przez
sędziów Sądu Apelacyjnego, jakkolwiek mogą stanowić wskazówkę co do dalszego
toku zdarzeń, nie pozwalają obecnie na przyjęcie, by Sąd Najwyższy mógł orzekać
w sprawie.
Prawidłowe zastosowanie przepisów postępowania prowadzi zatem do
konkluzji, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka pozwalająca na przyjęcie, iż Sąd
Najwyższy jest właściwy do rozpoznania któregokolwiek ze złożonych w sprawie
żądań wyłączenia sędziego. Sąd z urzędu czuwa nad tym, by rozpoznawać jedynie
te sprawy, które leżą w jego właściwości miejscowej, rzeczowej i funkcjonalnej
(art. 200 § 11 i 14 k.p.c.), co oznacza, że żądania wyłączenia sędziów należało na
podstawie art. 200 § 14 k.p.c. w zw. z art. 52 § 1 k.p.c., przekazać Sądowi
Apelacyjnemu w Gdańsku.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 200 § 11 i 14 k.p.c., orzeczono jak
w sentencji postanowienia.
[J.T.]
[SOP]
