II ZO 8/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 czerwca 2025 r.
SSN Maria Szczepaniec
po rozpoznaniu w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej
na posiedzeniu w dniu 12 czerwca 2025 r. bez udziału stron
wniosku radcy prawnej J. P. z dnia 10 stycznia 2024 r. o przyznanie pełnomocnika
z urzędu do wniesienia wniosku o wznowienie postępowania i zwolnienie z kosztów
sądowych na podstawie art. 78 § 1 k.p.k. w zw. z art. 87 § 1 k.p.k. w zw. z art. 88
k.p.k. w zw. z art. 89 k.p.k. w zw. z art. 117 § 4 k.p.c. w zw. z art. 741 ustawy z dnia
6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2024, poz. 499 t.j. – dalej powoływana
jako: „u.r.p.”) oraz na podstawie art. 102 ust. 1 a contrario ustawy z dnia 28 lipca
2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U.2024.959.j.t. - dalej
powoływana jako: „u.k.s.c.”)
postanowił:
1. nie uwzględnić wniosku o przyznanie pełnomocnika
z urzędu do wniesienia wniosku o wznowienie postępowania;
2. nie uwzględnić wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych.
UZASADNIENIE
Pismem z dnia 10 stycznia 2024 r. (data wpływu do Sądu Najwyższego – 12
stycznia 2024 r.) radca prawny J. P. wniosła o przyznanie pełnomocnika z urzędu
do wniesienia wniosku o wznowienie postępowania i zwolnienie jej od kosztów
postępowania. W uzasadnieniu podała, że jest na emeryturze, ma ponad 75 lat i nie
będąc czynnym radcą prawnym mogłaby nie sprostać wymogom prawidłowego
sporządzenia wniosku o wznowienie postępowania (k. 3).
II ZO 8/24
2
Zarządzeniem z dnia 16 stycznia 2024 r., Przewodniczący Wydziału II Izby
Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego zobowiązał J. P. do
sprecyzowania swojego wniosku z dnia 10 stycznia 2024 r. i wskazania orzeczenia,
którego wznowienia się domaga, w terminie 14 dni (k. 5).
W odpowiedzi na powyższe zobowiązanie, pismem z dnia 7 lutego 2024 r.
(data wpływu do Sądu Najwyższego – 12 lutego 2024 r.) J. P. oświadczyła, że
domaga się wznowienia postępowania w sprawie o sygn. akt SDI 107/17 z dnia 30
stycznia 2018 r. Ponadto, złożyła oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku,
dochodach i źródłach utrzymania (k. 12-15).
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Oba wnioski nie zasługiwały na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 89 k.p.k., do wyznaczenia pełnomocnika z urzędu mają
zastosowanie odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego.
Z kolei w myśl art. 117 § 4 k.p.c., Sąd uwzględnia wniosek o wyznaczenie
pełnomocnika, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za
potrzebny. Z przepisu tego wynika, że samo złożenie wniosku o ustanowienie
adwokata lub radcy prawnego nie obliguje sądu do jego uwzględnienia, chyba że w
jego ocenie udział pełnomocnika wykwalifikowanego jest potrzebny (por. wyrok
Sądu Najwyższego z 2 marca 2005 r., III CK 533/04). Sytuacja taka może
zachodzić wtedy, gdy strona wnosząca o jego ustanowienie jest nieporadna, ma
trudności z samodzielnym podejmowaniem czynności procesowych albo gdy
sprawa jest skomplikowana pod względem faktycznym lub prawnym (por.
orzeczenie Sądu Najwyższego z 23 września 1964 r., II PZ 46/64).
Oceniając potrzebę przychylenia się do wniosku o ustanowienie
pełnomocnika dla strony, Sąd powinien zatem brać pod uwagę z jednej strony
stopień skomplikowania danej sprawy, z drugiej zaś strony faktyczną zdolność
strony, która składa taki wniosek, do własnego działania w toczącym się
postępowaniu.
Dokonując analizy przedmiotowej sprawy, nie można również uznać aby
wnioskująca potrzebowała pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Udział
fachowego pełnomocnika jest w sprawie potrzebny, gdy strona domagająca się
II ZO 8/24
3
ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie jest w stanie sama poprowadzić swych
spraw przed sądem, czyli innymi słowy, gdy jest nieporadna życiowo lub z innych
względów (np. zdrowotnych) niezdolna do kompetentnego działania w sprawie albo
sprawa jest na tyle skomplikowana faktycznie lub prawnie, że tylko pomoc dobrze
przygotowanego prawnika może zapewnić stronie należyte jej prowadzenie (por.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 marca 1972 r., I PZ 6/72; z 23 września
1964 r., II PZ 46/64; z 14 stycznia 2002 r., I PZ 99/01; z 10 października 2003 r., II
CK 161/03).
Nie można stwierdzić, że wnioskująca jest osobą nieporadną. Okoliczność
ta nie wynika z treści pism składanych przez wnioskującą. J. P. przedstawiła
jednoznacznie swoje stanowisko w sprawie, prawidłowo sformułowała wnioski,
przytoczyła okoliczności faktyczne sprawy. Rozumie kierowane do niej zarządzenia
i prawidłowo je wykonuje. J. P. jest osobą wykształconą, a z zawodu była radcą
prawnym, zaś obecnie przebywa na emeryturze. W związku z tym, nie sposób
uznać, że nie jest ona w stanie samodzielnie działać w niniejszej sprawie.
Podkreślenia wymaga, że przy ocenie przesłanki czy udział pełnomocnika z urzędu
jest w sprawie potrzebny, nie wystarczy samo przeświadczenie strony, że nie
poradzi ona sobie z prowadzeniem sprawy, podczas gdy podejmowane przez nią
czynności wskazują, że jest ona w stanie przedstawić swoje stanowisko.
Sąd wskazuje, że poniesienie kosztów sądowych jest zasadą wyrażoną
w art. 3 u.k.s.c., zaś zwolnienie z tego obowiązku jest odstępstwem od niej.
Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2014 r.,
w sprawie I Cz 103/13, instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest wyjątkiem
od zasady odpłatności postępowania i winna stanowić pomoc państwa tylko dla
osób najuboższych. Na podstawie art. 102 ust. 1 u.k.s.c., zwolnienia od kosztów
sądowych może się domagać osoba fizyczna, która złożyła oświadczenie, że nie
jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie
i rodziny.
Jak wynika ze wskazanego przepisu koszty sądowe wyprzedzają jedynie
koszty utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny. Sąd Najwyższy
w postanowieniu z dnia 16 marca 2016 r., w sprawie o sygn. akt IV CZ 102/15
stwierdził, że zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych jest instytucją
II ZO 8/24
4
o charakterze wyjątkowym. O braku możliwości uiszczenia ich w części lub
w całości, uzasadniającym zwolnienie, można mówić jedynie wówczas gdy
uczestnik (strona) nie ma realnego wpływu na swoją sytuację materialną
i rzeczywiście nie może ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania
koniecznego dla siebie i swojej rodziny.
W ocenie Sądu Najwyższego podkreślenia wymaga, że pomoc państwa
w sferze instytucji zwolnienia od kosztów sądowych, skierowana jest do osób, które
ze względu na bardzo trudną sytuację materialną nie są w stanie poczynić
oszczędności we własnych wydatkach z przeznaczeniem na koszty sądowe, bez
spowodowania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania.
Odnosząc się do sytuacji materialnej wnioskującej, uznać należy, iż nie
wykazała ona, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia pełnomocnika
z wyboru, albowiem zgodnie ze złożonym oświadczeniem o stanie rodzinnym,
majątku, dochodach i źródłach utrzymania, posiada ona oszczędności w kwocie
50 000 złotych, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych nie wyrządzając
przy tym uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskującej.
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu.
[M. T.]
[r.g.]
