Art. 87.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 87 Kodeksu postępowania karnego reguluje instytucję pełnomocnika w procesie karnym. Paragraf pierwszy przyznaje stronie innej niż oskarżony prawo do ustanowienia pełnomocnika. Oznacza to, że oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny, powód cywilny czy podmiot zobowiązany do zwrotu korzyści majątkowej może działać przez profesjonalnego reprezentanta procesowego. Paragraf drugi rozszerza to uprawnienie na osoby niebędące stroną, jeżeli ich interesy w toczącym się postępowaniu wymagają ochrony. Paragraf trzeci daje sądowi lub prokuratorowi kompetencję do odmowy dopuszczenia pełnomocnika takiej osoby, gdy uzna, że obrona tych interesów nie jest konieczna.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis art. 87 KPK ma zastosowanie w każdym stadium postępowania karnego, zarówno przygotowawczym, jak i sądowym. Uprawnienie z § 1 aktualizuje się z chwilą uzyskania przez daną osobę statusu strony, na przykład po wniesieniu aktu oskarżenia przez oskarżyciela posiłkowego lub prywatnego. W odniesieniu do § 2 warunkiem jest wykazanie, że osoba niebędąca stroną ma interes prawny w rozstrzygnięciu sprawy, na przykład osoba, której dotyczy wniosek o przepadek. Odmowa dopuszczenia pełnomocnika następuje w formie postanowienia, które w postępowaniu przygotowawczym wydaje prokurator, a w sądowym sąd. Zażalenie na postanowienie prokuratora przysługuje do sądu rejonowego, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, i sąd ten ma obowiązek rozpoznać je niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni od przekazania akt.

3. Konkretny, codzienny przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie osobę, która nie jest stroną postępowania karnego, ale prokurator zamierza dokonać przepadku jej samochodu, uznając, że pochodzi on z przestępstwa. Osoba ta ustanawia adwokata jako pełnomocnika, powołując się na art. 87 § 2 KPK, ponieważ jej majątek jest zagrożony. Prokurator może odmówić dopuszczenia pełnomocnika, jeśli uzna, że obrona interesów tej osoby nie wymaga jego udziału, na przykład gdy przepadek nie jest realnie możliwy. Na to postanowienie osoba ta składa zażalenie do sądu rejonowego, który w ciągu 7 dni od otrzymania akt rozpoznaje sprawę. Jeżeli sąd uzna, że interesy osoby wymagają ochrony, uchyli odmowę i pełnomocnik będzie mógł uczestniczyć w dalszych czynnościach. Do czasu uprawomocnienia się odmowy, w wypadkach niecierpiących zwłoki, prokurator może podejmować czynności bez udziału pełnomocnika, na przykład zabezpieczyć samochód.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Częstym błędem jest mylenie pełnomocnika z obrońcą i zakładanie, że art. 87 KPK dotyczy również oskarżonego. Tymczasem oskarżony korzysta z obrońcy, a nie pełnomocnika, i jego prawo do obrony regulują inne przepisy. Innym nieporozumieniem jest przekonanie, że osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika bez żadnych warunków, podczas gdy organ prowadzący ma prawo odmówić dopuszczenia, jeżeli obrona jej interesów nie jest konieczna. Błędne jest też twierdzenie, że na odmowę dopuszczenia pełnomocnika wydaną przez sąd nie przysługuje zażalenie, ponieważ w postępowaniu sądowym takie postanowienie może być zaskarżone na zasadach ogólnych. Wreszcie, w sprawach indywidualnych, w których pojawia się wątpliwość co do możliwości ustanowienia pełnomocnika lub zasadności odmowy, warto skonsultować się z prawnikiem.