Art. 78 Kodeksu postępowania karnego reguluje instytucję obrońcy z urzędu dla oskarżonego, który nie ustanowił obrońcy z wyboru. Zgodnie z § 1, oskarżony może żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Przepis wyraźnie wskazuje, że podstawą odmowy nie może być sam fakt skorzystania przez oskarżonego z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że nawet jeżeli oskarżony korzystał z takich form wsparcia, nie pozbawia go to prawa do ubiegania się o obrońcę z urzędu. W § 1a ustawodawca doprecyzował, że przepis § 1 stosuje się odpowiednio, gdy oskarżony żąda wyznaczenia obrońcy z urzędu jedynie w celu dokonania określonej czynności procesowej. Z kolei § 2 umożliwia sądowi cofnięcie wyznaczenia obrońcy, jeżeli okaże się, że nie istnieją okoliczności, na podstawie których go wyznaczono, a na takie postanowienie przysługuje zażalenie do innego równorzędnego składu tego sądu.
Przepis Art. 78 KPK znajduje zastosowanie w każdej sprawie karnej, w której oskarżony nie posiada obrońcy z wyboru i zamierza skorzystać z prawa do obrony z urzędu. Podstawową przesłanką jest złożenie przez oskarżonego stosownego żądania wyznaczenia obrońcy z urzędu. Oskarżony musi ponadto w sposób należyty wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie tej okoliczności następuje najczęściej przez przedstawienie dokumentów dotyczących dochodów, majątku, wydatków stałych oraz sytuacji rodzinnej. Przepis ma również zastosowanie, gdy oskarżony żąda wyznaczenia obrońcy z urzędu tylko do dokonania konkretnej czynności procesowej, na przykład przesłuchania lub posiedzenia w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Ponadto Art. 78 KPK reguluje sytuację późniejszego cofnięcia wyznaczenia, jeżeli okaże się, że okoliczności uzasadniające przyznanie obrońcy z urzędu ustały lub w rzeczywistości nigdy nie istniały.
Wyobraźmy sobie oskarżonego, który pracuje na umowę o pracę za minimalne wynagrodzenie, ma na utrzymaniu dwoje dzieci i nie posiada żadnych oszczędności. Po przedstawieniu mu zarzutów nie stać go na wynajęcie adwokata z wyboru, dlatego składa do sądu wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu, załączając zaświadczenie o zarobkach, rachunki za mieszkanie oraz oświadczenie o kosztach utrzymania rodziny. Sąd, po analizie tych dokumentów, uznaje, że poniesienie kosztów obrony rzeczywiście naraziłoby jego rodzinę na uszczerbek w niezbędnym utrzymaniu, i wyznacza obrońcę z urzędu. Po pewnym czasie okazuje się, że oskarżony otrzymał duży spadek, co eliminuje przesłankę ubóstwa, wobec czego sąd na podstawie Art. 78 § 2 KPK cofa wyznaczenie obrońcy, a oskarżonemu przysługuje zażalenie na to postanowienie.
W praktyce często mylnie przyjmuje się, że samo złożenie wniosku o wyznaczenie obrońcy z urzędu gwarantuje jego przyznanie bez potrzeby wykazywania trudnej sytuacji materialnej. Tymczasem przepis wyraźnie wymaga, aby oskarżony w sposób należyty wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Innym częstym błędem jest uznawanie, że skorzystanie z nieodpłatnej pomocy prawnej automatycznie dyskwalifikuje oskarżonego jako osobę niezdolną do samodzielnego ponoszenia kosztów, co jest niezgodne z art. 78 § 1 KPK, który wprost zakazuje takiej praktyki. Pojawiają się również wątpliwości co do możliwości żądania obrońcy z urzędu jedynie do określonej czynności procesowej, a tymczasem § 1a jednoznacznie dopuszcza takie rozwiązanie. Wreszcie nie wszyscy pamiętają, że cofnięcie wyznaczenia obrońcy jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy okaże się, że nie istnieją okoliczności stanowiące podstawę wyznaczenia, a na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie do innego równorzędnego składu tego sądu. To zażalenie przysługuje niezależnie od tego, czy cofnięcie nastąpiło na skutek poprawy sytuacji majątkowej oskarżonego, czy też na skutek ustalenia, że pierwotne informacje były nieprawdziwe.
W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, aby uzyskać ocenę konkretnej sytuacji procesowej i materialnej.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.