PrawMi

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.

Art. 78a.

Aktualizacja: 19 sierpnia 2026

§ 1.Żołnierz, funkcjonariusz Policji lub funkcjonariusz Straży Granicznej oskarżony o przestępstwo popełnione w następstwie stosowania środków przymusu bezpośredniego, użycia broni lub innego uzbrojenia albo użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej w związku z wykonywaniem czynności lub zadań służbowych odpowiednio:

1)na podstawie art. 11b albo art. 11c ustawy z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (Dz. U. z 2025 r. poz. 914 i 1366 oraz z 2026 r. poz. 50 i 187), art. 18 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2025 r. poz. 636, 718 i 1366 oraz z 2026 r. poz. 187) albo w czasie trwania operacji wojskowej, o której mowa w art. 2 pkt 18a ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. z 2025 r. poz. 825, 1014 i 1080 oraz z 2026 r. poz. 26),

2)w przypadku konieczności odparcia bezpośredniego, bezprawnego zamachu na życie, zdrowie lub wolność swoją lub innej osoby albo nienaruszalność granicy państwowej lub przeciwdziałania czynnościom zmierzającym bezpośrednio do tych zamachów albo prowadzenia działań kontrterrorystycznych, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 194) – który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu.

§ 2.Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli oskarżony żąda wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu dokonania określonej czynności procesowej.

§ 3.Sąd może cofnąć wyznaczenie obrońcy, jeżeli okaże się, że nie istnieją okoliczności, na podstawie których go wyznaczono. Na postanowienie o cofnięciu wyznaczenia obrońcy przysługuje zażalenie do innego równorzędnego składu tego sądu.

Wyjaśnienie przepisu

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 78a § 1 KPK przyznaje żołnierzowi, funkcjonariuszowi Policji lub Straży Granicznej, oskarżonemu o przestępstwo popełnione w następstwie stosowania środków przymusu bezpośredniego, użycia broni lub innego uzbrojenia, prawo żądania wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeżeli nie ma obrońcy z wyboru. Uprawnienie to nie jest automatyczne - wymaga złożenia żądania. Dodatkowo przepis wymaga, aby czyn został popełniony w jednym z dwóch enumeratywnie wskazanych kontekstów. Pierwszy dotyczy działania na podstawie określonych przepisów ustaw o Straży Granicznej lub Policji albo w czasie operacji wojskowej. Drugi obejmuje konieczność odparcia bezpośredniego, bezprawnego zamachu na życie, zdrowie lub wolność, nienaruszalność granicy państwowej, przeciwdziałanie takim zamachom albo prowadzenie działań kontrterrorystycznych. Paragraf 2 rozciąga to uprawnienie na żądanie wyznaczenia obrońcy w celu dokonania określonej czynności procesowej, a paragraf 3 pozwala sądowi cofnąć wyznaczenie, gdy okaże się, że nie istnieją okoliczności uzasadniające, z możliwością zażalenia.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie wyłącznie do żołnierzy, funkcjonariuszy Policji i Straży Granicznej, którzy występują w sprawie karnej jako oskarżeni. Czyn zarzucany musi pozostawać w bezpośrednim związku z zastosowaniem środków przymusu bezpośredniego, użyciem broni lub innego uzbrojenia w ramach czynności służbowych. Konieczne jest ponadto, aby działanie mieściło się w jednej z dwóch kategorii opisanych w art. 78a § 1 pkt 1 lub 2 KPK. Oskarżony musi nie mieć obrońcy z wyboru i sam złożyć żądanie wyznaczenia obrońcy z urzędu. Sąd ocenia, czy wskazane okoliczności rzeczywiście istnieją, zanim podejmie decyzję.

Konkretny przykład zastosowania

Na przykład funkcjonariusz Policji podczas interwencji zostaje zaatakowany nożem i, aby odeprzeć bezpośredni, bezprawny zamach na swoje życie, używa broni służbowej, raniąc napastnika. Prokurator stawia mu zarzut przekroczenia uprawnień, uznając reakcję za nieproporcjonalną. Funkcjonariusz nie ma obrońcy z wyboru, więc składa wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu na podstawie art. 78a § 1 pkt 2 KPK. Sąd, po sprawdzeniu, że działał w warunkach odpierania zamachu, wyznacza adwokata do reprezentowania go w procesie.

Częste nieporozumienia lub błędy

Częstym błędem jest mylenie art. 78a KPK z obligatoryjną obroną, która nie wymaga wniosku oskarżonego. Inni błędnie sądzą, że przepis ten zwalnia z odpowiedzialności karnej - tymczasem reguluje on wyłącznie dostęp do obrońcy. Kolejne nieporozumienie dotyczy zakresu podmiotowego: nie obejmuje on wszystkich funkcjonariuszy publicznych, a jedynie żołnierzy, policjantów i strażników granicznych. Niektórzy uważają też, że wystarczy samo użycie broni, aby uzyskać obrońcę z urzędu; konieczne jest jednak wykazanie jednego z dwóch opisanych kontekstów. Wreszcie myli się ten, kto sądzi, że sąd może cofnąć wyznaczenie obrońcy dowolnie - przepis wymaga ustalenia, że okoliczności nie istniały, a na postanowienie przysługuje zażalenie. W razie konkretnych wątpliwości warto skonsultować się z prawnikiem.

To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.

Najczęściej zadawane pytania

Kto może żądać obrońcy z urzędu na podstawie art. 78a KPK?

Uprawnienie przysługuje żołnierzom, funkcjonariuszom Policji oraz funkcjonariuszom Straży Granicznej, oskarżonym o przestępstwo popełnione w związku z użyciem środków przymusu bezpośredniego lub broni, pod warunkiem że działali w okolicznościach wskazanych w tym przepisie i nie mają obrońcy z wyboru.

Czy art. 78a KPK zwalnia z odpowiedzialności karnej?

Nie. Przepis ten reguluje wyłącznie dostęp do obrońcy z urzędu, a nie ocenę prawną czynu. Odpowiedzialność karna zależy od innych przepisów prawa karnego materialnego i procesowego.

Czy mogę żądać obrońcy z urzędu tylko do konkretnej czynności procesowej?

Tak. Zgodnie z art. 78a § 2 KPK oskarżony może żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu dokonania określonej czynności procesowej, np. przesłuchania lub posiedzenia sądu.

Kiedy sąd może cofnąć wyznaczenie obrońcy z urzędu?

Sąd może cofnąć wyznaczenie, jeżeli okaże się, że nie istnieją okoliczności, na podstawie których obrońcę wyznaczono. Na postanowienie o cofnięciu przysługuje zażalenie do innego równorzędnego składu tego samego sądu.

Czy art. 78a KPK stosuje się do podejrzanego?

Przepis posługuje się pojęciem oskarżonego, czyli osoby, przeciwko której wniesiono akt oskarżenia. W postępowaniu przygotowawczym odpowiednie stosowanie może budzić wątpliwości, dlatego w razie potrzeby należy skonsultować się z prawnikiem.

Orzeczenia do tego artykułu

Wyroki i postanowienia sądów, które powołują ten przepis.

Obserwuj zmiany tego artykułu

Powiadomimy Cię, gdy pojawią się nowe orzeczenia lub nowelizacje.

Co oznacza ten artykuł?

Skorzystaj z naszego asystenta AI, który wyjaśni Ci ten przepis prostym językiem.

Zapytaj AI
← Wróć do pełnej ustawy