II USKP 125/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 24 czerwca 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło
SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania małoletniego N.D. reprezentowanego przez przedstawiciela
ustawowego - matkę P.S.
przeciwko Wojewódzkiemu Zespołowi do spraw Orzekania o Niepełnosprawności
w Województwie Warmińsko-Mazurskim
o ustalenie niepełnosprawności,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 24 czerwca 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu
z dnia 22 grudnia 2022 r., sygn. akt IV Ua 38/22,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w Elblągu do ponownego rozpoznania i orzeczenia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Halina Kiryło Bohdan Bieniek Romualda Spyt
UZASADNIENIE
II USKP 125/23
2
P.S. - przedstawicielka ustawowa małoletniego N.D. - wniosła do Sądu
Rejonowego w Elblągu odwołanie od orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do spraw
Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Warmińsko-Mazurskim z dnia 21
lutego 2022 r., mocą którego utrzymano w mocy orzeczenie Powiatowego Zespołu
do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 4 stycznia 2022 r. zaliczające
małoletniego do osób niepełnosprawnych, stwierdzając jednocześnie, że brak jest
podstaw do ustalenia, że w jego przypadku zachodzi konieczność stałej lub
długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną
możliwością samodzielnej egzystencji.
Wyrokiem z dnia 28 września 2022 r., Sąd Rejonowy w Elblągu oddalił
odwołanie.
Sąd Okręgowy w Elblągu, wyrokiem z dnia 22 grudnia 2022 r., oddalił apelację
odwołującego się od powyższego wyroku Sądu Okręgowego.
W sprawie ustalono, że orzeczeniem z dnia 4 stycznia 2022 r. Powiatowy
Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. zaliczył małoletniego do osób
niepełnosprawnych, ustalając, że nie wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej
egzystencji. Odwołanie od tego orzeczenia wniosła matka małoletniego P.S. . W dniu
21 lutego 2022 r. Wojewódzki Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w
Województwie Warmińsko-Mazurskim postanowił utrzymać w mocy zaskarżone
orzeczenie Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P..
U małoletniego skarżącego rozpoznano fenyloketonurię. Małoletni jest
samodzielny w zakresie czynności decydujących o samodzielnej egzystencji. Mimo
stwierdzonej niepełnosprawności nie wymaga stałej opieki lub pomocy innej osoby w
związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji.
Sąd Okręgowy przypomniał, że zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 27
sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych (jednolity tekst: D.U. z 2024 r., poz. 44 z zm.; dalej ustawa o
rehabilitacji), osoby, które nie ukończyły 16 roku życia zaliczane są do osób
niepełnosprawnych, jeżeli mają naruszoną sprawność fizyczną lub psychiczną o
przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy, z powodu wady wrodzonej,
długotrwałej choroby lub uszkodzenia organizmu, powodującą konieczność
II USKP 125/23
3
zapewnienia im całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb
życiowych w sposób przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku.
Z kolei w myśl art. 6b ust. 3 tej ustawy, orzekając o niepełnosprawności danej
osoby, poza rozstrzygnięciem w tej kwestii, organ wydający orzeczenie powinien ująć
między innymi wskazania dotyczące:
1. konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze
oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby,
2. korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej
egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych,
terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy
społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki,
3. konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w
związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji,
4. konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w
procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Sąd Okręgowy zauważył, że konieczności zapewnienia stałej lub długotrwałej
opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością
samodzielnej egzystencji nie można w żaden sposób utożsamiać za nierozerwalnie
związaną z koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w
procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, są to bowiem odrębne przesłanki, a
wystąpienie jednej z nich nie jest uwarunkowane pojawieniem się drugiej.
Stwierdzenie potrzeby współudziału w procesie leczenia lub edukacji dziecka nie
implikuje zatem w sposób automatyczny tego, że dana osoba ma zniesioną (lub
znacznie ograniczoną) możliwość samodzielnej egzystencji. Przesłanki te odnoszą
się do osobnych sfer życia i aktywności dziecka. Jedna z nich dotyczy procesu jego
leczenia, rehabilitacji oraz edukacji (art. 6b ust. 3 pkt 8 ustawy), a inna odnosi się do
podstawowych czynności ze sfery jego egzystencji (art. 6b ust. 3 pkt 7 ustawy).
Znaczne ograniczenie możliwości samodzielnej egzystencji tłumaczyć zatem
trzeba jako stan, w którym dana osoba nie ma w pełni zniesionej możliwości
samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, jednak jej
schorzenia wywołują określone dysfunkcje, zakłócające w stopniu istotnym
samoobsługiwanie się, poruszanie się czy komunikację. Konieczność sprawowania
II USKP 125/23
4
opieki oznacza natomiast całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegają na
pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności
samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwianiu
kontaktów ze środowiskiem.
Sąd podkreślił, że w przypadku osób poniżej 16 roku życia, niemających
żadnych schorzeń, również uwidacznia się pewna zależność od otoczenia, także w
sferze potrzeb podstawowych takich jak samoobsługa (np. przygotowanie sobie
posiłku) lub komunikowanie się. W tej sytuacji należy dodatkowo odróżniać potrzebę
zapewnienia tym osobom pewnej opieki lub pomocy (w potocznym tego słowa
znaczeniu zwłaszcza tzw. opieki prawnej) ze względu na wiek i związaną z tym
niedojrzałość od pomocy i opieki potrzebnej z uwagi na schorzenia tych osób, które
obniżają w stopniu znacznym zdolność radzenia sobie w sytuacjach, w których ich
zdrowi rówieśnicy poradziliby sobie bez większych problemów. Z tego również
względu konieczność zapewnienia opieki lub pomocy w związku ze znacznie
ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji trzeba ograniczać jedynie do
przypadków, w których owa niesamodzielność dotyczy w sposób oczywisty
podstawowej sfery egzystencji tych osób, a więc czynności samoobsługowych,
przemieszczania się lub komunikowania się z otoczeniem, tj. tych czynności, które
dla osób zdrowych w tym wieku nie powinny nastręczać trudności, wymagających
udzielenia im wsparcia ze strony innej osoby.
Sąd Okręgowy stwierdził, że aktualny stan małoletniego, oceniony przez
biegłą – lekarza pediatrę, jest dobry, biorąc pod uwagę wynik przeprowadzonego
badania przedmiotowego oraz dane wynikające z dokumentacji z przebiegu leczenia.
W złożonej opinii biegła pisała o możliwych powikłaniach (głównie w zakresie stanu
umysłowego), które mogą wystąpić u małoletniego w przyszłości. Obecnie same
wyniki przekroczonego stale poziomu fenyloalaniny w sytuacji, gdy małoletni nie
prezentuje istotnych odchyleń od stanu prawidłowego w badaniu przedmiotowym i
jest przy tym samodzielny w zakresie samoobsługi i komunikacji - adekwatnie do
wieku rozwojowego - nie stanowią podstawy do orzeczenia zgodnie z roszczeniem
odwołującego się. W opinii uzupełniającej, w której biegła odniosła się do
zgłoszonych przez przedstawicielkę ustawową małoletniego zastrzeżeń, biegła
opisała obecny stan małoletniego oraz jego funkcjonowanie w chorobie.
II USKP 125/23
5
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku odwołujący się zarzucił:
I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik
sprawy, tj.:
1) art. 233 w związku z art. 278 i art. 286 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
i art. 382 k.p.c., polegające na dopuszczeniu dowodu z opinii biegłej pediatry zamiast
biegłego z zakresu pediatrii metabolicznej, a następnie na dokonaniu wadliwej oceny
opinii biegłej pediatry, przez dokonanie tej oceny w sposób niezgodny z zasadami
logiki i doświadczenia życiowego i uznanie tejże opinii za miarodajną i przydatną do
rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, podczas gdy biegła nie legitymowała się
specjalizacją wymaganą, a co za tym idzie niezbędnymi wiadomościami i pożądanym
doświadczeniem z zakresu chorób metabolicznych, niezbędną dla prawidłowego
sporządzenia opinii i udzielenia wiadomości specjalnych z zakresu leczenia
fenyloketonurii;
2) art. 278 k.p.c. wskutek dopuszczenia przez Sąd drugiej instancji do sytuacji,
w której to biegła powołana w sprawie dokonuje zamiast Sądu orzekającego nie tylko
ustaleń faktycznych i oceny dokumentacji medycznej, ale także wykładni pojęć
zawartych w treści ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnieniu
osób niepełnosprawnych oraz rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z
dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku
do 16 roku, a następnie w oparciu o tak dokonaną interpretację dokonuje oceny
konieczności zapewnienia skarżącemu długotrwałej opieki lub pomocy w związku z
brakiem zdolności do samodzielnej egzystencji,
3) art. 233 § 1 w związku z art. 391 oraz art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., polegające
na przejęciu przez Sąd drugiej instancji za własne ustaleń faktycznych Sądu
Rejonowego bez jakichkolwiek rozważań w tej kwestii w sytuacji, gdy zarzuty apelacji
obejmowały przede wszystkim sprzeczność ustaleń Sądu pierwszej instancji ze
zgromadzonym materiałem dowodowym, co skutkowało tym, że zarzuty apelacyjne
w ten sposób nie zostały rozpoznane;
II. naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy,
tj.:
1) art. 4a i art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji oraz § 1 pkt 2 rozporządzenia
Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny
II USKP 125/23
6
niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia, przez błędną wykładnię
polegającą na nieuzasadnionym i dowolnym ustaleniu, że pojęcie „konieczności
zapewnienia całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu potrzeb życiowych w
sposób przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku”, o jakim mowa
w art. 4a ustawy, oraz pojęcie „konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy
innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej
egzystencji” nie są tożsame, co powoduje uznanie osoby w wieku poniżej 16 roku
życia za osobę niepełnosprawną i nie wymaga zawsze konieczności zapewnienia jej
stałej opieki innej osoby;
2) art. 4a ust. 1 ustawy o rehabilitacji oraz § 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny
niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia, przez ich niewłaściwe
zastosowanie skutkujące uznaniem, że zdiagnozowane u małoletniego skarżącego
schorzenie nie wymaga opieki lub pomocy w związku ze znacznie ograniczoną
możliwością samodzielnej egzystencji.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Elblągu i orzeczenie o
kosztach procesu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę dochodzonego
roszczenia o zakwalifikowanie małoletniego do osób niepełnosprawnych stanowi
art. 4a ust. 1 ustawy o rehabilitacji, zawierający definicję osoby niepełnosprawnej w
wieku nieprzekraczającym 16 roku życia. Zgodnie z tym przepisem osoby, które nie
ukończyły 16 roku życia, zaliczane są do osób niepełnosprawnych, jeżeli mają
naruszoną sprawność fizyczną lub psychiczną o przewidywanym okresie trwania
powyżej 12 miesięcy, z powodu wady wrodzonej, długotrwałej choroby lub
uszkodzenia organizmu, powodującą konieczność zapewnienia im całkowitej opieki
lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych w sposób
przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku. Cytowana definicja
osoby niepełnosprawnej w wieku nieprzekraczającym 16 roku życia jest jednak
II USKP 125/23
7
niepełna, ponieważ w ust. 2 powołanego artykułu, ustawodawca udzielił ministrowi
właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego upoważnienia do wydania - w
porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zdrowia - rozporządzenia
określającego kryteria oceny niepełnosprawności u osób w tej kategorii wiekowej. Na
podstawie tej legitymacji ustawowej Minister Pracy i Polityki Społecznej wydał
rozporządzenie z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny
niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia (Dz.U. z 2002 r. Nr 17, poz. 162
ze zm.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki z dnia 17 września 2020 r.,
II UK 395/18, LEX nr 3225177; z dnia 6 października 2020 r., I UK 101/19, LEX nr
3093374) przedstawiono zasady orzekania o niepełnosprawności osób poniżej 16
roku życia. Wyjaśniono, że art. 4a ustawy o rehabilitacji odmiennie niż art. 4 tej
ustawy definiuje niepełnosprawność u osób do 16-tego roku życia. O ile bowiem
art. 4 w kolejnych ustępach określa trzy stopnie niepełnosprawności (znaczny,
umiarkowany i lekki), a nadto niezdolność do samodzielnej egzystencji, do których
zalicza się osoby, które ukończyły 16-ty rok życia, o tyle zgodnie z art. 4a ust. 1,
osoby, które nie ukończyły 16-tego roku życia zaliczane są do osób
niepełnosprawnych, jeżeli mają naruszoną sprawność fizyczną lub psychiczną o
przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy, z powodu wady wrodzonej,
długotrwałej choroby lub uszkodzenia organizmu, powodującą konieczność
zapewnienia im całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb
życiowych w sposób przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku.
Kryteria oceny niepełnosprawności u tych osób określa z kolei rozporządzenie.
W myśl § 1 rozporządzenia, oceny niepełnosprawności u osoby w wieku do
16-tego roku życia dokonuje się na podstawie następujących kryteriów:
1) przewidywanego okresu trwania upośledzenia stanu zdrowia z powodu
stanów chorobowych, o których mowa w § 2, przekraczającego 12 miesięcy,
2) niezdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, takich jak:
samoobsługa, samodzielne poruszanie się, komunikowanie z otoczeniem,
powodującej konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób
przewyższający zakres opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, albo
II USKP 125/23
8
3) znacznego zaburzenia funkcjonowania organizmu, wymagającego
systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza
domem.
Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia, do stanów chorobowych, które
uzasadniają konieczność stałej opieki lub pomocy dziecku należą:
1) wady wrodzone i schorzenia o różnej etiologii prowadzące do niedowładów,
porażenia kończyn lub zmian w narządzie ruchu, upośledzające w znacznym stopniu
zdolność chwytną rąk lub utrudniające samodzielne poruszanie się,
2) wrodzone lub nabyte ciężkie choroby metaboliczne, układu krążenia,
oddechowego, moczowego, pokarmowego, układu krzepnięcia i inne znacznie
upośledzające sprawność organizmu, wymagające systematycznego leczenia w
domu i okresowo leczenia szpitalnego,
3) upośledzenie umysłowe, począwszy od upośledzenia w stopniu
umiarkowanym,
4) psychozy i zespoły psychotyczne,
5) całościowe zaburzenia rozwojowe powodujące znaczne zaburzenia
interakcji społecznych lub komunikacji werbalnej oraz nasilone stereotypie zachowań,
zainteresowań i aktywności,
6) padaczka z częstymi napadami lub wyraźnymi następstwami
psychoneurologicznymi,
7) nowotwory złośliwe i choroby rozrostowe układu krwiotwórczego do 5 lat od
zakończenia leczenia,
8) wrodzone lub nabyte wady narządu wzroku powodujące znaczne
ograniczenie jego sprawności, prowadzące do obniżenia ostrości wzroku w oku
lepszym do 5/25 lub 0,2 według Snellena po wyrównaniu wady szkłami korekcyjnymi,
lub ograniczenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w granicach 30 stopni,
9) głuchoniemota, głuchota lub obustronne upośledzenie słuchu
niepoprawiające się w wystarczającym stopniu po zastosowaniu aparatu słuchowego
lub implantu ślimakowego.
Na podstawie § 2 ust. 2 rozporządzenia, przy ocenie niepełnosprawności
dziecka bierze się zaś pod uwagę:
II USKP 125/23
9
1) rodzaj i przebieg procesu chorobowego oraz jego wpływ na stan
czynnościowy organizmu,
2) sprawność fizyczną i psychiczną dziecka oraz stopień jego przystosowania
do skutków choroby lub naruszenia sprawności organizmu,
3) możliwość poprawy stanu funkcjonalnego pod wpływem leczenia i
rehabilitacji.
Zestawienie powołanych wyżej regulacji, konieczne do określenia przesłanek,
kryteriów i trybu dokonywania oceny niepełnosprawności osoby, która nie ukończyła
16-tego roku życia, doprowadziło Sad Najwyższy do następujących wniosków.
Po pierwsze, ustawowa definicja niepełnosprawności takiej osoby jako
przyczynę tej niepełnosprawności wskazuje naruszenie sprawności fizycznej lub
psychicznej (o przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy) spowodowane
wadą wrodzoną, długotrwałą chorobą lub uszkodzeniem organizmu, która powoduje
konieczność zapewnienia takiej osobie całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu
podstawowych potrzeb życiowych w sposób przewyższający wsparcie potrzebne
osobie w danym wieku. Nie ulega więc wątpliwości, że w definicji tej nie chodzi o
niemożność zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych taką jak w przypadku
niezdolności do samodzielnej egzystencji osób starszych, o której mowa w art. 4
ust. 4 ustawy, ale o zdolność do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych w
stopniu adekwatnym do wieku, przy czym ustawowe kryterium niepełnosprawności
w przypadku dziecka jest spełnione wówczas, gdy istnieje konieczność zapewnienia
mu całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych
w sposób, który przewyższa „normalne” wsparcie potrzebne osobie w danym wieku.
Innymi słowy, kryterium to jest spełnione, jeśli dziecko wymaga całkowitej opieki lub
pomocy przy wykonywaniu czynności dotyczących zaspokajania podstawowych
potrzeb życiowych, które zdrowe dziecko w tym wieku powinno wykonywać
samodzielnie. Po drugie, przepisy rozporządzenia z dnia 1 lutego 2002 r. nie
posługują się już pojęciami wady wrodzonej, długotrwałej choroby lub uszkodzenia
organizmu, lecz „zbiorczym” pojęciem stanów chorobowych, które mieści w sobie
wcześniej wymienione pojęcia ustawowe określone w art. 4a ust. 1 ustawy o
rehabilitacji. Po trzecie, ocena niepełnosprawności osoby w wieku do 16-tego roku
życia jest dokonywana na podstawie kryteriów wymienionych w § 1 pkt 1-3
II USKP 125/23
10
rozporządzenia, przy czym kryterium z punktu 1 jest w zasadzie powtórzeniem tej
części ustawowej definicji niepełnosprawności takiej osoby, która wskazuje okres
trwania naruszenia sprawności fizycznej lub psychicznej, natomiast w punkcie 2 jest
zawarte doprecyzowanie tej definicji w zakresie użytego w niej pojęcia niezdolności
do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, przez wskazanie, że chodzi w
tym przypadku o takie czynności, jak: samoobsługa, samodzielne poruszanie się,
komunikowanie z otoczeniem. Z kolei punkt 3 posługuje się pojęciem zaburzenia
funkcjonowania organizmu, które nawiązuje do wymienionego w art. 4a ust. 1 ustawy
naruszenia sprawności fizycznej lub psychicznej, przy czym wiąże
niepełnosprawność ze znacznym zaburzeniem, wymagającym systematycznych i
częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem. Po czwarte,
§ 2 ust. 1 wymienia stany chorobowe, na które składają się wady wrodzone,
długotrwałe choroby i uszkodzenia organizmu) i które uzasadniają konieczność stałej
opieki lub pomocy dziecku do 16-tego roku życia. Po piąte, w § 2 ust. 2 określa
dodatkowe okoliczności, które powinny być brane pod uwagę przy ocenie
niepełnosprawności osoby w wieku do 16-tego roku życia.
Sąd Najwyższy w podsumowaniu stwierdził, że ocena stanu zdrowia osoby w
wieku do 16-tego roku życia dokonywana w celu ustalenia, czy jest ona osobą
niepełnosprawną oraz w celu określenia wskazań związanych z jej
niepełnosprawnością (sposobów jej kompensacji) musi uwzględniać następujące
okoliczności. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy u takiej osoby
występują stany chorobowe wymienione w § 2 ust. 1 pkt 1-9 rozporządzenia. Po
ustaleniu, że jeden lub kilka takich stanów chorobowych występuje, ustala się z kolei,
czy powodują one upośledzenie stanu zdrowia w okresie przekraczającym 12
miesięcy oraz określa się przewidywany czas (okres) ich trwania. W sytuacji, w której
występujące u osoby w wieku do 16-tego roku życia stany chorobowe wymienione w
§ 2 ust. 1 pkt 1-9 rozporządzenia upośledzają stan zdrowia tej osoby w okresie
przekraczającym 12 miesięcy, dokonuje się następnie oceny, czy powodują one
niezdolność do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, takich jak:
samoobsługa, samodzielne poruszanie się, komunikowanie się z otoczeniem w
sposób uzasadniający konieczność zapewnienia całkowitej i stałej opieki lub pomocy
w stopniu przewyższającym zakres opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku.
II USKP 125/23
11
Równocześnie w ramach opisanej oceny sprawdza się, czy ustalone stany
chorobowe pociągają za sobą zaburzenia funkcjonowania organizmu w stopniu na
tyle znacznym, że wymaga on systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i
rehabilitacyjnych w domu i poza domem. Ostatecznie w ramach tej oceny bierze się
także pod uwagę okoliczności wymienione w § 2 ust. 2 rozporządzenia. Dopiero tak
przeprowadzona kompleksowa ocena stanu zdrowia osoby w wieku do 16-tego roku
życia uzasadnia zaś określenie, czy osoba ta jest niepełnosprawna oraz - w
przypadku stwierdzenia niepełnosprawności - jakich wskazań (czynności) o
charakterze kompensacyjnym wymaga, przy czym o rodzaju tych wskazań
(określonych w odniesieniu do dziecka w wieku do 16-tego roku życia w art. 6 ust. 3
pkt 5, 6, 7 i 8 ustawy o rehabilitacji) będzie decydował poziom stwierdzonego
naruszenia sprawności fizycznej lub psychicznej.
Z przedstawionej wykładni wynika zatem, że w art. 4a ustawy o rehabilitacji
nie chodzi o niemożność zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych taką jak w
przypadku niezdolności do samodzielnej egzystencji osób starszych, o której mowa
w art. 4 ust. 4 ustawy, ale o zdolność do zaspokajania podstawowych potrzeb
życiowych w stopniu adekwatnym do wieku, przy czym ustawowe kryterium
niepełnosprawności w przypadku dziecka jest spełnione wówczas, gdy istnieje
konieczność zapewnienia mu całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu
podstawowych potrzeb życiowych w sposób, który przewyższa „normalne” wsparcie
potrzebne osobie w danym wieku. Innymi słowy, kryterium to jest spełnione, jeśli
dziecko wymaga całkowitej opieki lub pomocy przy wykonywaniu czynności
dotyczących zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, które zdrowe dziecko
w tym wieku powinno wykonywać samodzielnie.
W przedmiotowej sprawie spór dotyczy ostatniego z wymienionych etapów
orzekania o niepełnoprawności, a mianowicie oceny, czy małoletni wymaga
zapewnienia mu całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb
życiowych w sposób, który przewyższa „normalne” wsparcie potrzebne osobie w
danym wieku. Tego rodzaju ocena powinna być dokonana na podstawie opinii
biegłych, ale sądy mają obowiązek ocenić, czy zebrane w toku sprawy opinie
biegłych wystarczająco wyjaśniają wymagające wiadomości specjalnych kwestie
istotne przy rozstrzyganiu sprawy, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w
II USKP 125/23
12
ustaleniach faktycznych opisujących okoliczności przemawiające za ostateczną
konkluzją.
W niniejszej sprawie ustaleń takich zabrakło. Sąd pierwszej instancji w
zasadzie nie dokonał żadnych ustaleń, poza stwierdzeniem: „Małoletni jest
samodzielny w zakresie czynności decydujących o samodzielnej egzystencji. W
związku ze stwierdzoną niepełnosprawnością małoletni nie wymaga stałej opieki lub
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do
samodzielnej egzystencji”, które stanowi powielenie końcowych wniosków biegłej.
Sąd drugiej instancji również odwołał się do opinii biegłej, wskazując, że: „biegła
opisała w niej obecny stan małoletniego wnioskodawcy oraz jego funkcjonowanie w
chorobie”, „obecny stan małoletniego (…) biegła oceniła na dobry”, ale nie
przedstawił przesłanek takiego wnioskowania, które, jak wskazano wyżej, powinny
stać się koniecznym elementem ustaleń faktycznych. W rezultacie oba Sądy oparły
się na ostatecznym wniosku zawartym w opinii, nie przedstawiając okoliczności
uzasadniających przyjętą przez biegłą konkluzję. To zaś oznacza, że stanowisko
Sądu drugiej instancji nie daje się zweryfikować w kontekście jego poprawności
względem mającego zastosowanie przepisu prawa materialnego. Nie można się
bowiem ograniczyć do stwierdzenia, że nie ma konieczności zapewnienia dziecku
całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych w
sposób przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku (tak jak to uczynił
Sąd drugiej instancji), konieczne jest wskazanie okoliczności faktycznych, które z tym
przemawiają.
W rezultacie uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 4a ust. 1 ustawy o
rehabilitacji oraz § 1 pkt 2 rozporządzenia z tego względu, że zastosowano go do
niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego. Zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem Sądu Najwyższego, zastosowanie przepisów prawa materialnego do
niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego
stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia
zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego
zastosowanie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 września 2012 r., IV CSK
76/12, LEX nr 1229815; z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, LEX nr 784216; z
dnia 10 marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524).
II USKP 125/23
13
Nie można natomiast podzielić zarzutu, że pojęcie „konieczności zapewnienia
całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu potrzeb życiowych w sposób
przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku”, o jakim mowa w art. 4a
ustawy, oraz pojęcie „konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej
osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji” są
tożsame.
Także nie jest zasadny zarzut, że biegła nie legitymowała się wymaganą
specjalizacją, a co za tym idzie, niezbędnymi wiadomościami i pożądanym
doświadczeniem z zakresu chorób metabolicznych, niezbędną dla prawidłowego
sporządzenia opinii i udzielenia wiadomości specjalnych z zakresu leczenia
fenyloketonurii. Nie można twierdzić, że lekarz pediatra nie jest w stanie ocenić
dostatecznie i prawidłowo wpływu stwierdzonego stanu chorobowego na stan
czynnościowy organizmu oraz na sprawność fizyczną i psychiczną dziecka, a także
stopień jego przystosowania do skutków choroby lub naruszenia sprawności
organizmu czy możliwość poprawy stanu funkcjonalnego pod wpływem leczenia i
rehabilitacji. Nie chodzi wszak o kontrowersje co do diagnostyki i właściwie
dobranego leczenia schorzenia, ale o ocenę zdiagnozowanego już schorzenia pod
kątem jego wpływu na stan czynnościowy dziecka, a to nie wymaga tak wąskiej
specjalizacji i leży w kompetencjach lekarza pediatry.
Powyższa wadliwość wyroku Sądu drugiej instancji prowadzi do orzeczenia
kasatoryjnego, co oznacza, że dezaktualizuje się podstawa naruszenia przepisów
postępowania. Zaznaczyć jedynie można, że wyłączenie w art. 3983 § 3 k.p.c. z
podstaw skargi kasacyjnej zarzutów dotyczących oceny dowodów pozbawia
skarżącego możliwości powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej
oceny dowodów przewidzianej w art. 233 § 1 k.p.c., a taki przepis powołał skarżący
w podstawach kasacyjnych. Przepis art. 3983 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje
expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem
faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów
wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że
obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten przepis określa kryteria oceny
wiarygodności i mocy dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia
2006 r. V CSK 11/06, LEX nr 230204; z dnia 4 stycznia 2007 r. V CSK 364/06, LEX
II USKP 125/23
14
nr 238975; z dnia 5 września 2008 r., II UK 370/07, LEX nr 785533; z dnia 23
września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76; z dnia 19 października
2010 r., II PK 96/10, LEX nr 687025; z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX
nr 707405 oraz z dnia 24 listopada 2010 r., I PK 107/10, LEX nr 737366). Oznacza
to, że spór o ocenę poszczególnych dowodów i ustalenie stanu faktycznego nie może
być przenoszony do postępowania przed Sądem Najwyższym, który jest związany -
zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. - ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 października
2008 r., IV CSK 228/08, LEX nr 513257).
Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na
podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak
w sentencji wyroku.
[az]
[a.ł]
