II USKP 117/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 lutego 2025 r.
SSN Renata Żywicka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Leszek Bielecki
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania K.S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Warszawie
o odsetki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 12 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z dnia 16 września 2022 r., sygn. akt III AUa 1037/21,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie.
Leszek Bielecki Renata Żywicka Agnieszka Żywicka
UZASADNIENIE
II USKP 117/23
2
Decyzją z dnia 11 czerwca 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w
Warszawie po rozpatrzeniu wniosku K.S. z 22 maja 2019 r. w sprawie zwrotu odsetek
ustawowych od kwoty 212.877,83 zł oraz zwrotu pozostałej części wyegzekwowanej
należności, odmówił zwrotu odsetek za zwłokę.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła K.S., wnosząc o zmianę zaskarżonej
decyzji w całości i przyznanie odwołującej za okres od dnia wyegzekwowania
należności (tj. 13 maja 2016 r.) do dnia zwrotu należności (tj. 17 maja 2019 r.) prawa
do odsetek od kwoty nienależnie wyegzekwowanych należności, a ponadto o
zasądzenie od organu na rzecz odwołującej kosztów postępowania, w tym kosztów
zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W piśmie procesowym z dnia
10 czerwca 2020 r. pełnomocnik powódki zakres odwołania, w ten sposób, iż
zaskarżył decyzję w części odmawiającej zwrotu odsetek za zwłokę.
W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jego
oddalenie oraz o zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu rentowego kosztów
postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Wyrokiem z 7 kwietnia 2021 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Warszawie zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał
odwołującej się K.S. prawo do odsetek za zwłokę w zwrocie nienależnie
wyegzekwowanych składek na ubezpieczenia społeczne, naliczanych od kwoty
193.030,66 zł za okres od 13 maja 2016 r. do 17 maja 2019 r., oddalił odwołanie w
pozostałym zakresie i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
Warszawie na rzecz wnioskodawczyni kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego.
Orzeczenie powyższe Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach
faktycznych:
K.S1. prowadziła działalność gospodarczą - restaurację w W. - w okresie od 1
stycznia 1999 r. do 30 października 2009 r. Obowiązana była ona jako płatnik składek
do obliczania, rozliczania oraz opłacania w terminach określonych ustawą, należnych
składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i
Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za każdy miesiąc
kalendarzowy. Niedopełnienie tego obowiązku spowodowało powstanie na koncie
K.S1. zadłużenia za okres od 12/2004 do 10/2009 r. z tytułu nieopłaconych składek
II USKP 117/23
3
w łącznej kwocie 225.193,71 zł. W konsekwencji została wydana decyzja nr […]
określająca wysokość zadłużenia za okres od 12/2004 do 12/2008. W stosunku do
K.S1. prowadzone było postępowanie egzekucyjne, w związku z którymi powstały
koszty upomnień i koszty egzekucyjne za okres od 12/2004 do 10/2009. W dniu 21
grudnia 2010 r. K.S1. zmarła. Odwołująca się K.S. była wnuczką K.S1. Miała ona
wiedzę o tym, iż K.S1. prowadziła działalność gospodarczą. Odwołująca jako
spadkobierca płatnika składek K.S1. nabyła w całości spadek po zmarłej na
podstawie testamentu, w tym odwołująca się w drodze dziedziczenia po K.S1. nabyła
nieruchomości objęte KW nr […] i KW nr […], na których to nieruchomościach
ustanowiona była hipoteka przymusowa. Zabezpieczenie w postaci hipoteki
ustawowej upadło wobec ustalenia treści księgi wieczystej zgodnie ze stanem
rzeczywistym. W okresie od dnia 17 grudnia 2002 r. do dnia 5 lipca 2004 r.
odwołująca się K.S. zameldowana była przy ul. […] w W. Następnie, K.S.
zamieszkiwała wraz ze swoją matką w W. przy ul. […]. Pod tym samym adresem
zamieszkiwała babcia odwołującej K.S1., która zameldowana była w tym miejscu od
dnia 2 lipca 1979 r. do dnia 21 grudnia 2010 r. Odwołująca zamieszkiwała wówczas
zamiennie również u swojego partnera pod adresem: ul. […] w R. Aktualnie
odwołująca się zamieszkuje pod adresem ul. […] R.. W dniu 28 stycznia 2013 r.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych wystosował do K.S. zawiadomienie o wszczęciu z
urzędu postępowania w sprawie ustalenia osób odpowiedzialnych za zobowiązania
K.S1. oraz przeniesienia odpowiedzialności za zadłużenie na spadkobierców
zobowiązanego. Zawiadomienie zaadresowane zostało na adres ul. […] W. Na
potwierdzeniu odbioru ww. zawiadomienia widnieje podpis z nazwiskiem „K.S.” z
datą odbioru 30 stycznia 2013 r. W dniu 29 maja 2013 r. Zakład Ubezpieczeń
Społecznych wydał decyzję nr […] stwierdzającą odpowiedzialność odwołującej się
K.S. jako następcy K.S1., uwzględniającą składki za okres od 12/2004 r. do 10/2009
r w łącznej kwocie 225.193,71 zł.
Przedmiotowa decyzja została nadana na adres ul. […] W., pod którym to
adresem odwołująca nigdy nie zamieszkiwała. Przesyłka z decyzją wysłana na
nazwisko odwołującej się i powyższy adres została zwrócona do nadawcy po
dwukrotnej awizacji jako nie podjęta w terminie. Decyzja ta zyskała przymiot
ostateczności i prawomocności dopiero w lipcu 2018 r. Zakład Ubezpieczeń
II USKP 117/23
4
Społecznych Oddział w Warszawie, działając na podstawie art. 15 § 1 ustawy z 17
czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w dniu 8 sierpnia
2014 r. wystawił upomnienia o numerach od […] do […] wzywające do ich
uregulowania. Przesyłka z upomnieniami wysłana na nazwisko odwołującej się i
adres […] W. została zwrócona do nadawcy po dwukrotnej awizacji jako nie podjęta
w terminie. Organ rentowy na podstawie wskazanych upomnień wystawił w dniu 30
września 2015 r. dwa tytuły wykonawcze oraz 21 października 2016 r. kolejne dwa
tytuły wykonawcze. Kolejno, wystawione tytuły egzekucyjne zostały przekazane do
Dyrektora […] Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, jako
organu właściwego do prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Dyrektor
[…]Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie działając na
podstawie tytułów wykonawczych z 30 września 2015 r. w dniu 15 października 2015
r. wszczął postępowanie egzekucyjne doręczając odwołującej się odpisy ww. tytułów
wykonawczych. Odpisy tytułów wykonawczych zostały uznane za doręczone
zgodnie z art. 44 k.p.a., tj. 1 lutego 2017 r. Zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z
rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego odwołującej się dotyczące
tytułów wykonawczych doręczone zostały odwołującej się na adres przy ul. […] W.
Przesyłka nie została podjęta w terminie, po podwójnej awizacji została uznana przez
organ rentowy za doręczoną. W dniu 13 maja 2016 r. Dyrektor […] Oddziału ZUS
przekazał na rachunek organu rentowego kwotę w wysokości 193.030,66 zł
wyegzekwowaną od odwołującej się. Wpłata została zaksięgowana na pokrycie
należności ubezpieczeń społecznych oraz na należności ubezpieczenia
zdrowotnego wraz z odsetkami. Pismem z dnia 3 czerwca 2016 r. Bank S.A.
poinformował, iż na rachunku bankowym odwołującej K.S. wystąpił zbieg egzekucji.
Zbieg ten dotyczył następujących organów: A.J., Komornik Sądowy przy Sądzie
Rejonowym dla Warszawy-Mokotowa.
Wobec powyższego Bank S.A. wstrzymał się z realizacją zajęć egzekucyjnych.
Zawiadomieniem z dnia 23 lutego 2018 r. Bank1 S.A. poinformował organ rentowy o
przeszkodzie w realizacji zajęcia wobec zbiegu egzekucji. Jednocześnie Bank
zawiadomił, iż stosownie do przepisu art. 889 § 3 k.p.c. wstrzymał się z wypłatą
zajętych kwot, a zajęte wierzytelności Bank wskazał, iż wypłaci po przekazaniu
wszystkich spraw komornikowi, który prowadzi dalszą egzekucję. W dniu 28 maja
II USKP 117/23
5
2018 r. K.S. zwróciła się o wydanie oryginału decyzji przenoszącej na nią
odpowiedzialność za zadłużenia składkowe K.S1. Odwołująca zwróciła się o
umorzenie należności z tytułu składek jako spadkobierczyni, na którą Zakład
Ubezpieczeń Społecznych odpowiedzialność za zobowiązania płatnika składek K.S1.
Decyzją z dnia 3 sierpnia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Warszawie odmówił K.S. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Organ odnosząc się do wniosku o umorzenie należności dokonał analizy sytuacji
majątkowej odwołującej się, jak również przeanalizował sprawę pod kątem
umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. Organ
stwierdził między innymi, iż w przypadku odwołującej się nie zostały spełnione
przesłanki całkowitej nieściągalności, ponieważ nie dotyczą one sytuacji prawnej i
faktycznej, w której ubezpieczona się znajduje. Decyzja ta skierowana została na
następujący adres K.S. ul. […] R. Przesyłkę doręczono pełnoletniemu domownikowi
– T.Z. w dniu 21 sierpnia 2018 r. Pismem z dnia 2 października 2018 r. odwołująca
się, na podstawie art. 2 ust. 1 u.n.p., zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddział w Warszawie z wnioskiem o umorzenie należności objętych
decyzją zobowiązującą. W dniu 17.04.2019 r. odwołująca się złożyła wniosek o zwrot
kwoty uzyskanej na skutek prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Po ponownej
analizie akt sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Warszawie,
działając jako wierzyciel, zwrócił się do organu egzekucyjnego, z prośbą o umorzenie
postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych z
30 września 2015 r. oraz 21 października 2016 r. ze względu na wystawienie decyzji
z dnia 29 maja 2013 r. o odpowiedzialności spadkobiercy na niewłaściwy adres i brak
prawidłowego jej doręczenia przed wystawieniem tytułów egzekucyjnych. Doszło do
skutecznego podważenia tytułów wykonawczych wystawionych na nazwisko
odwołującej się, decyzja z dnia 29 maja 2013 r. nie uprawomocniła się, organ rentowy
nie dokonał jej uchylenia, wobec faktu bezskutecznego doręczenia decyzji stronie
nie funkcjonuje ona w obrocie prawnym. Hipoteka przymusowa została wykreślona
w dniu 28 października 2019 r. W dniu 8 maja 2019 r. organ egzekucyjny, tj. Dyrektor
[…] Oddziału ZUS w Warszawie wydał postanowienie o umorzeniu prowadzonego
wobec K.S. postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów
wykonawczych z dnia 30 września 2015 r. i 21 października 2016 r. oraz o uchyleniu
II USKP 117/23
6
czynności egzekucyjnych. Dnia 10 maja 2019 r. postanowienie wpłynęło do
wierzyciela. K.S. wystąpiła o zwrot kwoty pobranej z jej rachunku bankowego, tj.
212.877,83 zł. Decyzją z dnia 17 maja 2019 r. organ odmówił wszczęcia
postępowania. W uzasadnieniu decyzji wskazał m.in., że wobec doręczenia
odwołującej decyzji zobowiązującej w lipcu 2018 r. należności objęte wnioskiem są
częściowo przedawnione - tj. za okres od 01/2009 do 10/2009, częściowo zaś mogą
być zaspokojone wyłącznie z hipoteki przymusowej ustanowionej na
nieruchomościach nabytych przez odwołującą w drodze dziedziczenia po K.S1.
Jednocześnie w dniu 17 maja 2019 r. organ rentowy zwrócił odwołującej kwotę w
wysokości 193.060,66 zł. W dniu 22 maja 2019 r. do organu rentowego wpłynęło
pismo pełnomocnika K.S., w którym zażądano zwrotu odsetek ustawowych od kwoty
212.877,83 zł za okres od dnia bezprawnego wyegzekwowania tej kwoty do dnia
dokonania jej zwrotu. Nadto pełnomocnik domagał się zwrotu pozostałej części
wyegzekwowanej należności wskazując, iż odwołująca się otrzymała zwrot kwoty w
wysokości 193.030,66 zł, zaś nadal oczekuje na zwrot pozostałej części
wyegzekwowanej od niej należności. W konsekwencji powyższego wniosku w
decyzją z dnia 11 czerwca 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Warszawie odmówił zwrotu odsetek za zwłokę.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że ustawa systemowa zawiera własne
regulacje dotyczące zwrotu nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie
społeczne, zawarte w treści art. 24 ust. 6a i następnych ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych. Wyżej przytoczona regulacja wyznacza schemat
postępowania wobec powstania nadwyżki z tytułu opłacenia nienależnych składek.
Określa on, że zasadą jest, iż składki podlegają zwrotowi nie z urzędu, lecz na
wniosek płatnika składek. Ponadto ustawodawca wypłatę nienależnych składek
uzależnił w pierwszej kolejności nie od wniosku o zwrot, ale od stwierdzenia że
składki zostały nienależnie opłacone.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych stał na stanowisku jakoby brak było
podstaw do żądania przez odwołującą się zwrotu odsetek, bowiem w sprawie nie
znajduje zastosowania art. 24 ust. 6e ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,
ponieważ wnioskodawczyni nie jest w istocie płatnikiem składek. W ocenie organu
rentowego nie mogą również mieć zastosowania zasady określone w kodeksie
II USKP 117/23
7
cywilnym, tj. w art. 359 § 1 k.c., gdyż nie było pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń
Społecznych stosunku zobowiązaniowego.
W ocenie Sądu Okręgowego powyższe stanowisko organu rentowego nie było
słuszne, bowiem fakt, iż odwołująca się nie była faktycznym płatnikiem składek, lecz
ponosiła odpowiedzialność z uwagi na fakt dziedziczenia po zmarłej K.S1., nie
wykluczał w istocie możliwości zastosowania wspomnianego art. 24 ust. 6e u.s.u.s.
również w odniesieniu do odwołującej się jako następcy prawnego. Z mocy samego
prawa odwołująca się K.S. przejęła prawa i obowiązki podatkowe i składkowe
spadkodawcy K.S1. W tym względzie na uwadze należy mieć art. 97 § 1 ustawy z
dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926), zgodnie z
którym spadkobiercy podatnika, z zastrzeżeniem § 1a, 2 i 2a, przejmują przewidziane
w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy.
Zgodnie zaś z art. 98 O.p. do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania
podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i
odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Przepis § 1 stosuje
się również do odpowiedzialności spadkobierców za: zaległości podatkowe, w tym
również za zaległości, o których mowa w art. 52 oraz art. 52a; odsetki za zwłokę od
zaległości podatkowych spadkodawcy; pobrane, a niewpłacone podatki z tytułu
sprawowanej przez spadkodawcę funkcji płatnika lub inkasenta; niezwrócone przez
spadkodawcę zaliczki na naliczony podatek od towarów i usług oraz ich
oprocentowanie; opłatę prolongacyjną; koszty postępowania podatkowego; koszty
upomnienia i koszty postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec
spadkodawcy powstałe do dnia otwarcia spadku. Okoliczność przejęcia zaś z mocy
samego prawa przez odwołującą się wspomnianej odpowiedzialności za długi
składkowe zmarłej K.S1. nie przesądzała jednak o tym, jakoby powstała samoistnie
podstawa do wszczęcia egzekucji tych zaległości.
Sąd Okręgowy podkreślił, że nie bez wagi dla rozstrzygnięcia niniejszej
sprawy pozostawało to, że decyzja z dnia 29 maja 2013 r. nakładająca na odwołującą
się odpowiedzialność za zobowiązania spadkodawcy - zmarłej w dniu K.S1. z tytułu
nieopłaconych składek, pierwotnie nie została w istocie doręczona odwołującej się w
sposób skuteczny. Tym samym należało podzielić wywody strony odwołującej się w
zakresie w jakim wskazywały na to, że decyzja powyższa nie stała się ostateczna.
II USKP 117/23
8
Na podstawie tej nieostatecznej decyzji, w dniu 30 września 2015 r. zostały
wystawione tytułu egzekucyjne i przekazane do Dyrektora […] Oddziału ZUS w
Warszawie. Wprawdzie z mocy samego prawa na odwołującą się jako spadkobiercę
przeszły zobowiązania spadkodawcy z tytułu niepłaconych składek. Jednakże,
wobec faktu niedoręczenia wspomnianej decyzji brak było w istocie możliwości
skutecznego i prawidłowego wszczęcia egzekucji wobec K.S., nawet jeżeli z mocy
samego prawa przejęła ona prawa i obowiązki składkowe czy podatkowe zmarłej
K.S1. Prawidłowe doręczenie decyzji z dnia 29 maja 2013 r. nastąpiło dopiero w
okresie późniejszym, decyzja ta uzyskała bowiem przymiot ostateczności i
prawomocności dopiero w lipcu 2018 r., a więc w momencie, gdy należności
składkowe należało uznać już za przedawnione (bezsporne). Powyższe skutkowało
zatem uznaniem, iż wyegzekwowane w 2015 r. należności miały charakter
nienależny.
W ocenie Sądu pierwszej instancji instytucja przedawnienia należności z tytułu
składek została uregulowana w art. 24 ust. 4-6 u.s.u.s. W przeciwieństwie do
przedawnienia roszczeń cywilnoprawnych, przedawnienie należności z tytułu
składek powoduje wygaśnięcie zobowiązania wobec Zakładu. Sąd Okręgowy
podzielił także wywody odwołującej się w zakresie uznania, iż zasadność domagania
się przez spadkobiercę roszczenia o odsetki na zasadzie art. 24 ust. 6e u.s.u.s.,
wynika chociażby z regulacji zawartej w art. 24 ust. 6h pkt 3 u.s.u.s. w zw. z art. 24
ust. 6g u.s.u.s. - wedle których bieg terminu przedawnienia nienależnie opłaconych
składek ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia
się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu
poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata
od śmierci spadkodawcy. Wprawdzie nie ulega wątpliwości to, iż spadkobierca
płatnika nie został wprost wymieniony w art. 4 pkt 2 u.s.u.s., jednakże jak słusznie
podniósł pełnomocnik odwołującej się, nie ma podstaw do uznania, że racjonalny
ustawodawca reguluje zawieszenie biegu terminu przedawnienia żądania
nienależnie opłaconych składek wobec spadkobiercy płatnika, a do tego samego
spadkobiercy miałby nie mieć zastosowania przepis zgodnie z którym może on żądać
odsetek od nieterminowego zwrotu tychże składek, zważywszy iż regulacje te objęte
zostały jednym przepisem. Już nawet zatem taka wykładnia uzasadnia przyjęcie, iż
II USKP 117/23
9
roszczenie odwołującej o zasądzenie odsetek należy uznać za zasadne, bowiem
winna być potraktowana na analogicznych zasadach jak sam płatnik składek.
Podkreślić jeszcze raz trzeba, iż podstawa hipotetycznych zobowiązań odwołującej
się wynika z podstawy zobowiązania płatnika składek. Skoro zatem do
odpowiedzialności odwołującej stosuje się podstawę prawną odpowiedzialności
płatnika, to uzasadnionym jest twierdzenie, iż również pozostałe przepisy co do tej
odpowiedzialności płatnika (w tym przepisy w zakresie odsetek) znajdują
zastosowanie wobec następcy prawnego. Odwołująca w istocie ma status płatnika w
rozumieniu wspomnianego art. 24 u.s.u.s., skoro ponosi odpowiedzialność za tego
płatnika. Co zaś już zostało wcześniej wskazane, nie miała znaczenia okoliczność,
czy odwołująca miała wiedzę o wszczęciu postępowania w przedmiocie
odpowiedzialności za zadłużenia składkowe, czy też tej wiedzy nie posiadała.
Odwołująca się domagała się przyznania prawa do wspomnianych odsetek za
okres od dnia wyegzekwowania należności, tj. od dnia 13 maja 2016 r. do dnia zwrotu
należności, tj. 17 maja 2019 r. Z art. 24 ust. 6e u.s.u.s. wynika, że jeżeli nienależnie
opłacone składki nie zostaną zwrócone w terminie określonym w ust. 6d, podlegają
oprocentowaniu w wysokości równej odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości
podatkowych, od dnia złożenia wniosku o zwrot tych składek, o którym mowa w ust.
6c. W myśl wyżej wskazanych przepisów płatnik składek może złożyć wniosek o
zwrot nienależnie opłaconych składek po stwierdzeniu, że składki zostały nienależnie
opłacone, a od dnia 20 lipca 2011 r. w powyższym zakresie nie obowiązuje już 7-
dniowy termin od otrzymania zawiadomienia płatnika przez ZUS o kwocie
nienależnie opłaconych składek (art. 24 ust. 6c u.s.u.s. po zmianie dokonanej przez
ustawę z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 138, poz. 808). Nienależnie
opłacone składki podlegają zwrotowi w terminie 30 dni od dnia wpływu wniosku, a
jeżeli nie zostaną zwrócone w tym terminie, podlegają oprocentowaniu w wysokości
równej odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości podatkowych, liczonym od
dnia złożenia wniosku o zwrot przez płatnika.
Mając na uwadze realia niniejszej sprawy, w ocenie Sądu pierwszej instancji
nie sposób uznać, iż odsetki na rzecz odwołującej się winny być liczone właśnie od
II USKP 117/23
10
dnia złożenia wniosku o ich zwrot, który to wniosek złożony został dopiero w dniu 17
kwietnia 2019 r.
Zdaniem Sądu Okręgowego na skutek przedwczesnej inicjatywy organu
rentowego doszło do egzekucji składek, które w ostateczności okazały się nienależne.
Organ rentowy wszczynając postępowanie egzekucyjne w sprawie wyegzekwowania
należności składkowych popełnił błąd. W tym względzie zachodzą podstawy do
podzielenia wywodów strony odwołującej się w zakresie tego, iż faktycznie w
uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wywody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mają
charakter niekonsekwentny i niespójny. Z jednej strony organ rentowy twierdząc o
bezzasadności roszczenia odsetkowego powołuje się bowiem na datę złożenia
wniosku, a więc twierdzi, iż wobec odwołującej znajduje zastosowanie tryb zawarty
w art. 24 ust. 6c u.s.u.s. Podczas gdy następnie stwierdza, że odwołująca właściwie
nie posiada statusu płatnika, a więc art. 24 ust. 6d u.s.u.s. nie ma do niej
zastosowania. W ocenie Sądu niezrozumiała jest zatem wykładnia przepisu art. 24
u.s.u.s. dokonana przez ZUS, która wskazuje na to, iż niektóre ustępy tego przepisu
znajdują zastosowanie do statusu odwołującej się jako następcy prawnego, niektóre
zaś nie. Taka wykładnia nie wynika z treści tego artykułu. W takich realiach zachodzą
zatem podstawy do uznania, iż terminem, od którego powinny być płacone odsetki
jest data ich błędnego wyegzekwowania, tj. data 13 maja 2016 r. W konsekwencji,
uwzględnieniu podlegał zatem również wniosek strony odwołującej się o przyznanie
prawa do wspomnianych odsetek za okres od dnia wyegzekwowania należności, tj.
od dnia 13 maja 2016 r. do dnia zwrotu należności, tj. 17 maja 2019 r.
Odwołanie K.S. podlegało zaś oddaleniu w zakresie w jakim domagała się ona
naliczania odsetek od kwoty 212.877,83 zł. W ocenie tutejszego Sądu brak było
podstaw do zasądzenia na rzecz odwołującej odsetek od całej kwoty łącznej
212.877,83 zł, lecz wyłącznie odsetki te winny być naliczone od należności głównej
z tytułu składek bez kosztów egzekucyjnych, tj. od kwoty 193.030,66 zł, która to
kwota faktycznie została zwrócona na rzecz odwołującej się. Jak słusznie bowiem
wskazywał Zakład Ubezpieczeń Społecznych, odmawiając w zaskarżonej decyzji
między innymi wypłaty pozostałej wyegzekwowanej od odwołującej się należności (tj.
różnicy między kwotą 212.877,83 zł a kwotą 193.030,66 zł, czyli 19.847,17 zł),
ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji reguluje jedynie kwestię
II USKP 117/23
11
zwrotu kosztów egzekucyjnych w razie wszczęcia i prowadzenia egzekucji
niezgodnej z prawem, co wynika wprost z art. 64 cd § 1 ustawy o postępowaniu
egzekucyjnym w administracji.
Sąd Okręgowy podniósł, że procedura zwrotu kosztów egzekucyjnych
uruchomiona przez organ egzekucyjny ma charakter etapowy. Dokonując zwrotu
kosztów egzekucyjnych, organ egzekucyjny zawiadamia o tym podmiot, na rzecz
którego zostały przekazane środki finansowe. Takie zawiadomienie jest wydawane
zarówno wtedy, gdy zwrotu kosztów egzekucyjnych dokonano z urzędu, jak i wtedy,
gdy zostało ono dokonane na wniosek zobowiązanego bądź wierzyciela. W obu
przypadkach umożliwia to zakwestionowanie wysokości zwróconych kosztów
egzekucyjnych. Jednocześnie doręczenie takiego zawiadomienia otwiera bieg
terminu do złożenia wniosku o wydanie postanowienia w sprawie zwrotu kosztów
egzekucyjnych. Organ egzekucyjny ma obowiązek wydać stosowne postanowienie
w sprawie zwrotu kosztów po złożeniu w ustawowym terminie wniosku, którym
zakwestionowano wysokość zwróconych środków. Nie ulega wątpliwości, iż w
niniejszej sprawie brak jest wspomnianego wyżej orzeczenia. Tym samym, brak jest
podstaw do tego, aby przyznać na rzecz odwołującej się odsetki od całej
wyegzekwowanej od niej kwoty łącznej 212.877,83 zł.
Wyrokiem z dnia 16 września 2022 r., III AUa 1037/21, Sąd Apelacyjny – Sąd
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił apelację organu rentowego
oraz zasądził od niego na rzecz wnioskodawczyni 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa prawnego w postępowaniu odwoławczym.
Odnosząc się do zarzutów i argumentacji apelującego Sąd drugiej instancji
podkreślił, że zgodnie z art. 229 k.p.c. nie wymagają dowodu fakty przyznane w toku
postępowania przez stronę przeciwną, jeżeli przyznanie nie budzi wątpliwości. Już w
odpowiedzi na odwołanie organ rentowy przyznał, że „Ustalono, że postępowanie
egzekucyjne było wszczęte niezasadnie, gdyż ze względu na niedoręczenie decyzji
o odpowiedzialności spadkobiercy obowiązek zapłaty zadłużenia przez K.S. nie
istniał. (...) Na dzień doręczenia K.S. decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności
zaległości w niej wskazane uległy przedawnieniu. K.S. nie odpowiada za to
zadłużenie jako spadkobierca płatnika składek. ” W tej sytuacji procesowej zarzut
II USKP 117/23
12
apelującego dotyczący nieustalenia przez sąd daty, w jakiej powyższe zaległości
uległy przedawnieniu jest niezasadny.
W świetle ustalonego w sprawie stanu faktycznego nie doszło w niniejszej
sprawie do naruszenia przepisów prawa procesowego i prawa materialnego
wskazanych w apelacji. Słuszne jest stanowisko Sądu Okręgowego przyjmujące, że
fakt, iż odwołująca się nie była płatnikiem składek nie wykluczał możliwości
zastosowania art. 24 ust. 6e u.s.u.s. w odniesieniu do niej jako następcy prawnego
K.S1. na skutek dziedziczenia. Zgodnie z art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej
spadkobiercy podatnika, z zastrzeżeniem § 1a, 2 i 2a, przejmują przewidziane w
przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Zatem
z mocy samego prawa odwołująca się przejęła prawa i obowiązki podatkowe i
składkowe spadkodawcy. Decyzja z dnia 29 maja 2013 r. nakładająca na odwołującą
się odpowiedzialność za zobowiązania K.S1. z tytułu nieopłaconych składek nie
została doręczona odwołującej się w sposób skuteczny pod względem prawnym
przed wszczęciem egzekucji, a zatem wszczęcie i przeprowadzenie egzekucji na jej
podstawie było bezpodstawne. Ponieważ prawidłowe doręczenie decyzji z dnia 29
maja 2013 r. nastąpiło w okresie późniejszym - w 2018 r., gdy należności składkowe
były już przedawnione, to w istocie wyegzekwowane w 2015 r. należności miały
charakter nienależny. Nie ulega zatem wątpliwości, iż Zakład Ubezpieczeń
Społecznych ponosi wobec odwołującej się odpowiedzialność odsetkową od kwoty
składek wyegzekwowanych nienależnie. Od dnia ściągnięcia przedawnionych
składek organ rentowy pozostawał w zwłoce ze zwrotem nienależnie opłaconych
należności aż do momentu przelania kwoty na konto ubezpieczonej. Skoro ZUS
obowiązany jest do zapłaty odsetek w przypadkach opóźnienia w zwrocie
nienależnych składek, opłaconych w okolicznościach za które sam nie ponosi
odpowiedzialności (np. na skutek błędu płatnika), to tym bardziej powinien być
obowiązany do zapłaty odsetek od nienależnie pobranych składek w związku z
niewłaściwie prowadzoną egzekucją administracyjną.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że zasadność
domagania się przez spadkobiercę roszczenia o odsetki na zasadzie art. 24 ust. 6e
u.s.u.s., wynika chociażby z regulacji zawartej w art. 24 ust. 6h pkt 3 u.s.u.s. w zw. z
art. 24 ust. 6g u.s.u.s. - wedle których bieg terminu przedawnienia nienależnie
II USKP 117/23
13
opłaconych składek ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia
uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo
zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w
którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy. Wprawdzie nie ulega wątpliwości to,
iż spadkobierca płatnika nie został wprost wymieniony w art. 4 pkt 2 u.s.u.s., jednakże
jak słusznie przyjął Sąd Okręgowy, nie ma podstaw do uznania, że racjonalny
ustawodawca reguluje zawieszenie biegu terminu przedawnienia żądania
nienależnie opłaconych składek wobec spadkobiercy płatnika, a do tego samego
spadkobiercy miałby nie mieć zastosowania przepis zgodnie z którym może on żądać
odsetek od nieterminowego zwrotu tychże składek, zważywszy iż regulacje te objęte
zostały jednym przepisem. Skoro do odpowiedzialności odwołującej jako następcy
prawnego płatnika stosuje się podstawę prawną odpowiedzialności płatnika, to
konsekwentnie stosuje się również pozostałe przepisy dotyczące tej
odpowiedzialności płatnika - w tym przepisy w zakresie odsetek. Sąd Okręgowy
prawidłowo, w ocenie Sądu Apelacyjnego stwierdził, że odsetki przysługują
odwołującej od daty wyegzekwowania świadczenia, które okazało się nienależne a
nie od daty złożenia wniosku. Terminem, od którego powinny być płacone odsetki
jest data ich błędnego wyegzekwowania, gdyż to organ rentowy wszczynając
postępowanie egzekucyjne w sprawie wyegzekwowania należności składkowych
popełnił błąd. Terminem, od którego powinny być płacone odsetki jest data ich
błędnego wyegzekwowania, tj. data 13 maja 2016 r.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił
naruszenie: 1. art. 97 § 1 i art. 100 Ordynacji podatkowej stosowanych odpowiednio
na podstawie art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych polegające na przyjęciu, że odwołująca się już w 2013 r. przejęła
uprawnienia płatnika składek w sytuacji gdy konstytutywna decyzja o jej
odpowiedzialności nie została jej doręczona w tym czasie. W świetle wymienionych
przepisów odpowiedzialność spadkobiercy podatnika za zaległości z tytułu składek
powstaje na mocy konstytutywnej decyzji Zakładu. Skoro brak było
odpowiedzialności odwołującej się nie mogła wejść również w uprawnienia płatnika
składek określone w art. 24 u.s.u.s. Odwołująca się w ocenie Sądów obu instancji
przejęła jedynie uprawnienia płatnika składek tj. m.in. prawo do zwrotu nadpłaconych
II USKP 117/23
14
składek, natomiast Sąd całkowicie pominął część przepisów stanowiącą o przejęciu
przez spadkobiercę także zobowiązań płatnika składek m.in. w zakresie obowiązku
opłacania składek na ubezpieczenia społeczne (naruszenie art. 97 § 1), czy też o
konieczności stwierdzenia przez ZUS istnienia nadpłaty i złożenia wniosku przez
płatnika składek o zwrot nadpłaconych składek (naruszenie art. 24 ust. 6 lit. c u.s.u.s.);
2. art. 24 ust. 6 lit. b-f u.s.u.s. polegające na pominięciu tej regulacji i wykreowaniu
nowych, nieznanych tym przepisom zasad zwrotu nadpłaconych składek.; 3. art. 24
ust. 6 lit. c u.s.u.s. polegające na pominięciu tej regulacji i przyznaniu prawa do
odsetek nie od dnia złożenia wniosku, a od dnia zapłaty składek.
Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz zasądzenie kosztów
zastępstwa procesowego na rzecz Zakładu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o odmowę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, względnie o oddalenie skargi kasacyjnej
oraz w obu przypadkach o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania
przed Sądem Najwyższym według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jako częściowo zasadna musiała spowodować uchylenie
zaskarżonego wyroku przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie.
Podkreślić w tym miejscu należy, że do należności z tytułu składek, z mocy
art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, stosuje się odpowiednio
art. 97 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U.
z 2023 r., poz. 2383 z późn. zm.), dotyczące praw i obowiązków następców prawnych.
Sukcesja podatkowa w przypadku spadkobierców obejmuje przede wszystkim
majątkowe prawa i obowiązki osoby zmarłej. W przypadku praw o charakterze
niemajątkowym ich przejęcie przez spadkobiercę jest ograniczone do sytuacji, gdy
były one związane z prowadzoną przez spadkodawcę działalnością gospodarczą i
pod warunkiem, że spadkobierca dalej będzie prowadził tę działalność na własny
II USKP 117/23
15
rachunek (art. 97 § 2), który stosuje się odpowiednio do praw i obowiązków z tytułu
sprawowanej przez spadkodawcę funkcji płatnika - art. 97 § 3).
W prawie podatkowym nie zdefiniowano ani pojęcia praw "majątkowych", ani
też "niemajątkowych". Pojęcia te próbowano natomiast dookreślić w prawie cywilnym,
zwracając uwagę na bezpośredni wpływ praw majątkowych na ekonomiczny interes
podmiotu i brak takiego bezpośredniego oddziaływania w przypadku uprawnień
niemajątkowych. Na gruncie prawa publicznego wskazuje się, że podział praw i
obowiązków na materialne i niematerialne przebiega według podziału prawa
finansowego na materialne i formalne. Zatem prawa niemajątkowe proceduralne to
takie, na podstawie których zawiązują się organizacyjne stosunki prawno-finansowe,
a majątkowe dotyczą uprawnień i obowiązków, na podstawie których zawiązują się
stosunki prawno-finansowe. Do praw majątkowych zalicza się przykładowo prawo do
nadpłaty, do zwrotu podatku lub różnicy podatku naliczonego, prawo do rozliczenia
straty w następnych okresach rozliczeniowych, prawo do ulg i premii inwestycyjnych,
niewykorzystane prawa do rozłożenia zapłaty podatku na raty, odroczenia zapłaty
podatku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2024 r., I USKP 91/23, LEX nr
3722779, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lutego 2009 r., II FSK
1623/07, Legalis nr 221047).
Śmierć osoby fizycznej jest zdarzeniem prawnym, powodującym sukcesję
administracyjną uniwersalną. Zgodnie z brzmieniem art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej,
który znajduje zastosowanie do należności składkowych poprzez odesłanie z art. 31
i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
(jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 497), prawa i obowiązki majątkowe
spadkodawcy przejmują jego spadkobiercy w rozumieniu prawa cywilnego.
Odpowiedzialność spadkodawców ocenia się według stanu prawnego na dzień
otwarcia i nabycia spadku, a na zakres odpowiedzialności za długi spadkowe w
sposób bezpośredni rzutuje sposób przyjęcia spadku przez spadkobierców. W razie
prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi
spadkowe bez ograniczenia (art. 1031 § 1 k.c.). W tym przypadku spadkobierca
będzie odpowiadał całym swoim majątkiem za wszystkie zobowiązania składkowe
spadkodawcy, bez wartościowego ograniczenia jego odpowiedzialności. Nie ma
zatem racji skarżący twierdząc, że odpowiedzialność spadkobiercy płatnika za
II USKP 117/23
16
zaległości z tytułu składek powstaje dopiero na mocy konstytutywnej decyzji Zakładu
o przeniesieniu odpowiedzialności za długi składkowe na spadkobiercę. Decyzja
organu rentowego o przeniesieniu odpowiedzialności na spadkobiercę kształtuje jej
zakres i ma charakter deklaratywny. Wejście spadkobiercy na podstawie art. 97 O.p.
w prawa i obowiązki płatnika nie uzasadnia jednak utożsamiania go z płatnikiem, jak
błędnie przyjęły sądy obu instancji. Jest on traktowany jak płatnik, a nie jako płatnik.
Wynika to wprost z wykładni literalnej art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej, który stanowi,
że spadkobiercy podatnika, z zastrzeżeniem § 1a, 2 i 2a, przejmują przewidziane w
przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy.
Przepis art. 100 Ordynacji podatkowej stanowi, że organ podatkowy orzeka w
jednej decyzji o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień poszczególnych
spadkobierców na podstawie decyzji ostatecznych wydanych wobec spadkodawcy
oraz jego zobowiązań wynikających z prawidłowych deklaracji (§ 1). Jeżeli deklaracja
złożona przez spadkodawcę jest nieprawidłowa lub deklaracji nie złożono, orzekając
o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień spadkobierców, organ podatkowy
jednocześnie ustala lub określa kwoty, o których mowa w art. 21 § 3 i 3a, art. 24 lub
art. 74a (§ 2). Termin płatności przez spadkobiercę zobowiązań wynikających z
decyzji o zakresie jego odpowiedzialności wynosi 14 dni od dnia jej doręczenia (§ 3).
Zatem choć odpowiedzialność spadkodawcy za zobowiązania składkowe
powstaje z mocy prawa (art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej), a decyzja organu
rentowego wydawana w tym zakresie ma charakter deklaratywny - nie jest możliwe
"wejście" spadkobierców w miejsce zmarłego adresata decyzji, wydanej na
podstawie art. 83 ust. 1 oraz art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych, co za tym idzie spadkobierca nie ma statusu płatnika.
Według przepisów prawa podatkowego pojęcie, o którym mowa w art. 97 § 1, należy
łączyć z sukcesją generalną i wprowadzeniem przez ten przepis majątkowych praw
i obowiązków. Wprowadzenie sukcesji generalnej majątkowych praw i obowiązków
spadkobierców oznaczać więc musi – co do zasady i z zastrzeżeniem § 2 –
konieczność traktowania każdego spadkobiercy tak jak podatnika (płatnika-
spadkodawcy). Nie może to jednak oznaczać utożsamiania tych podmiotów z mocy
tego przepisu (art. 97 § 1). Podatnik i spadkobierca to dwa różne podmioty i ich
sytuacja prawnopodatkowa nie jest tożsama. Następstwo prawne spadkobierców na
II USKP 117/23
17
gruncie art. 97 § 1 O.p. ograniczone jest tylko do spadkodawcy, który był podatnikiem,
a nie innym podmiotem podatkowym.
Z chwilą otwarcia spadku nieopłacone składki na ubezpieczenia społeczne
spadkodawczyni stały się długiem odwołującej się, skoro spadek przyjęła.
O odpowiedzialności spadkobierców za zalegle składki decydują jednoznacznie
art. 97 i 98 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych. Artykuł 98 § 1 i 2 pkt 1, 2, 5 i 7 stanowi, że do
odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe (składkowe)
spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu
spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Przepis art. 98 § 1 Ordynacji
podatkowej stosuje się również do odpowiedzialności spadkobierców za zaległości
podatkowe (składkowe) i odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy
(art. 98 § 2 pkt 1 i 2 Ordynacji podatkowej, vide: uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja
2008 r., II UZP 1/08, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 352, str. 1012).
Decyzja organu rentowego, poza zakresem odpowiedzialności
poszczególnych spadkobierców, musi także określać wysokość kwot, o których
mowa w art. 100 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej, ale także, biorąc pod uwagę art. 98
§ 1 tej ustawy - zakres odpowiedzialności spadkobierców zależny od sposobu
przyjęcia spadku. Zakres odpowiedzialności powinien być określony w
rozstrzygnięciu, skoro ma pozwolić na określenie obowiązku bez konieczności
dodatkowego wyjaśniania treści decyzji przy wykonywaniu dobrowolnym lub
przymusowym decyzji.
W rozpoznawanej sprawie osią sporu była decyzja wydana na podstawie
art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych (Dz.U. z 2019 r., poz. 300 z późn. zm.), na wniosek K.S. z 22 maja 2019
r. w sprawie zwrotu odsetek ustawowych od kwoty 212.877,83 zł (nienależnie
wyegzekwowanych składek, których nie zapłaciła spadkodawczyni) oraz zwrotu
pozostałej części wyegzekwowanej należności, odmówił zwrotu odsetek za zwłokę.
Decyzję powyższą odwołująca się zaskarżyła w części dotyczącej odmowy zwrotu
odsetek. W uzasadnieniu ZUS wskazał między innymi, że zwrócił nienależnie
wyegzekwowaną kwotę w dniu 17 maja 2019 r., podczas gdy wniosek o zwrot został
złożony w dniu 17 kwietnia 2019 r. Organ wskazał nadto, że odwołująca nie posiada
II USKP 117/23
18
przymiotu płatnika, więc do odwołującej w ogóle nie ma zastosowania przepis art. 24
ust. 6d u.s.u.s.
Jak już wspomniano wyżej przepis artykułu 97 § 1 Ordynacji podatkowej nie
przewiduje sukcesji praw o charakterze niemajątkowym, dlatego spadkobiercy nie
mogą nabyć praw i obowiązków ściśle związanych z osobą płatnika składek.
Odpowiedzialność za zobowiązania publicznoprawne nadal będzie odnosić się do
ogółu praw majątkowych zmarłego, o których mowa w art. 922 k.c., a obciążające
zmarłą należności z tytułu niezapłaconych przez nią składek - według stanu na dzień
otwarcia spadku - będą przechodzić, jako dług spadku, na spadkobierców, którzy
przyjęli spadek, w granicach ich odpowiedzialności za ów dług (por. uchwałę Sądu
Najwyższego z 7 maja 2008 r., II UZP 1/08, OSNP nr 23-24, poz. 352 oraz wyrok
Sądu Najwyższego z 24 listopada 2009 r., II UK 118/09, Legalis nr 304097).
Natomiast zakres odpowiedzialności za składki - jak to już zostało podniesione
wyżej - ustala się dopiero decyzją wydaną w oparciu o odpowiednio stosowany
art. 100 § 1 i 3 Ordynacji podatkowej. Zobowiązany spadkobierca może przy tym
także kwestionować wysokość długu ustaloną w takiej decyzji. Odpowiedzialność
spadkobiercy za zobowiązanie spadkodawcy powstaje niezależnie od wydania
decyzji na podstawie art. 100 § 1 Ordynacji podatkowej, w której organ orzeka nie o
samej odpowiedzialności, ale o zakresie tej odpowiedzialności. Sama
odpowiedzialność spadkobierców powstaje bowiem z chwilą otwarcia spadku, to jest
z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.), natomiast nabycie spadku następuje z
chwilą jego otwarcia (art. 925 k.c.). Jest to zatem typowa decyzja deklaratoryjna, a
nie konstytutywna jak twierdzi w skardze organ rentowy, która jedynie potwierdza
istnienie stosunku prawnego i zakresu istniejącej z mocy prawa odpowiedzialności.
Innymi słowy, art. 100 Ordynacji podatkowej dotyczy zakresu odpowiedzialności
poszczególnych spadkobierców, co bezpośrednio wiąże się z treścią art. 98 § 1 za
już istniejące zobowiązania podatkowe, zaległości podatkowe, niezapłacone składki
ubezpieczeniowe, odsetki i inne należności wskazane w art. 98 § 2 Ordynacji
podatkowej. Kwoty wskazane w wydanej na podstawie art. 100 § 1 Ordynacji
podatkowej decyzji są więc wciąż tym samym zobowiązaniem spadkodawcy, a organ
jedynie rozciąga obowiązek zapłaty na inny podmiot - spadkobierców.
II USKP 117/23
19
Co do daty początkowej, od której należne są odwołującej się odsetki od
nienależnie pobranych (wyegzekwowanych składek), Sąd Najwyższy podziela
pogląd skarżącego, że należą się one K.S. dopiero od upływu 30 dni od daty złożenia
wniosku o zwrot składek. Wynika to wprost z art. 24 ust. 6c, 6d i 6e ustawy
systemowej, zgodnie z którymi ZUS nie ma obowiązku zwrotu nienależnie
opłaconych składek, dopóki płatnik nie złoży wniosku o taki zwrot, przy czym
podlegają one zwrotowi w terminie 30 dni od wpływu wniosku i dopiero wówczas, gdy
nie zostaną zwrócone w terminie, podlegają oprocentowaniu w wysokości równej
odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości podatkowej, ale nie wcześniej niż od
dnia złożenia wniosku o ich zwrot.
Powyższe wynika z tego, że w obu przypadkach sukcesji praw o charakterze
majątkowym, jak i niemajątkowym, prawa te muszą wynikać z przepisów prawa
podatkowego. Podobnie w zakresie obowiązków spadkodawcy. Na spadkobierców
przechodzą tylko te obowiązki spadkodawcy, które miał on jako podatnik (płatnik), i
tylko te, które są związane z realizacją obowiązków wynikających z ustaw
regulujących kwestie podatków (postanowienie NSA w Łodzi z 24 czerwca 2003 r.,
I SA/Łd 1528/02, POP 2003/5, s. 134). Zasadniczo prawa i obowiązki podlegające
sukcesji muszą istnieć za życia spadkodawcy. Sukcesją nie mogą być więc objęte
nieistniejące w chwili otwarcia spadku prawa przyszłe i niepewne (wyrok NSA z 29
listopada 2012 r., II FSK 737/11, LEX nr 1291645). Chodzi więc o takie prawa,
wynikające z regulacji podatkowych, które za życia zmarłego następnie podatnika
kształtowałyby jego sytuację z punktu widzenia ekonomicznego, a więc przede
wszystkim prowadziły do zmniejszenia czy wręcz wyeliminowania obciążania
spadkodawcy podatkiem (zob. wyrok WSA w Krakowie z 17 listopada 2015 r., I SA/Kr
1227/15, LEX nr 1952595, oraz wyrok WSA w Lublinie z 4 listopada 2015 r., I SA/Lu
651/15, LEX nr 1944604).
Sąd Najwyższy podziela przy tym pogląd zawarty w wyroku NSA z 12 maja
2023 r., II FSK 1324/20, LEX nr 3580625, gdzie przyjęto, że „(…) z uwagi na zakres
i charakter następstwa prawnego pod tytułem ogólnym, wstąpienie (przejęcie)
obejmuje także ekspektatywy nabycia praw majątkowych, mimo że nie są one
expressis verbis wskazane w art. 97 § 1 o.p. Ekspektatywa oznacza prawo
majątkowe tymczasowe, zbywalne i podlegające na gruncie prawa cywilnego
II USKP 117/23
20
ochronie prawnej. Skoro ustawodawca podatkowy przejął do prawa podatkowego (tu
art. 97 § 1 i nast. o.p.) określone instytucje prawa cywilnego i nie nadał im
odmiennego, podatkowego znaczenia, to należy je rozumieć odpowiednio, tak jak w
prawie cywilnym. Cechą charakterystyczną ekspektatyw jest ich wyraźny związek z
przyszłym prawem majątkowym, a ich konstrukcja prawna może towarzyszyć tylko
nabyciu takich praw podmiotowych, których przesłanki nabycia mogą być spełnione
tylko sukcesywnie”. Wyrok Sądu Najwyższego z 19 maja 2011 r., I UK 403/10, OSNP
2012, nr 13-14, poz. 178. Zatem uprawnienia wynikające z przepisu art. 24 ust. 6c,
6d i 6e ustawy systemowej mające zastosowanie do płatnika składek, którym
odwołująca się nie jest, należy uznać za przysługującą jej ekspektatywę nabycia
prawa podmiotowego ( prawa do żądania zwrotu nienależnie wyegzekwowanych
składek oraz żądania odsetek w przypadku braku zwrotu składek przez organ
rentowy w terminie 30 dni od wpływu wniosku). ZUS nie ma obowiązku zwrotu
nienależnie opłaconych składek, dopóki płatnik nie złoży wniosku o taki zwrot, przy
czym podlegają one zwrotowi w terminie 30 dni od wpływu wniosku i dopiero
wówczas, gdy nie zostaną zwrócone w terminie, podlegają oprocentowaniu w
wysokości równej odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości podatkowej, ale nie
wcześniej niż od dnia złożenia wniosku o ich zwrot. Przepisy nie łączą zatem
obowiązku wypłaty odsetek ani z datą powzięcia przez organ ubezpieczeń
społecznych wiedzy co do nienależnego charakteru opłaconych składek, ani z
brakiem zawiadomienia płatnika o ich kwocie, co jest oczywistą konsekwencją tego,
że nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu przez ZUS z urzędu na poczet
zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku - na poczet przyszłych składek,
a zwrotowi tylko na wniosek płatnika (art. 24 ust. 6a ustawy systemowej). Brak
zawiadomienia płatnika o kwocie nienależnie opłaconych składek, o którym mowa w
art. 24 ust. 6b ustawy systemowej, umożliwia wyłącznie złożenie wniosku o ich zwrot
w dowolnym terminie po stwierdzeniu przez płatnika, że zostały nienależnie opłacone,
bez ograniczenia przewidzianego przepisem art. 24 ust. 6c ustawy systemowej (nie
później niż w ciągu 7 dni od otrzymania zawiadomienia), nie ma natomiast żadnego
znaczenia dla należnych odsetek, skoro obowiązek ich wypłacenia nie może powstać
wcześniej niż od daty złożenia wniosku o zwrot (art. 24 ust. 6e ustawy systemowej).
II USKP 117/23
21
Dlatego, opierając się na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a w odniesieniu do
kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z
art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
[SOP]
[a.ł]
