II NSNc 204/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 17 grudnia 2025 r.
Prezes SN Krzysztof Wiak (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Marek Dobrowolski
Mariusz Grzegorz Wilczyński (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa P. Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.
przeciwko E.J.
o zapłatę
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 17 grudnia 2025 r.
skargi nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich od nakazu zapłaty w
postępowaniu nakazowym Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej z 10 czerwca 2013
r., sygn. I Nc 2213/13,
1. uchyla w całości zaskarżony nakaz zapłaty i przekazuje
sprawę Sądowi Rejonowemu w Bielsku-Białej do ponownego
rozpoznania;
2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym.
Marek Dobrowolski
Krzysztof Wiak
Mariusz Grzegorz Wilczyński
UZASADNIENIE
II NSNc 204/24
2
E.J. (dalej: „pozwana”, „pożyczkobiorca” lub „konsumentka”) 27 lipca 2012 r.
zawarła umowę pożyczki gotówkowej nr […] ze spółką P. sp. z o.o. (której następcą
prawnym jest P. S.A., dalej: „powód” lub „pożyczkodawca”). Umowa została zawarta
z wykorzystaniem standardowego wzorca umowy, który składał się z karty tytułowej,
gdzie w części „A” podane były dane stron, w części „B” - parametry finansowe
umowy, natomiast częścią „C” były właściwe warunki umowy. Częścią „D” był wzór
oświadczenia o odstąpieniu klienta, a częścią „E” - kalendarz spłat. Dodatkowo,
załącznikami stanowiącymi integralną część umowy były: wyciąg z umowy
ubezpieczenia, dyspozycja wypłaty, deklaracja wekslowa i weksel. W umowie
zastrzeżono, że pożyczkodawca udziela pożyczkobiorcy pożyczkę gotówkową
(dalej zwaną „Pożyczką Pierwotną") w wysokości 8.496 zł (całkowitą kwotę
pożyczki). Wskazano, że jest to suma środków pieniężnych, które pożyczkodawca
udostępnił pożyczkobiorcy na podstawie umowy. Pożyczkobiorca zobowiązany był
ponieść koszt opłaty przygotowawczej (330 zł) oraz koszt ubezpieczenia (4.566 zł).
Opłaty te miały zostać potrącone z całkowitej kwoty pożyczki (8.496 zł).
W rezultacie pożyczkodawca był zobowiązany do zapłaty na rachunek
pożyczkobiorcy kwoty 3.600 zł. Pożyczkobiorca zobowiązał się spłacić
pożyczkodawcy faktyczną całkowitą kwotę do zapłaty (12.000 zł), będącą sumą
całkowitej kwoty pożyczki (8.496 zł) oraz wynagrodzenia umownego (3.504 zł)
za udzielenie pożyczki pierwotnej w 48 ratach miesięcznych w wysokości 250 zł
każda, płatnych według kalendarza spłat zawartego w części „E” umowy.
Zgodnie z umową, pożyczkodawca w przypadku wypowiedzenia umowy miał prawo
na wekslu wpisać datę i miejsce zapłaty oraz kwotę nieprzekraczającą kwoty
należnej pożyczkodawcy do zapłaty z tytułu pozostałej niespłaconej części pożyczki,
wynagrodzenia umownego oraz naliczyć i wpisać m.in. kwotę w wysokości do 20%
z pozostałej do zapłaty faktycznej całkowitej kwoty pożyczki tytułem poniesionych
kosztów windykacji, nie więcej jednak niż faktycznie poniesione przez
pożyczkodawcę koszty tej windykacji. W umowie zastrzeżono również możliwość
naliczenia opłat za monit lub wezwanie do zapłaty albo SMS.
II NSNc 204/24
3
Po zawarciu umowy pozwana uiściła 6 rat miesięcznych w okresie
od września 2012 r. do marca 2013 r. na łączną kwotę 1.510 zł.
Ze względu na opóźnienie w płatności rat za dwa pełne okresy, pismem z 8 kwietnia
2013 r. powód skierował do pozwanej zawiadomienie o wymagalności wszystkich
zobowiązań, wypowiedzeniu umowy, wypełnieniu weksla i wezwaniu do zapłaty
w terminie 10 dni kwoty 14 238,37 zł.
Dnia 20 maja 2013 r. powód wniósł do Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej
pozew o zapłatę w postępowaniu nakazowym kwoty 13.988,37 wraz z odsetkami
ustawowymi od 19 kwietnia 2013 r. oraz kosztami procesu.
Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej Wydział I Cywilny 10 czerwca 2013 r. wydał
nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym (I Nc 2213/13), którym zasądził
od pozwanej na rzecz powoda kwotę 13.988,37 zł wraz z odsetkami ustawowymi
od 19 kwietnia 2013 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 2.592 zł tytułem kosztów procesu.
W uzasadnieniu wskazanego orzeczenia Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej wyjaśnił,
że powód wnosząc o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym
przedłożył wraz z pozwem weksel in blanco wystawiony przez pozwaną w dniu
27 lipca 2012 r., a następnie wypełniony przez powoda na kwotę 14.238,37 zł,
z datą płatności 18 kwietnia 2013 r. w Bielsku-Białej. Weksel został należycie
wypełniony, a jego treść i prawdziwość nie budziła wątpliwości sądu. Tym samym
nie stwierdzono braku podstaw do wydania nakazu zapłaty.
Pozwana złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, który został
oddalony przez Sąd Rejonowy w G. Pozwana złożyła też pismo, które nie
odpowiadało wymaganiom zakreślonym przez sąd, w związku z czym jej zarzuty
wobec nakazu zapłaty zostały odrzucone postanowieniem z 27 marca 2015 r.
Pismem z 1 września 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: „skarżący”
lub „RPO”) wniósł skargę nadzwyczajną od powyższego nakazu zapłaty, zaskarżając
go w całości.
Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN skarżący zarzucił:
1. naruszenie zasady ochrony konsumenta ustanowionej w art. 76
Konstytucji RP, interpretowanej, na podstawie art. 9 Konstytucji RP,
II NSNc 204/24
4
z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
dotyczącego przepisów Dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993, s. 29, dalej:
„Dyrektywa 93/13"), poprzez wydanie przeciwko pozwanej konsumentce nakazu
zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie weksla, bez zbadania z urzędu
umowy pożyczki, której wykonanie ten weksel zabezpieczał, a przez
to niezapewnienie konsumentce właściwej ochrony sądowej przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi przedsiębiorcy, mimo że na podstawie dokumentów
załączonych do pozwu sąd z łatwością mógł ustalić, że stosunkiem podstawowym
jest umowa pożyczki zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentką,
której postanowienia powinny być zbadane przez sąd z urzędu, pod kątem
ich potencjalnej abuzywności;
2. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. 485 § 2 zd. 1 k.p.c.
w zw. z art. 486 § 1 k.p.c., w brzmieniu tych przepisów obowiązującym w dacie
wydania zaskarżonego nakazu zapłaty, przez ich niewłaściwe zastosowanie,
a także art. 248 § 1 k.p.c. i art. 232 zd. 2 k.p.c., przez zaniechanie ich zastosowania,
wszystkie wymienione w zw. z art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, poprzez wydanie nakazu
zapłaty w postępowaniu nakazowym, mimo że treść weksla, odczytywana łącznie
z załączonym do pozwu wezwaniem do zapłaty, nasuwała wątpliwości
co do wymagalności i wysokości zobowiązania wekslowego konsumentki,
które to wątpliwości, sąd, w świetle art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13,
powinien był wyjaśnić przez dopuszczenie z urzędu jako dowodu treści umowy
pożyczki zawartej przez pozwaną z powodem, do której przedstawienia powinien
był zobowiązać powoda z urzędu, co jednocześnie oznaczało brak podstaw
do wydania nakazu zapłaty oraz konieczność skierowania sprawy do postępowania
zwykłego;
3. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. 202 k.p.c. w brzmieniu
obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego nakazu zapłaty w zw. z art. 371
§ 1 k.p.c. w zw. z art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, przez ich niewłaściwe zastosowanie,
poprzez rozpoznanie sprawy i wydanie nakazu zapłaty przez Sąd Rejonowy
w Bielsku-Białej, mimo że sąd ten, z uwagi na fakt, iż pozwana był konsumentką,
II NSNc 204/24
5
powinien był z urzędu stwierdzić bezskuteczność powołania się powoda
na właściwość miejscową wynikającą z art. 371 k.p.c., a w konsekwencji stwierdzić
swoją niewłaściwość miejscową i przekazać sprawę sądowi właściwemu ze względu
na miejsce zamieszkania pozwanej, to jest Sądowi Rejonowemu w S.;
4. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i § 3 w zw.
z art. 221 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego nakazu
zapłaty, poprzez ich niezastosowanie, polegające na zaniechaniu zbadania treści
umowy zawartej między przedsiębiorcą i konsumentką, a w konsekwencji braku
kontroli z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie pożyczki,
co doprowadziło do odmowy przyznania ochrony uprawnionej konsumentce
oraz nierozpoznania istoty sprawy przez sąd.
W uzasadnieniu skargi RPO wskazał, powołując się na konieczność
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, że pozwana jako
konsumentka, zawierając umowę pożyczki, mogła być przekonana, że jeżeli państwo
nie zabrania prowadzenia określonego rodzaju działalności, w postaci udzielania
pożyczek przez podmioty inne niż banki, jej interes jest należycie chroniony
przez państwo przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. które mogą
być stosowane przez przedsiębiorców. Sąd, działając jako organ państwowy,
nie uwzględnił tymczasem faktu, że pozwana jest konsumentką i że jako słabsza
strona umowy podlega ochronie, która w przypadku postępowania toczącego
się przed sądem powinna polegać na weryfikacji, czy dochodzone roszczenie
jest zasadne oraz czy nie doszło do naruszenia przepisów chroniących konsumenta.
Sąd rozstrzygnął sprawę w nieadekwatnym trybie postępowania nakazowego.
Nie uwzględniając zatem konsumenckiego charakteru stosunku podstawowego
oraz ograniczając się jedynie do formalnego sprawdzenia, czy weksel przedłożony
przez powoda został należycie wypełniony, sąd nie wywiązał się z obowiązku
wynikającego z art. 76 Konstytucji RP w związku z treścią art. 7 ust. 1 Dyrektywy
93/13.
W dalszej części uzasadnienia RPO przywołał szczegółowo zastrzeżenia
wobec postanowień umowy pożyczki, które powinny zostać uwzględnione przez sąd,
II NSNc 204/24
6
a niezbadanie ich doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia krzywdzącego
dla pozwanej. Skarżący powołał się na brak jednoznacznego określenia głównych
świadczeń stron, nadmiernie wysokie koszty pożyczki oraz postanowienia dotyczące
niedozwolonej kary umownej. Według RPO wszystkie te wady prawne umowy
pożyczki w sposób jaskrawy dowodzą, że naruszała ona liczne przepisy prawa
i zasady współżycia społecznego. Powinna zostać ona skontrolowana przez sąd
i co najmniej w części uznana za nieważną, a przynajmniej niewiążącą wobec
konsumentki w zakresie rażąco niekorzystnych dla niej postanowień o charakterze
klauzul abuzywnych. Zdaniem RPO, w tym kontekście orzeczenie sądu nakazujące
pozwanej zapłatę na rzecz przedsiębiorcy świadczenia, jeżeli istnieją poważne
i uzasadnione wątpliwości co do tego, czy w świetle przepisów o ochronie
konsumentów w ogóle była do jego zapłaty zobowiązana, jest fundamentalnie
sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej.
Skarżący wniósł o uchylenie przez Sąd Najwyższy w całości nakazu zapłaty
wydanego 10 czerwca 2013 r. w postępowaniu nakazowym przez Sąd Rejonowy
w Bielsku-Białej o sygn. akt I Nc 2213/13 i przekazanie sprawy sądowi I instancji
do ponownego rozpoznania.
Odpowiedź na powyższą skargę nadzwyczajną złożył pełnomocnik powoda.
W piśmie z 12 października 2023 r. wniósł on o oddalenie skargi w całości
jako niezasadnej oraz o zasądzenie na rzecz strony powodowej zwrotu kosztów
postępowania według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie
może być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:
II NSNc 204/24
7
1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela
określone w Konstytucji, lub
2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię
lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego
w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia
uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania
(art. 89 § 3 zd. 1 u.SN). Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, jedynie przejściowo,
w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być
wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach,
które uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku,
zgodnie z art. 115 § 1a u.SN, skarga nadzwyczajna może być wniesiona
wyłącznie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich.
Ponadto, od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony skarga
nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz (art. 90 § 1 u.SN).
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru
sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji. Jej celem jest
wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady
sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,
zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r.,
I NSNu 1/20; z 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; z 7 września 2022 r.,
I NSNc 530/21; z 21 września 2022 r., I NSNc 544/21; z 23 listopada 2022 r.,
I NSNc 707/21; z 15 marca 2023 r., II NSNc 212/23; z 15 maja 2024 r.,
II NSNc 385/23; z 15 kwietnia 2025 r., II NSNc 501/23; 8 października 2025 r.,
II NSNc 178/24). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie
wszystkich wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji
powinna dotyczyć tylko tych z nich, które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi
II NSNc 204/24
8
zasadami demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami
w sposób elementarny niesprawiedliwymi.
Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej
kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej
z przesłanek szczegółowych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej
(funkcjonalnej), wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga
równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne
dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej
jest związane z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji, tj. z jednej strony,
z dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej
(art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji), a z drugiej strony, z konieczną ochroną stabilności
i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków
prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji, zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; wyroki Sądu Najwyższego: z 19 stycznia
2022 r., I NSNc 216/21; z 7 września 2022 r., I NSNc 530/21; z 21 września 2022 r.,
I NSNc 544/21; z 23 listopada 2022 r., I NSNc 707/21; z 15 marca 2023 r.,
II NSNc 212/23; z 15 maja 2024 r., II NSNc 385/23; z 15 kwietnia 2025 r.,
II NSNc 501/23; 8 października 2025 r., II NSNc 178/24). Ochrona powagi rzeczy
osądzonej (res iudicata), a przez to stabilności prawa, należy do fundamentów
demokratycznego państwa prawnego i znajduje głębokie uzasadnienie
aksjologiczne. Z tego względu – jak wskazuje się w orzecznictwie Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka (dalej: „ETPC”) – nadzwyczajne środki zaskarżenia
muszą być uzasadnione okolicznościami o istotnym i niewątpliwym charakterze,
korygującym fundamentalne wady rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, niweczące
podstawową funkcję wymiaru sprawiedliwości (wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r.,
Riabykh przeciwko Rosji, skarga nr 52854/99). Nie mogą przy tym inicjować de facto
dodatkowej kontroli instancyjnej. Dopuszczalny na gruncie Europejskiej Konwencji
Praw Człowieka środek kontroli musi wobec tego sprawiedliwie wyważyć
między prywatnymi interesami a ochroną pewności prawa, w tym ochroną
II NSNc 204/24
9
powagi rzeczy osądzonej, od których zależy efektywność funkcjonowania
wymiaru sprawiedliwości.
Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie
określenie jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń
sądowych obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle
zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być
na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2
Konstytucji nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej
(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; z 19 stycznia
2022 r., I NSNc 216/21; z 7 września 2022 r., I NSNc 530/21; z 21 września 2022 r.,
I NSNc 544/21; z 23 listopada 2022 r., I NSNc 707/21; z 15 marca 2023 r.,
II NSNc 212/23; z 15 maja 2024 r., II NSNc 385/23; z 15 kwietnia 2025 r.,
II NSNc 501/23; 8 października 2025 r., II NSNc 178/24).
Dokonując wstępnej oceny skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy
nie stwierdził istnienia okoliczności, które mogłyby prowadzić do wniosku,
że w niniejszej sprawie jest ona niedopuszczalna, co skutkowałoby jej odrzuceniem
a limine, bez potrzeby merytorycznego zbadania podniesionych w niej zarzutów.
Została ona wniesiona przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który jest podmiotem
uprawnionym do wnoszenia skarg nadzwyczajnych. Zaskarżony nakaz zapłaty
wydany przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej nie mógł zostać, na dzień wniesienia
skargi, uchylony ani zmieniony w trybie innych nadzwyczajnych środków
zaskarżenia. Należy zatem stwierdzić, że nie zachodziły przeszkody
do merytorycznego rozpoznania wniesionej przez RPO skargi nadzwyczajnej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się już pogląd, że konstrukcja
skargi nadzwyczajnej wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny
występowania przesłanek szczegółowych, a następnie weryfikacji czy wystąpiła
również przesłanka ogólna (funkcjonalna). W rozpoznawanej skardze nadzwyczajnej
skarżący sformułował przeciwko zaskarżonemu orzeczeniu zarzuty odwołujące
się do dwóch przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN.
Odnosząc się do poszczególnych zarzutów, w pierwszej kolejności
należy stwierdzić zasadność naruszenia przepisów prawa procesowego
II NSNc 204/24
10
i materialnego związanych z przypisaniem pozwanej statusu konsumenta
oraz obowiązków sądu, wydającego nakaz zapłaty.
Po pierwsze, w niniejszej sprawie nie budzi zastrzeżeń,
że pozwanej przysługiwał status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c.
Zgodnie z tym przepisem, za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą
z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością
gospodarczą lub zawodową. Okoliczność ta wiąże się z koniecznością zachowania
szczególnej ostrożności w zakresie rozpoznawania spraw, w których jedna
ze stron jest konsumentem. Z tego też względu ustawodawca wprowadził regulacje
mające zapewnić ochronę interesów konsumenta nie tylko na etapie dokonywania
czynności prawnych, ale również podczas dochodzenia określonych roszczeń
na drodze postępowania sądowego. W niniejszej sprawie weryfikacja zarzutów
postawionych przez skarżącego sprowadza się zatem do ustalenia czy w związku
z wydaniem zaskarżonego nakazu zapłaty doszło do naruszenia prawa przez
Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej, zwłaszcza w kontekście konieczności
uwzględnienia konsumenckiego charakteru umowy oraz zawartych w niej klauzul.
Powyższe wynika przede wszystkim z treści przywołanego w zarzutach
skargi nadzwyczajnej przepisu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., zgodnie z którym
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie
nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone
postanowienia umowne). Niedopełnienie procedur związanych z dochodzeniem
roszczeń od konsumenta – niezależnie od tego, czy de facto doszło do naruszenia
jego interesów, uznać należy za zachowania bezprawne.
Zasadność powyższego zarzutu prowadzi do jednoczesnego uznania
słuszności zarzutu naruszenia przepisów proceduralnych, dotyczących wydania
nakazu zapłaty, gdy jego podstawą jest umowa zawierana z konsumentem.
Zgodnie z art. 485 § 2 zd. 1 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w czasie wydania
zaskarżonego nakazu zapłaty), sąd wydaje nakaz zapłaty przeciwko
zobowiązanemu z weksla, czeku, warrantu lub rewersu należycie wypełnionego,
których prawdziwość i treść nie nasuwają wątpliwości. Co więcej, każdy obowiązany
jest przedstawić na zarządzenie sądu w oznaczonym terminie i miejscu dokument
II NSNc 204/24
11
znajdujący się w jego posiadaniu i stanowiący dowód faktu stosownego
dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że dokument zawiera informacje niejawne
(art. 248 § 1 k.p.c.). Sąd może też dopuścić dowód niewskazany przez stronę
(art. 232 zd. 2 k.p.c.). Wydając rozstrzygnięcie sąd ocenia zaś wiarygodność i moc
dowodów według własnego uznania, na podstawie wszechstronnego rozważenia
zebranego materiału (art. 233 § 1 k.p.c.). Okoliczności, że pozwana była
konsumentem, a nakaz zapłaty został wydany w oparciu o weksel in blanco, powinny
przemawiać zatem za obligatoryjnym żądaniem przez Sąd Rejonowy
w Bielsku-Białej przesłania treści umowy pożyczki z 27 lipca 2012 r. nr […]. W ten
sposób mógłby on zweryfikować, czy umowa ta nie zawiera klauzul abuzywnych,
naruszających interesy pozwanej. Pominięcie takiej kontroli mogło natomiast
prowadzić do zaakceptowania przez sąd działań rażąco naruszających prawa
konsumenta (wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23; por. także:
wyroki Sądu Najwyższego: z 8 lutego 2023 r., II NSNc 105/23; z 28 marca 2023 r.,
II NSNc 85/23). Z wyjątkowo lakonicznego uzasadnienia sporządzonego
do zaskarżonego orzeczenia wynika jedynie, że sąd uznał, że weksel był prawidłowo
wypełniony, a jego treść i prawdziwość nie budziły żadnych wątpliwości sądu.
Tym samym Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej jedynie powtórzył samą treść normy
ustawowej, potwierdzając, że nie dostrzegał potrzeby weryfikacji postanowień
umowy pożyczki.
Tymczasem kwestia ta była szczególnie istotna, biorąc pod uwagę wysokość
kosztów pozaodsetkowych, przewidzianych w umowie . Wynika z niej bowiem,
że kwota rzeczywiście udostępniona pozwanej (3.600,00 zł) była niższa
niż pozostałe opłaty, tj. kwota ubezpieczenia, wynagrodzenie i opłata
przygotowawcza (4.896,00 zł). W kontekście tym zgodzić należy się też
ze skarżącym, że w umowie nie określono w sposób jednoznaczny, co jest
świadczeniem głównym. Określona w umowie „całkowita kwota pożyczki” wynosiła
8.496 zł i była ponad dwa razy wyższa niż kwota, jaką pozwana otrzymała na swój
rachunek bankowy. Sama ta okoliczność, przy uwzględnieniu konsumenckiego
charakteru zawartej umowy, powinna zobowiązać sąd do zweryfikowania treści
umowy pod kątem potencjalnej abuzywności zawartych w niej postanowień.
Przyjmuje się bowiem, że ocena, czy dana klauzula umowna miała charakter
II NSNc 204/24
12
niedozwolony, musi opierać się na przesłankach określonych w art. 3581
§ 1 zd. 1 k.c., tj. powinna prowadzić do ustalenia czy prawa i obowiązki konsumenta
zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając
jego interesy. Rażącym naruszeniem interesów będzie nieusprawiedliwiona
dysproporcja praw i obowiązków konsumenta – na jego niekorzyść.
Sprzeczność z dobrymi obyczajami sprowadza się natomiast do zmierzania
do naruszenia równorzędności stron stosunku prawnego i nierównego rozkładania
uprawnień i obowiązków pomiędzy partnerami umowy (postanowienie
Sądu Najwyższego z 11 września 2020 r., II CNP 1/20; podobnie: wyrok
Sądu Najwyższego z 13 sierpnia 2015 r., I CSK 611/14). Za niedozwoloną klauzulę
umowną uznać można zatem m.in. pobieranie przez kredytodawców kredytu
konsumenckiego opłat zbyt wysokich i niczym nieuzasadniających tej wysokości.
Za słuszny należy uznać pogląd, zgodnie z którym ocena abuzywności postanowień
umownych, które odnoszą się do pozaodsetkowych kosztów kredytu, powinna być
zatem dokonana pod kątem ich ekwiwalentności w stosunku do poniesionych przez
kredytodawcę kosztów. Kredytodawca powinien wykazać, że powyższe koszty
odpowiadają w rzeczywistości poniesionym przez niego kosztom (J. R. Antoniuk,
Dopuszczalność badania abuzywności postanowień umownych dotyczących
pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego, Monitor Prawniczy 2021,
nr 5, Legalis). Jeżeli okaże się, że w wyniku ustalenia wysokości kosztów
pozaodsetkowych dojdzie do nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków
konsumenta (na jego niekorzyść), a wysokość dodatkowych opłat będzie de facto
stanowiła zawoalowane wynagrodzenie kredytodawcy, którego funkcję powinny
pełnić przewidziane w umowie odsetki, należałoby uznać wspomnianą klauzulę
za niedozwoloną (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23
i z 28 lipca 2021 r., I NSNc 180/20). W niniejszej sprawie, jak słusznie wskazał
skarżący, na pozwaną został nałożony obowiązek zapłaty kosztów i prowizji,
które stanowiły 333% wysokości pożyczonego jej kapitału.
Odnosząc się do powyższego, należy też zaznaczyć, że w orzecznictwie
zwraca się uwagę na tzw. test przyzwoitości, który ma ułatwić ocenę,
czy w danym przypadku zastosowana klauzula ma charakter abuzywny.
Polega on na „zbadaniu, czy postanowienie wzorca jest sprzeczne z ogólnym
II NSNc 204/24
13
wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów oraz jak wyglądałyby
prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której postanowienie
to nie zostałoby zastrzeżone; jeżeli bez tego postanowienia znalazłby
się on – na podstawie ogólnych przepisów – w lepszej sytuacji, należy uznać
je za nieuczciwe” (wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14).
W niniejszej sprawie rację ma zatem skarżący, podnosząc, że przewidziane
w umowie koszty ubezpieczenia, wysokość wynagrodzenia umownego i opłata
przygotowawcza mogły de facto zostać potraktowane jako zmierzające
do obejścia prawa i uznane za nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c.
Należy dodać, że przy ocenie, czy zastosowana przez powoda
klauzula mogła mieć charakter abuzywny, trzeba wziąć pod uwagę
to, że „analiza rozkładu obowiązków umownych musi być dokonana w kontekście
całości okoliczności sprawy. Nie można poprzestać na literalnym brzmieniu klauzuli.
Trzeba jeszcze rozważyć jakie konsekwencje wywołuje ona na płaszczyźnie
danego stanu faktycznego. (…). Nieraz bowiem całkiem niepozorne postanowienie
umowy powoduje znaczne zwichnięcie całej struktury konkretnego stosunku
obligacyjnego” (zob. Ł. Węgrzynowski, Niedozwolone postanowienia umowne
jako środek ochrony słabszej strony umowy obligacyjnej, Warszawa 2006, s. 124).
Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 30 czerwca 2020 r., III CSK 343/17,
dla oceny abuzywności postanowień umownych istotne znaczenie będzie miała
nie tylko ich treść, ale również okoliczności zawarcia umowy i transparentność
tych postanowień, tj. ich jednoznaczność i zrozumiałość. Biorąc to wszystko
pod uwagę, konieczne jest przeanalizowanie postanowień umowy,
uwzględniając m.in. okoliczność, że pozwana nie była podmiotem profesjonalnym,
a przez to stanowiła słabszy podmiot stosunku obligacyjnego, a także czy została
odpowiednio poinformowana o wysokości wiążących ją opłat i sposobie
ich naliczania. Wszystkie te okoliczności powinny być ponownie przeanalizowane
przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej. Pominięcie zbadania treści umowy,
w oparciu o którą wystawiony został następnie weksel in blanco, stanowiło
przejaw naruszenia prawa, związany z zaniechaniem podjęcia koniecznych
w takich sytuacjach decyzji procesowych (wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca
2023 r., II NSNc 85/23).
II NSNc 204/24
14
Należy przy tym zaznaczyć, że pomimo iż celem postępowań nakazowych
jest ułatwienie i przyspieszenie dochodzenia przez wierzycieli ich roszczeń,
nie może odbywać się to kosztem naruszenia praw stron będących konsumentami.
Z tego względu sąd rozpoznający sprawy o takim charakterze jest zobowiązany
do zachowania szczególnej ostrożności w zakresie podejmowanych
decyzji procesowych. Przepisy proceduralne mają bowiem służyć zapewnieniu
pewności prawa, a ich zastosowanie nie może prowadzić do dalszego osłabienia
lub faktycznego wyłączenia konstytucyjnie gwarantowanej ochrony konsumenta.
W postępowaniu nakazowym toczącym się na podstawie weksla własnego
wystawionego przez konsumenta in blanco i następnie uzupełnionego
przez wierzyciela, sytuacja pozwanego konsumenta jest tymczasem
zdecydowanie słabsza, ponieważ możliwość wniesienia zarzutów wiąże
się ze spełnieniem przesłanek, które są zbyt rygorystyczne, by zapewniały
równorzędną pozycję konsumenta względem wierzyciela dysponującego wekslem in
blanco (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 września
2018 r., C-176/17, Profi Credit Polska SA w Bielsku-Białej przeciwko M. W.; wyroki
Sądu Najwyższego: z 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; z 22 września 2021 r.,
I NSNc 371/21; z 22 września 2021 r., I NSNc 429/21; z 13 lipca 2022 r.,
I NSNc 452/21; z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).
Niezależnie od powyższego, należy zaznaczyć, że również zgodnie
z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”)
„art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 wymagają, aby sąd (…) mógł
zażądać przedstawiania dokumentów służących za podstawę (…) powództwa”
(wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 listopada 2019 r.,
Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18). Podkreślono przy tym,
że „powyższe rozważania nie naruszają zasady dyspozycyjności (…).
Okoliczność, że sąd krajowy wymaga od powoda przedstawiania treści
dokumentu lub dokumentów, na których opiera się jego żądanie, należy bowiem
po prostu do ram dowodowych postępowania, ponieważ to żądanie ma na celu
jedynie upewnienie się co do podstawy powództwa”. W tej sytuacji sąd mógł z urzędu
zażądać (na podstawie art. 248 § 1 k.p.c.) od przedsiębiorcy przedstawienia
pisemnego zapisu tych postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw
II NSNc 204/24
15
konsumentów wynikających z Dyrektywy 93/13. Powyższe sprowadza
się do przyjęcia, że Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej, rozpoznając niniejszą sprawę,
był uprawiony i zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodu z dokumentu,
tj. umowy pożyczki z 27 lipca 2012 r. nr […] (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27
września 2022 r., I NSNc 614/21).
Co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sprawie
z powództwa przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi zobowiązanemu z weksla,
sąd z urzędu uwzględnia nieskuteczność powołania się na podstawę właściwości
miejscowej z art. 371 § 1 k.p.c. (uchwała Sądu Najwyższego z 19 października
2017 r., III CZP 42/17). Powyższa teza koresponduje z treścią pkt 1 lit. q
załącznika do Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym za niedozwolone uznaje
się postanowienie umowne, uprawniające przedsiębiorcę do wskazania sądu
do rozpoznania sprawy, położonego daleko od miejsca zamieszkania konsumenta
(wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r.,
Pannon GSM Zrt., C-243/08, pkt 41). Jak przyjmuje się w orzecznictwie,
celem regulacji jest eliminowanie postanowień umownych umożliwiających
przedsiębiorcy dokonanie jednostronnego i arbitralnego wyboru sądu właściwego
do rozpoznania sprawy, którego położenie jest korzystne dla przedsiębiorcy,
natomiast konsumenta – jako strony słabszej sporu – pozbawia właściwej
ochrony prawnej (wyroki Sądu Najwyższego z 9 marca 2022 r., I NSNc 316/21;
z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).
Biorąc pod uwagę, że powodowi przysługiwało wyłączne uprawnienie
do wypełnienia weksla według własnego uznania, Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej
był zobowiązany z urzędu dokonać oceny skuteczności powołania się przez
powoda na treść art. 371 § 1 k.p.c., uznając je za niedozwolone postanowienie.
Wskazany sąd, pozostając niewłaściwym miejscowo, powinien przekazać sprawę
sądowi właściwemu w trybie art. 200 § 1 w zw. z art. 27 § 1 k.p.c.
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zasadne są wszystkie
zarzuty sformułowane przez skarżącego na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN.
Nie uwzględniając konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy i odstępując
od zbadania zawartych w umowie klauzul Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej
dopuścił się w tym zakresie obrazy przepisów prawa materialnego i procesowego,
II NSNc 204/24
16
przy czym naruszenia te – ze względu na wagę naruszonych norm, stopień
ich naruszenia oraz ujemne skutki dla stron postępowania – miały charakter rażący
(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19; z 28 lipca 2021 r.
I NSNc 179/20; z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 67/21; z 13 lipca 2022 r.,
I NSNc 452/21). Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego,
rażące naruszenie prawa zachodzi bowiem, gdy zaskarżone orzeczenie
można uznać za niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi
różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć,
gdy było wynikiem rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20
i powołane tam orzecznictwo). W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolity
pozostaje pogląd, zgodnie z którym rażące naruszenie prawa rozumieć należy
jako „bardzo duże”, „wyraźne”. Jest to naruszenie prawa na tyle wyraźne,
że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów
intelektualnych (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 20 stycznia 2021 r.,
I NSNc 1/21; z 3 grudnia 2020 r., I NSNc 34/20; z 17 czerwca 2020 r., I NSNc
44/19; postanowienie Sądu Najwyższego z 27 maja 2021 r., I NSNc 109/20).
Przyjmuje się ponadto, że naruszenie prawa jest rażące wówczas, gdy w jego
następstwie powstają skutki, które są niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań
praworządności lub też takie, które powodują niemożność akceptacji zaskarżonego
orzeczenia jako aktu, który został wydany przez organ praworządnego państwa
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1996 r., II PRN 4/96; por. także
wyrok Sądu Najwyższego z 5 maja 2021 r., I NSNc 159/20). Podobny pogląd
wypowiedział Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2021 r., I NSNc 25/19,
wskazując, że „[r]ażący charakter naruszenia prawa, o którym mowa w art. 89 § 1
pkt 2 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym, winien uprawdopodabniać tezę
o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia celem urzeczywistnienia
zasady konstytucyjnej z art. 2 Konstytucji RP” (zob. także: wyrok Sądu
Najwyższego z 24 marca 2021 r., I NSNc 134/20).
Biorąc pod uwagę zasadność powyższych zarzutów, z tych samych względów
za uzasadniony uznać należy również zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP.
Zgodnie z treścią tego przepisu, władze publiczne chronią konsumentów,
II NSNc 204/24
17
użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności
i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Norma zawarta
w art. 76 Konstytucji RP ma określoną treść normatywną i może być bezpośrednio
stosowana, a wynikający z niej obowiązek zapewnienia właściwej ochrony
konsumentów spoczywa na każdym organie i instytucji publicznej, której właściwość
obejmuje kwestie dotyczące konsumentów, w tym również na sądach.
Powyższe znalazło potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego,
zgodnie z którym art. 76 Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą
władzę publiczną – w tym również sądy powszechne – do podejmowania działań
mających na celu ochronę konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Przepis ten powinien być uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie
stanowienia prawa, jak i przez sądy powszechne w procesie jego stosowania
i dokonywania jego wykładni (wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 21 kwietnia
2004 r., K 33/03; z 13 września 2005 r., K 38/04; z 17 maja 2006 r., K 33/05;
z 13 września 2011 r., K 8/09). Konstytucyjna zasada ochrony konsumenta zakłada,
że ma on słabszą pozycję kontraktową niż przedsiębiorca, dlatego „wymaga ochrony,
a więc pewnych uprawnień, które doprowadziłyby do przynajmniej względnego
zrównania pozycji kontrahentów” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca
2011 r., P 1/10). Z tych względów Sąd Najwyższy uznawał art. 76 Konstytucji RP
za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN
(wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada
2020 r., I NSNc 57/20; z 29 czerwca 2021 r., I NSNc 115/21; z 15 grudnia 2021 r.,
I NSNc 67/21; z 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; z 13 lipca 2022 r.,
I NSNc 452/21; z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).
Rekonstrukcja ponadustawowych standardów ochrony konsumentów
w Rzeczpospolitej Polskiej wymaga uwzględnienia również przepisów Traktatu
o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.U. UE C 202
z 7 czerwca 2016 r.). Potwierdza to orzecznictwo Sądu Najwyższego,
w którym przyjmuje się, że zakres ochrony konsumentów wynikający z art. 76
Konstytucji RP należy oceniać z uwzględnieniem zasad i wymagań prawa unijnego,
z uwagi na zakres implementowania regulacji unijnych dotyczących prawa
konsumenckiego do krajowego porządku prawnego (wyroki Sądu Najwyższego:
II NSNc 204/24
18
z 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;
z 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; z 29 czerwca 2021 r., I NSNc 115/21; z 15 grudnia
2021 r., I NSNc 67/21). Podstawowe znaczenie dla wyznaczenia zakresu tej ochrony
ma Dyrektywa 93/13, która nakłada na państwa członkowskie obowiązek
zapewnienia skutecznych środków mających na celu zapobieganie stosowaniu
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Zaniechanie przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej weryfikacji treści umowy
spowodowało istotne ograniczenie skutecznej ochrony sądowej przysługującej
pozwanej. Tymczasem w świetle nakreślonych powyżej standardów ochrona
konsumenta przed klauzulami niedozwolonymi w umowach następuje ex lege
i sąd może dokonać ustaleń w tym przedmiocie także z urzędu, podczas
rozpoznawania sprawy z udziałem konsumenta (zob. wyroki Sądu Najwyższego:
z 3 sierpnia 2021 r., I NSNc 232/21; z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 67/21;
z 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21). Co więcej, niedozwolone postanowienie
umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. jest ex lege pozbawione mocy wiążącej
od samego początku i każdy organ orzekający w sprawie dotyczącej roszczenia
z umowy z udziałem konsumenta jest obowiązany z urzędu to uwzględnić,
chyba że konsument temu się sprzeciwi w sposób niewymuszony i jednoznaczny
(uchwała Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2018 r., III CZP 114/17).
Samo stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych nie jest jeszcze
wystarczające dla wyeliminowania zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego.
W dalszej kolejności należy bowiem ustalić czy uchylenie zaskarżonego nakazu
zapłaty jest „konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej”
(art. 89 § 1 in principio u.SN). Przesłanka ta powinna być interpretowana zgodnie
z zasadą ustrojową wyrażoną w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Zasada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej ma charakter kompleksowy. Z zasady określonej w art. 2
Konstytucji RP wywodzona jest konieczność zapewnienia bezpieczeństwa prawnego
jednostki, pewności co do prawa, przewidywalności stanowionego prawa, lojalności
państwa względem obywateli, co powinno budować zaufanie jednostki do Państwa.
Bezpieczeństwo prawne obywateli winno być przy tym rozumiane nie tylko formalnie
II NSNc 204/24
19
jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne
zabezpieczenie dóbr życiowych i interesów człowieka. Jej celem nie jest tylko
doprowadzenie do formalnej zgodności z prawem kwestionowanych orzeczeń,
ale także realizacja zasady sprawiedliwości społecznej. Z całą pewnością stoi ona
na przeszkodzie akceptacji praktyki orzeczniczej polegającej na wydawaniu nakazu
zapłaty przeciwko konsumentowi z uwagi na samą tylko treść weksla, bez kontroli
treści umowy, na podstawie której doszło do jego wystawienia – co jest szczególnie
istotne w przypadku, gdy istnieją uzasadnione przypuszczenia, że zawarte w umowie
klauzule mogą mieć charakter abuzywny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 lutego
2023 r., II NSNc 105/23). Jak słusznie podkreślił skarżący, pozwana została
pozbawiona odpowiedniej ochrony, a sąd nie tylko nie zabezpieczył jej dóbr
życiowych ani interesów, ale dodatkowo naruszył równowagę w stosunkach
społecznych, rezygnując z weryfikacji, czy dochodzone roszczenie jest zasadne oraz
czy nie doszło do naruszenia przepisów chroniących konsumenta.
W kontekście tym nie bez znaczenia pozostaje również sam
status konsumenta, który będąc słabszą stroną umowy, wymaga szczególnej
ochrony ze strony Państwa. Dotyczy to zarówno wprowadzenia i przestrzegania
odpowiednich przepisów na etapie kształtowania stosunków prawnych
z konsumentami, jak i norm o charakterze procesowym – w przypadku
dochodzenia stosownych roszczeń. Rację ma zatem skarżący, że nieprawidłowe
zastosowanie wskazanych przepisów doprowadziło do pozbawienia pozwanej
– jako konsumenta – należytej ochrony prawnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).
Zaistnienie przesłanek szczegółowych oraz przesłanki funkcjonalnej
z art. 89 § 1 u.SN uzasadnia stwierdzenie, iż uchylenie zaskarżonego nakazu
zapłaty jest proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność z art. 2
Konstytucji RP.
W niniejszej sprawie na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej
nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki
wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne
skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego
orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby
II NSNc 204/24
20
międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy
ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem
prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie,
chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji
przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
W niniejszej sprawie od wydania zaskarżonego nakazu zapłaty upłynęło
ponad 5 lat, co w świetle art. 115 § 2 u.SN stanowi samodzielną podstawę
uniemożliwiającą jego uchylenie. Jednakże – według Sądu Najwyższego –
konieczność ochrony praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji
przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Podkreślić bowiem należy, że wskutek wydania zaskarżonego nakazu zapłaty doszło
do zasądzenia kwoty 13.988, 37 zł. Biorąc pod uwagę wysokość kwoty rzeczywiście
przekazanej pozwanej, przewidzianej w zwartej przez nią umowie (3.600 zł),
trzeba stwierdzić, że egzekwowanie od niej sumy ponad trzy razy wyższej stanowi
drastyczną ingerencję w jej prawa majątkowe, a w szczególności w prawo własności
chronione przez art. 64 Konstytucji RP.
Na końcu należy dodać, że nie istnieją żadne ustawowe podstawy
do przyznania sądom powszechnym prawa do badania, czy sędzia zasiadający
w składzie Sądu Najwyższego spełnia wymogi niezawisłości i bezstronności.
Niejasne jest też to, w jakim trybie miałaby przebiegać taka weryfikacja.
Ustawodawca przewidział, co prawda, odpowiednie regulacje w Kodeksie
postępowania cywilnego, Kodeksie postępowania karnego oraz w ustawie z dnia
8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. W żadnym ze wskazanych przypadków
rozstrzygnięcia w tym względzie nie może wydać jednak sąd powszechny.
Sąd Najwyższy w uchwale z 24 września 2025 r. przyznając takie uprawnienie
sądom powszechnym, contra legem przypisał sobie tym samym rolę prawodawczą.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
orzekł jak w sentencji.
Na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy
zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu w postępowaniu wywołanym
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
II NSNc 204/24
21
z.g.
[a.ł]
