II KO 91/25
ZARZĄDZENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 30 kwietnia 2025 r.
SSN Marek Motuk
W odpowiedzi na pismo obrońcy skazanego M. B. z dnia 31 marca
2025 r., zawierające sygnalizację wznowienia z urzędu postępowania
kasacyjnego zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego z
dnia 18 grudnia 2024 r., sygn. akt II KK 225/24, wydanym w
przedmiocie oddalenia (jako oczywiście bezzasadnej) kasacji obrońcy
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2021
r., sygn. akt II AKa 390/20 – stwierdzam brak możliwości wznowienia
postępowania.
UZASADNIENIE
Wznowienie postępowania z powodu uchybień, o których mowa w art. 439 §
1 k.p.k., możliwe jest wyłącznie z urzędu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia
24 maja 2005 r., I KZP 5/05, OSNKW 2005, z. 5, poz. 48). Z tych względów strona
– nie dysponując w tym zakresie własnym wnioskiem o wznowienie postępowania –
może, w oparciu o treść art. 9 § 2 k.p.k., zasygnalizować organowi procesowemu
potrzebę podjęcia czynności z urzędu.
Wobec powyższego, pismo z dnia 31 marca 2025 r. złożone przez obrońcę
skazanego M. B. , należało potraktować jako inicjatywę opartą o treść art. 9 § 2
k.p.k. Obrońca w piśmie tym podniósł, że wyżej wskazane postępowanie kasacyjne
II KO 91/25
2
dotknięte jest bezwzględną przyczyną odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w
zakresie dotyczącym nienależytej obsady sądu, a to z uwagi na udział SSN
Antoniego Bojańczyka w wydaniu przez Sąd Najwyższy ww. postanowienia z dnia
18 grudnia 2024 r. Obrońca argumentował, że wymieniony członek składu
orzekającego powołany został na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego przez
Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej
przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie
Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, a zatem – w ocenie obrońcy – w
procedurze wadliwej, naznaczonej naruszeniem standardów niezawisłości i
bezstronności. Na poparcie wyrażonego stanowiska obrońca odwołał się m.in. do
uchwały składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020),
innych judykatów Sądu Najwyższego oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka.
Odnosząc się do twierdzeń obrońcy, należy w pierwszej kolejności zauważyć,
że przepisy rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego, regulujące rzeczoną
instytucję wznowienia, dotyczą postępowań sądowych (głównie w zakresie
odpowiedzialności karnej oskarżonego) zakończonych prawomocnym orzeczeniem.
W judykaturze i doktrynie prawa od lat dominuje pogląd, że stosowanie instytucji
wznowienia nie jest dopuszczalne co do postępowania zakończonego
postanowieniem o oddalaniu kasacji, gdyż na tym forum nie dochodzi do wydania
prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w rozumieniu przepisów
zawartych w rozdziale 56 Kodeksu postępowania karnego, skoro w tej sytuacji nie
ma mowy o naruszeniu prawomocności orzeczenia, które zostało zaskarżone
kasacją (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., V KO 15/07,
OSNwSK 2007, poz. 1564; postanowienie Sądu Najwyższego wydane w składzie
siedmiu sędziów Izby Karnej z dnia 23 marca 2023 r., I KZP 17/22, LEX nr 3511529;
D. Świecki [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks
postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2024, art. 540).
Już w uchwale pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 9
października 2000 r., sygn. akt I KZP 37/2000 (Lex nr 43433), podkreślono, iż
oddalenie kasacji jest jakościowo czymś zupełnie odmiennym niż utrzymanie
II KO 91/25
3
zaskarżonego orzeczenia w mocy. Oddalając kasację sąd orzeka jedynie o
niezasadności wniesionej skargi kasacyjnej, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w
sferę, w której wyrok kończący postępowanie korzysta już z powagi rzeczy
osądzonej. Wyjaśniono, że z istoty postępowania kasacyjnego wynika, że nie jest
też ono postępowaniem zmierzającym do rozstrzygnięcia „o zasadności oskarżenia
wniesionego w sprawie karnej” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o
ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, lecz postępowaniem
zmierzającym do zbadania zasadności tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia,
jakim jest kasacja, wniesionego już po prawomocnym zakończeniu postępowania.
W części motywacyjnej przedmiotowej sygnalizacji, obrońca jedynie lakonicznie
odwołał się do judykatów Sądu Najwyższego, w których zaprezentowano pogląd
odmienny, jednak całkowicie pominął stanowisko i kwestie przedstawione powyżej,
a tym samym zrezygnował z samodzielnego dostarczenia kontrargumentów
mogących podważyć – na gruncie niniejszej sprawy – zasadność kierunku
dotychczas utrzymywanego w omawianej materii.
Należy przy tym stwierdzić, że uregulowania zawartego w art. 542 § 3 k.p.k.
nie sposób odczytywać w oderwaniu od art. 540 k.p.k. Do wznowienia
postępowania z urzędu wobec – sygnalizowanego przez stronę – zaistnienia
bezwzględnej przyczyny odwoławczej, dojść może jedynie wówczas, gdy
wznowienie postępowania jest dopuszczalne. Rozszerzenie tego zakresu nie jest
natomiast możliwe. Skoro w świetle art. 540 k.p.k. wznowienie dotyczy
„postępowania sądowego zakończonego prawomocnym orzeczeniem”, to wszelkie
podstawy wznowieniowe, w tym i określone w art. 542 § 3 k.p.k., dotyczyć mogą
wyłącznie takiego postępowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30
marca 2023 r., I Zo 76/22, LEX nr 3511709; zarządzenie sędziego Sądu
Najwyższego z dnia 24 czerwca 2024 r., III KO 77/24, LEX nr 3752557).
Niezależnie od powyższego, odnotowania wymaga, że treść przedmiotowej
sygnalizacji zbudowana została de facto na stanowisku wyrażonym w uchwale
składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020). Wskazać
jednak należy, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia
2020 r. (sygn. akt U 2/20) ww. uchwała połączonych Izb Sądu Najwyższego
II KO 91/25
4
przestała ostatecznie obowiązywać, definitywnie tracąc swój walor normatywny.
Tym samym zdezaktualizowała się kwestia wywierania przez ww. uchwałę skutków
prawnych, zwłaszcza związania nią innych składów orzekających Sądu
Najwyższego, a to w kontekście przepisów art. 87 § 1 zd. pierwsze i art. 88 § 2
ustawy o Sądzie Najwyższym (zob. szerzej: postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 23 września 2021 r., IV KZ 37/21, LEX nr 3227241).
Jednocześnie trzeba też zauważyć, że wspomniana uchwała połączonych
izb oparta została, jak wynika z jej uzasadnienia, na wyroku Trybunału
Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 2019 r. wydanym w sprawach połączonych C-
585/18, C-624/18 i C-625/18. Wyrok ten, jak również późniejszy wyrok Trybunału
Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2021 r. (C-824/18) zostały wykonane w
omawianym zakresie przez władze RP poprzez uchwalenie i wejście w życie
ustawy nowelizacyjnej z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie
Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259). Wynika to
jednoznacznie z uzasadnienia projektu wskazanej wyżej ustawy i zostało
potwierdzone przez Komisję Europejską, która w „Sprawozdaniu na temat
praworządności z 2024 r.” sporządzonym w Brukseli w dniu 24 lipca 2024 r.
stwierdziła m.in., że „Polska w zadowalającym stopniu osiągnęła dwa »nadrzędne
kamienie milowe«, dotyczące wzmocnienia istotnych aspektów niezależności
polskiego sądownictwa, w wyniku reformy systemu odpowiedzialności
dyscyplinarnej sędziów obowiązującego od czerwca 2022 r. do lutego 2024 r.
W szczególności zlikwidowano Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego i zastąpiono
ją niezależną i bezstronną izbą Sądu Najwyższego; zreformowano również system
środków dyscyplinarnych i usunięto kontrowersyjne przewinienia dyscyplinarne;
wszyscy sędziowie, których dotyczyły orzeczenia Izby Dyscyplinarnej, uzyskali
prawo do odwołania się w ramach nowego systemu do nowej izby w jasno
określonym terminie, a wszyscy sędziowie zawieszeni przez Izbę Dyscyplinarną
zostali przywróceni na stanowiska. Oprócz tego polskie sądy mogą wszczynać
procedury weryfikacji, czy sędzia spełnia kryteria niezawisłości wynikające z art. 19
TUE. Komisja uznała również, że Polska spełnia obecnie horyzontalny warunek
podstawowy związany z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”).”
II KO 91/25
5
W świetle powyższego stwierdzić należy, iż uchwała połączonych Izb:
Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23
stycznia 2020 r. pozbawiona została jakichkolwiek podstaw normatywnych nie tylko
ze względu na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r. (sygn.
U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61), ale również z uwagi na wejście w życie w dniu 15
lipca 2024 r. ustawy nowelizacyjnej z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o
Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, wykonującej przywołane wyżej
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Na mocy wymienionej ustawy
nowelizacyjnej z dnia 9 czerwca 2022 r. do ustawy o Sądzie Najwyższym dodany
został art. 29 § 4, stanowiący wprost o tym, że: „Okoliczności towarzyszące
powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do
podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania
jego niezawisłości i bezstronności”. Jednocześnie, ustawodawca rzeczoną
nowelizacją wprowadził tryb tzw. testu niezawisłości i bezstronności, w którym –
zgodnie z art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym – dopuszczalne jest badanie
spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego (sędziego delegowanego) wymogów
niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego
powołaniu i jego postępowania po powołaniu, jeżeli w okolicznościach danej sprawy
może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności,
mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących
uprawnionego oraz charakteru sprawy. Z żądaniem w tym przedmiocie może
wystąpić strona lub uczestnik postępowania przed Sądem Najwyższym (art. 29 § 7
ww. ustawy). Ustawodawca zatem wyposażył te podmioty w instrumenty
gwarantujące możliwość weryfikacji niezawisłości i bezstronności sędziego
wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy, w tym przypadku rozpoznania kasacji
obrońcy.
Dodatkowo trzeba też podkreślić, że przed wydaniem ww. uchwały przez
Sąd Najwyższy – zarówno w orzecznictwie, jak też w nauce prawa – ugruntowane
było stanowisko, że nienależyta obsada sądu, o jakiej mowa w art. 439 § 1 pkt 2
k.p.k., wiązana była wyłącznie z rozpoznaniem sprawy w składzie odbiegającym
liczbowo lub strukturalnie (jakościowo) od składu przewidzianego dla rozpoznania
danej kategorii spraw w sądzie określonego szczebla lub w danym postępowaniu.
II KO 91/25
6
Rzeczona bezwzględna podstawa odwoławcza nie była natomiast nigdy łączona z
kwestią niezawisłości czy bezstronności sądu (zob. szerzej: postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 8 marca 2022 r., III KK 524/21, LEX nr 3410038). Materia zaś
związana z bezstronnością sędziego – co do którego zachodziły podstawy
wyłączenia, o których mowa w art. 41 § 1 k.p.k. – od lat konsekwentnie była
rozpatrywana w kategorii względnych przyczyny odwoławczych (zob. m.in. R.
Stefański, Wyłączenie sędziego z mocy orzeczenia sądu, Przegląd Sądowy 2007, z.
6, s. 119; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 24 lutego 2015 r., V KK 2/15,
LEX nr 1645250; 29 marca 2018 r., V KZ 15/18, LEX nr 2473817). Należy pamiętać,
że przepis art. 439 § 1 k.p.k. ma charakter wyjątkowy, bowiem w przypadku
wystąpienia enumeratywnie wyliczonych w nim sytuacji, obliguje sąd do orzekania
poza granicami zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz niezależnie od wpływu
uchybienia na treść wyroku. Tym samym przepis ten nie może być interpretowany
rozszerzająco. Do czasu podjęcia nieobowiązującej już uchwały Sądu Najwyższego
z dnia 23 stycznia 2020 r., w orzecznictwie czy w doktrynie nie rozważano wad
procedury nominacyjnej sędziego w kategoriach nienależytej obsady sądu czy też
braku uprawnienia do orzekania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13
grudnia 2021 r., II KZ 46/21, LEX nr 3272188).
W tym stanie rzeczy należy stwierdzić brak możliwości wznowienia
postępowania kasacyjnego wskazanego w petitum pisma z dnia 31 marca 2025 r.,
pochodzącego od obrońcy skazanego M. B. .
Jak już wyżej wyjaśniono, wznowienie postępowania z powodu uchybień,
o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., może nastąpić tylko z urzędu, zaś inicjatywa
strony może sprowadzać się jedynie do zasygnalizowania organowi procesowemu
uchybienia należącego do katalogu bezwzględnych przyczyn odwoławczych, w celu
podjęcia przez ten organ działania z urzędu (art. 9 § 2 k.p.k.). Stąd też, w
przypadku uznania przez organ procesowy, że sygnalizowane przez stronę
uchybienie w sposób oczywisty nie wystąpiło, jak również w sytuacji gdy
wznowienie takie nie jest prawnie dopuszczalne, wystarczy poinformować podmiot
sygnalizujący o braku możliwości wznowienia postępowania z urzędu, względnie
wydać w tym przedmiocie niezaskarżalne zarządzenie, co też uczyniono w
niniejszej sprawie.
II KO 91/25
7
[J.J.]
[a.ł]
