II CSKP 744/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
30 maja 2025 r.
SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Monika Koba
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 30 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z 23 lutego 2022 r., I ACa 712/21,
w sprawie z powództwa B.Ł. i V.B.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
I. uchyla zaskarżony wyrok w pkt II (drugim) w części
dotyczącej rozstrzygnięcia o apelacji pozwanego co do kwot po 10
942,84 zł (dziesięć tysięcy dziewięćset czterdzieści dwa złote
84/100), odpowiadających składkom na ubezpieczenia
towarzyszące umowie kredytowej, oraz w pkt III (trzecim) i w tym
zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie
do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego;
II. w pozostałym zakresie oddala skargę kasacyjną.
Monika Koba
Marta Romańska
Roman Trzaskowski
II CSKP 744/23
2
(R.N.)
UZASADNIENIE
Powodowie V.B. i B.Ł. wnieśli o stwierdzenie, że umowa o kredyt hipoteczny
nr […] dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF, którą 16 maja 2008 r.
zawarli z Bankiem.1 SA (obecnie Bank SA) jest nieważna oraz o zasądzenie od
Banku SA w W. na ich rzecz kwot po 137.969,24 zł z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie od 6 października 2020 r., a ewentualnie o stwierdzenie nieważności
postanowień umownych i regulaminowych, które ocenili jako abuzywne oraz
zasądzenie na ich rzecz kwot po 50.524,41 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
od 6 października 2020 r. jako nadpłaconych rat za okres od 7 lipca 2008 r. do 3
marca 2020 r.
Pozwany Bank S.A. w W. wniósł o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z 28 czerwca 2021 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim:
(1) ustalił, że nieważna jest umowa nr […] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych
[…] waloryzowany kursem CHF, zawarta przez powodów 16 maja 2008 r. z
Bankiem.1 S.A w W., którego następcą prawnym jest pozwany; (2) zasądził od
pozwanego na rzecz powodów kwoty po 137.969,24 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od 6 października 2020 r.
Sąd Okręgowy ustalił, że 16 maja 2008 r. powodowie zawarli z Bankiem.1 S.A.
w W. umowę nr […] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] z przeznaczeniem
na refinansowanie kredytu hipotecznego udzielonego przez inny bank oraz na
kontynuację budowy domu jednorodzinnego. Kwota kredytu określona została na
258.570 zł, walutą waloryzacji kredytu był frank szwajcarski (CHF), okres
kredytowania wynosił 264 miesięce (do 15 maja 2030 r.), a oprocentowanie ustalono
według stawki bazowej LIBOR 3M dla waluty, w której został udzielony kredyt,
powiększone o stałą marżę banku 0,90%.
Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji według kursu kupna tej waluty
z tabeli kursowej Banku.1 SA na koniec 12 maja 2008 r. wynosiła informacyjnie
126.440,09 CHF. Wysokość kredytu wyrażona w CHF w dniu uruchomienia kredytu
II CSKP 744/23
3
mogła być jednak inna. Powodowie mieli spłacać raty kapitałowo-odsetkowe oraz
raty odsetkowe w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży
CHF w tabeli kursowej Banku.1 S.A., obowiązującego w dniu spłaty o godzinie 14:50.
Powodowie oświadczyli, że zostali dokładnie zapoznani z obowiązującymi
w banku kryteriami zmiany stóp procentowych kredytów, z zasadami modyfikacji
oprocentowania kredytu i w pełni je akceptują, tak samo jak zasady spłaty kredytu.
Świadomi są też, że z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko kursowe,
a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu złotego do walut
obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu.
Kredyt został uruchomiony w czterech transzach: 21 maja 2008 r. w kwocie
60.470,73 zł, odpowiadającej kwocie 29.779,94 CHF, 2 czerwca 2008 r. w kwocie
26.500 zł, odpowiadającej kwocie 13.007,41 zł CHF, 11 lipca 2008 r. w kwocie
80.000,01 zł, odpowiadającej kwocie 40.770,57 CHF, 2 grudnia 2008 r. w kwocie
91.599,27 zł, odpowiadającej kwocie 37.421,06 CHF.
Integralną częścią umowy był regulamin udzielania kredytów i pożyczek
hipotecznych dla osób fizycznych w ramach […] (dalej - regulamin). Według niego
wysokość każdej raty odsetkowej lub kapitałowo-odsetkowej kredytu
waloryzowanego kursem przyjętej waluty określona miała być w tej walucie,
natomiast jej spłata miała nastąpić w złotych, po uprzednim jej przeliczeniu według
kursu sprzedaży danej waluty, określonego w tabeli kursowej banku na dzień spłaty.
Powodowie nie mieli zdolności kredytowej pozwalającej uzyskać kredyt
w złotym, a jednocześnie byli zapewniani przez pracowników banku o stabilności
CHF, braku niebezpieczeństwa związanego z wahaniami kursu, gdyż te były
nieznaczne. Nie byli informowani o zasadach ustalania kursu CHF przez bank, nie
wydano im wzoru umowy. Po zawarciu umowy otrzymywali harmonogramy spłaty rat,
waloryzowane kursem CHF. Od 21 maja 2008 r. do 15 stycznia 2020 r. spłacili kwotę
28.424,55 zł tytułem odsetek i 219.192,25 zł tytułem kapitału. W okresie od 21 maja
2008 r. do 25 lutego 2020 r. zapłacili kwoty: 2.068,56 zł prowizji, 517,14 zł prowizji za
ubezpieczenie, 5.821,05 zł ubezpieczenia nieruchomości, 3.268,95 zł ubezpieczenia
na życie, 12.278,55 zł za Pakiet Bezpieczna Spłata, 28.453,53 zł odsetki. 5 marca
2020 r. wpłacili kwotę 1.971,12 zł raty kapitałowej i 27,15 zł odsetek.
II CSKP 744/23
4
Sąd Okręgowy przytoczył art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo
bankowe (aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 1646, dalej - pr. bank.) i stwierdził,
że ustalenia stron przewidujące waloryzację kwoty kredytu miały oparcie w art. 3581
k.c., gdyż inna waluta niż polska może być miernikiem waloryzacji wartości
świadczeń wyrażonych w złotym. Żadne z postanowień umownych, także
wprowadzonych do umowy aneksem, nie określało zasad ustalania kursów waluty
waloryzacji w umowie zawartej przez strony, nie wskazywało też, na jakiej podstawie
powstają tabele kursowe banku. Bank miał zatem swobodę w ustaleniu tabeli kursów
walut, według której przeliczał świadczenia zarówno własne, jak i powodów,
spełniane w wykonaniu umowy. Takie ukształtowanie praw i obowiązków stron
umowy prowadzi do jej nieważności, jako sprzecznej zarówno z art. 69 pr. bank., jak
i z zasadą swobody umów (art. 3531 k.c.), co sąd musi uwzględnić z urzędu.
Z uwagi na słabszą pozycję konsumenta w stosunkach umownych, dyrektywa
93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz.Urz.UE 1993, L 95, s. 29; dalej - dyrektywa) zobowiązała
państwa członkowskie Unii Europejskiej do ustanowienia mechanizmu
zapewniającego, że wszelkie warunki umowne, które nie były indywidualnie z nim
negocjowane, mogą być poddane kontroli w celu oceny ich nieuczciwego charakteru.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sądy są zobowiązane do zbadania z urzędu,
czy postanowienia umowy zawartej z konsumentem mają uczciwy charakter i do
zaniechania stosowania nieuczciwych warunków umownych, aby nie wywierały one
skutków wiążących wobec konsumenta.
Sąd Okręgowy przytoczył art. 3851 § 1-4 k.c. i stwierdził, że z art. 3851 § 1 i 2
k.c. wynika – odmienna od ustalonej w art. 58 § 3 k.c. – sankcja w postaci częściowej
bezskuteczności czynności prawnej, a dotycząca abuzywnych postanowień umowy.
Nie wiążą one konsumenta, podczas gdy strony umowy są nią związane
w pozostałym zakresie. Niedozwolone postanowienia umowne są zatem
nieskuteczne, przy czym ich brak mocy wiążącej z reguły nie ma wpływu na
skuteczność umowy, gdyż szczególna regulacja dla umów konsumenckich nie
przewiduje możliwości oceny, czy bez tych postanowień strony zawarłyby umowę
(art. 58 § 3 k.c.). Umowa może w całości okazać się nieskuteczna, jeżeli klauzula
niedozwolona określa główne świadczenie strony.
II CSKP 744/23
5
Zdaniem Sądu Okręgowego, klauzule umowne kwestionowane przez
powodów są niedozwolonymi postanowieniami umownymi w rozumieniu art. 3851
§ 1 k.c., kształtują bowiem ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami przez uzależnienie warunków waloryzacji świadczenia od kompetencji
silniejszej strony umowy - banku, a zatem przez nierównomierne rozłożenie
uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Bank w umowie
przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości świadczenia, które
wypłaci powodom i rat kredytu denominowanego do CHF, które powodowie mają
spłacać. Jednocześnie prawo banku do ustalania kursu waluty nie doznawało
żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych
i kontrolowalnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych.
Gdy zaś chodzi o obciążenie powodów ryzykiem wahań kursu waluty
waloryzacji, Sąd Okręgowy ocenił, że obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka
kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznaczny i zrozumiały, tak aby
konsument, który nie ma wiedzy ekonomicznej, wiedział, że zaciągnięcie kredytu
waloryzowanego kursem waluty obcej może spowodować, że będzie zmuszony
zwrócić kwotę wielokrotnie wyższą od tej, którą pożyczył, mimo regularnych
comiesięcznych spłat. Zgoda na takie ryzyko jest możliwa tylko wtedy, gdy
konsument uzyska pełny obraz konsekwencji, jakie mogą wyniknąć z umowy.
Powodom takie informacje nie zostały udzielone.
Według Sądu Okręgowego, unieważnienie klauzul zakwestionowanych
w pozwie prowadzi nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji (waloryzacji), ale
również de facto w ogóle do zaniknięcia (całkowitego zniesienia) ryzyka kursowego,
które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do pewnej waluty. Klauzule
dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy, w związku z czym,
po ich wyeliminowaniu, umowa nie może obowiązywać.
Sąd Okręgowy ocenił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sprzeciwia się
działaniom sądu, który stwierdziwszy nieuczciwy charakter postanowienia
umownego, zmierzałby do uzupełnienia umowy przez zmianę jej treści. Nie jest
obiektywnie możliwe zastosowanie w umowie kredytowej zawartej przez strony
oprocentowania właściwego dla kredytów złotowych niepodlegających waloryzacji
II CSKP 744/23
6
(zastąpienie stawki LIBOR stawką WIBOR). Ewentualne utrzymanie umowy kredytu
hipotecznego z pominięciem niedozwolonych klauzul umownych byłoby możliwe
tylko na wyraźne życzenie konsumenta, który uznałby taki skutek klauzul za
korzystny dla siebie, co w tej sprawie nie miało miejsca.
Sąd Okręgowy uznał roszczenie powodów wywodzone z art. 405 w zw. z art.
410 § 2 k.c. za uzasadnione i zasądził na ich rzecz równowartość świadczeń, które
spełnili na rzecz banku. Wysokość ich wpłat określił na podstawie
niezakwestionowanych przez bank dokumentów, które przedstawili. Uznał przy tym,
że wpłacone kwoty powinny być zwrócone pozostającym w nieformalnym związku
powodom w częściach równych. O odsetkach ustawowych za opóźnienie od
zasądzonej należności głównej Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. w zw.
z art. 455 k.c.
Sąd Okręgowy ocenił, że roszczenie powodów nie ma charakteru okresowego
i w związku z art. 5 ust. 3 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks
cywilny oraz niektórych innych ustaw, powinien być do niego zastosowany 10-letni
okres przedawnienia.
Wyrokiem z 23 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddali apelację
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego z 28 czerwca 2021 r.
Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i ocenę
prawną sprawy przedstawioną przez ten Sąd, a w szczególności pogląd, że
postanowienia łączącej strony umowy, w zakresie, w jakim przewidują ustalanie
kursu CHF na podstawie operacji przeliczeniowych banku, w wyniku których
określana była wysokość zaciągniętego zobowiązania oraz wysokość rat kredytu, są
klauzulami abuzywnymi w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. i w związku z tym, wobec
stanowczego i świadomego oświadczenia powodów, nie wiążą ich jako
konsumentów. O ile uzna się, że klauzula umownego przewalutowania dotyczy
świadczenia głównego, może ona podlegać badaniu pod kątem abuzywności, jeżeli
nie została wyrażona w jednoznaczny sposób (art. 3851 k.c.). Wyznacznikiem dla
dopuszczalności badania abuzywności klauzuli spreadowej jest ustalenie, czy
konsument na podstawie jej treści mógł oszacować kwotę, którą będzie musiał
świadczyć w przyszłości. W okolicznościach sprawy było to niemożliwe, w umowie
II CSKP 744/23
7
nie przedstawiono bowiem mechanizmu ustalania kursów walut przez bank.
Skutkiem tego powodowie, w chwili zaciągania zobowiązania nie mieli możliwości
przewidzieć sposobu ustalenia kursu w przyszłości, czy też zweryfikować zgodności
sposobu ustalenia kursu z umową, a w konsekwencji ustalić wartości obciążającego
ich świadczenia kredytowego. Taka redakcja postanowienia umownego przyznaje
bankowi prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu
waloryzowanego kursem CHF przez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu
sprzedaży CHF oraz wartości spreadu walutowego. W umowie nie określono reguł
ustalania kursu wymiany walut wskazanego w tabeli kursów banku. Postanowienia
umowy nie przewidują wymogu, aby wysokość kursu ustalanego przez bank
pozostawała w określonej relacji do bieżącego kursu CHF ukształtowanego przez
rynek walutowy lub na przykład kursu średniego publikowanego przez Narodowy
Bank Polski. Oznacza to, że bankowi pozostawiona została dowolność wyboru
kryteriów ustalania kursu CHF w jego tabelach kursowych, a przez to kształtowania
wysokości zobowiązań klientów, których kredyty waloryzowane są kursem CHF.
Czynniki obiektywne, a zatem sprawdzalne z punktu widzenia konsumenta, jak
w szczególności wysokość rynkowych kursów wymiany CHF, tylko częściowo
wpływały na ostateczny koszt kredytu ponoszony przez konsumenta. Postanowienie
dotyczące klauzuli przeliczeniowej i spreadowej nie zostało zredagowane w sposób
jednoznaczny.
Powodowie przy zawarciu umowy nie byli w stanie określić poziomu ryzyka
kursowego, jakie wiązało się z przyjętym w niej mechanizmem ustalania wartości ich
świadczenia w ciągu wieloletniego wykonywania umowy. Bank nie wykazał, że przed
zawarciem umowy, gdy wykonywał obowiązki informacyjne, przedstawił powodom
rzetelnie możliwość znacznych wahań kursu waluty przyjętej za podstawę
przeliczenia świadczeń. Sposób prezentacji symulacji spłaty kredytu i ryzyka zmiany
kursu CHF, zapewnienia pracowników banku o bezpieczeństwie oferowanego
produktu oraz korzyściach, jakie dla kredytobiorców niesie zawarcie kredytu na
zaproponowanych warunkach i poprzestanie na odebraniu od nich oświadczenia, że
powodowie świadomi są ryzyka kursowego, nie pozwala przyjąć, by mogli oni
zakładać, że w przyszłości dojdzie do gwałtownych, radykalnych zmian kursowych,
w wyniku czego drastycznie wzrośnie wartość ich świadczenia na rzecz banku.
II CSKP 744/23
8
Według art. 5 dyrektywy 93/13, w przypadku umów, w których wszystkie lub
niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie,
warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem.
Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść
konsumenta. Norma ta ma zastosowanie także wówczas, gdy warunek jest objęty
zakresem stosowania art. 4 ust. 2 tej dyrektywy 93/13.
Rażąco sprzeczne z interesem konsumenta i naruszające dobre obyczaje jest
samo skonstruowanie mechanizmu ustalania wartości świadczenia jednostronnie
przez bank, narusza to bowiem równość kontraktową, dając przedsiębiorcy wpływ na
kształtowanie obowiązków umownych konsumenta.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że oceny abuzywności umowy dokonuje się według
stanu z daty jej zawarcia. Bezprawności klauzuli spreadowej nie znosi zatem wejście
w życie art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984, dalej - ustawa antyspreadowa)
w zw. z art. 69 ust. 4a pr. bank. w brzmieniu obowiązującym od 26 sierpnia 2011 r.
Ustawa ta weszła w życie po podpisaniu umowy będącej przedmiotem oceny
w niniejszej sprawie, co nie wyłącza możliwości powoływania się na abuzywność
klauzul związanych z niejasnym i jednostronnym sposobem określania kursu waluty,
po jakim ma być dokonywana spłata, zawartych w umowach kredytowych, które
podpisane i realizowane były jeszcze przed jej wejściem w życie. Art. 4 ustawy
antyspreadowej stanowi, że w przypadku kredytów zaciągniętych przez
kredytobiorcę lub pożyczkobiorcę przed dniem wejścia w życie tej ustawy ma
zastosowanie art. 69 ust. 2 pkt 4a oraz art. 75b pr. bank., w stosunku do tych
kredytów, które nie zostały całkowicie spłacone - do tej części kredytu, która
pozostała do spłacenia; w tym zakresie bank dokonuje bezpłatnie stosownej zmiany
umowy kredytowej. Regulacje te odnoszą się jedynie do niezbędnych elementów
umowy kredytowej oraz uzupełnienia w drodze zmiany umowy - umów zawartych
przed wprowadzeniem do Prawa bankowego art. 69 ust. 2 pkt 4a. Nie stanowią
argumentu, że doszło do sanowania istniejącej w dacie zawarcia umowy
abuzywności postanowień umowy w tym zakresie.
Jeśli zostanie stwierdzone, że postanowienie umowne jest nieuczciwe,
II CSKP 744/23
9
a umowa bez takiego postanowienia nie może być wykonywana, to przepis art. 6
dyrektywy 93/13 wymaga takiej interpretacji norm prawa krajowego, która pozwoli na
stwierdzenie nieważności umowy także w przypadku, gdy prawo krajowe sankcji
nieważności nie przewiduje. Wyeliminowanie z umowy postanowień dotyczących
ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy
ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadał chodziło tu tylko
o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. O zaniknięciu ryzyka kursowego można
byłoby mówić w sytuacji, gdy skutkiem eliminacji niedozwolonych klauzul
kształtujących mechanizm indeksacji dojdzie do przekształcenia kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej w zwykły (tzn. nieindeksowany) kredyt złotowy,
oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR. Wykluczone jest, jako
sprzeczne z celem dyrektywy 93/13, zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych np.
kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez
NBP. Ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie
ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców
do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości. Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13, wyeliminowanie z umowy niedozwolonych klauzul prowadzi do tak istotnego
jej zniekształcenia, że nie może ona być utrzymana. Wola konsumenta, który uważa,
iż stwierdzenie nieważności całej umowy nie jest dla niego niekorzystne, przeważa
przy tym nad wdrożeniem systemu ochrony, takiego jak zastąpienie nieuczciwego
postanowienia i utrzymanie umowy w mocy.
Sąd Apelacyjny za chybiony uznał zarzut naruszenia art. 58 k.c. i art. 3851 k.c.
Stwierdził, że treść czynności prawnej zawartej z udziałem wzorca podlega takim
samym ogólnym ograniczeniom i kontroli, jak treść każdej innej czynności prawnej,
czyli m.in. z uwzględnieniem kryteriów oceny wynikających np. z art. 5, 58, 3531,
3852, 388 k.c. Sąd Apelacyjny za bezzasadny uznał pogląd, że tam gdzie możliwe
jest uznanie danej klauzuli za abuzywną, wyłączona jest oparta o art. 58 k.c. kontrola
czynności prawnej pod względem nieważności. Art. 3851 k.c. nie odnosi się do
sytuacji, w których dane postanowienie umowy jest sprzeczne z ustawą lub ma na
celu jej obejście. W takim przypadku zasadna jest ocena tego postanowienia na
II CSKP 744/23
10
podstawie art. 58 § 1 k.c. Postanowienie zaś sprzeczne z dobrymi obyczajami
w rozumieniu art. 3851 k.c. musi być zgodne z ustawą. Jeśli po zastosowaniu sankcji
bezskuteczności przewidzianej w art. 3851 k.c. i eliminacji niedozwolonych
postanowień umownych powstanie stosunek prawny, którego cel lub treść
sprzeciwiałyby się właściwości stosunku prawnego, ustawie lub zasadom współżycia
społecznego, to musi on być uznany za nieważny. Nie ma bowiem żadnego
znaczenia czy nieważność ta wynika z pierwotnego ukształtowania woli stron czy też
do powstania takiego stosunku doszło na skutek bezskuteczności części
postanowień umownych.
Sąd Apelacyjny nie podzielił również poglądu pozwanej, iż powodowie nie
wykazali, w jakim zakresie każde z nich dokonywało wpłat. Skoro bowiem od chwili
zawarcia umowy do dnia wydania wyroku pozostawali w nieformalnym związku
partnerskim, oboje zaciągnęli zobowiązanie kredytowe, wspólnie i - jak
konsekwentnie twierdzą - w częściach równych regulowali należności z tytułu
prowizji, ubezpieczenia kredytu oraz spłaty poszczególnych rat kredytowych, to
spełnione świadczenia powinny im być zwrócone w częściach równych.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 23 lutego 2022 r.
powód zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa
procesowego, tj. art. 382 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
oraz w zw. z art. 1561 k.p.c. przez przyjęcie, że powodowie zrozumieli i zaakceptowali
skutki nieważności umowy, chociaż Sądy meriti im ich nie wyjaśniły.
Pozwany zarzucił także, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem
prawa materialnego, tj.: - art. 3851 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 4a pr.
bank. oraz dyrektywy 93/13 i w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez brak rozróżnienia
klauzuli indeksacyjnej (§ 1 ust. 3 i 3A) od klauzul przeliczeniowych (§ 10 ust. 5
umowy), podczas gdy przesądzenie, że postanowienia dotyczące różnicy kursowej
mają niedozwolony charakter, nie oznacza abuzywności postanowień dotyczących
ryzyka walutowego (indeksacji jako takiej) i nie wymaga eliminacji indeksacji
z umowy, co skutkowało zaniechaniem dokonania oceny poszczególnych
postanowień umowy indywidualnie pod kątem przesłanek z art. 3851 § 1 k.c.; - art.
3851 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez nieprawidłowe
II CSKP 744/23
11
ustalenie treści przesłanki jednoznaczności i uznanie, że adekwatność informacji
przekazanych przy zawieraniu umowy podlega ocenie przy uwzględnieniu wiedzy
z chwili obecnej, podczas gdy ocena ta powinna być dokonywana wyłącznie
w oparciu o okoliczności istniejące na dzień zawarcia umowy, pomijając późniejsze,
nieprzewidywalne wówczas zdarzenia (takie jak np. kryzys ekonomiczny z końcówki
2008 r., czy wzrost kursu na skutek pandemii COV1D-19); - art. 3851 § 1 k.c. oraz
art. 3852 k.c. oraz art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez
przyjęcie, że postanowienia umowy odnoszące się do ryzyka walutowego oraz
spreadu walutowego są bezskuteczne z uwagi na ich abuzywność; - art. 3851 § 1 i 2
k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13/EWG przez przyjęcie, że
umowa kredytu jest w całości nieważna (bezskuteczna) w związku z uznaniem
niektórych postanowień umowy za niedozwolone zgodnie z art. 3851 § 1 i 2 k.c.,
podczas gdy art. 3851 § 2 k.c. stanowi, że strony są związane umową w pozostałym
zakresie; - art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 pr. bank., art. 358 § 2 k.c. oraz
z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13 przez uznanie, że kurs średni NBP nie jest
właściwy do zastosowania w umowie kredytu, mimo że na skutek eliminacji z umowy
postanowień odwołujących się do tabel kursowych banku, do przeliczenia
wypłaconej w złotych kwoty na walutę indeksacji oraz do spłaconej części kredytu
możliwe jest zastosowanie kursów publikowanych przez NBP, natomiast art. 358 § 2
k.c. korzysta z domniemania uczciwości; - art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. XXVI i XLIX
ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. 1964
nr 16 poz. 94) oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13 przez pominięcie
okoliczności, że w polskim porządku prawnym istnieje zarówno zwyczaj stosowania
dla rozliczeń kursu średniego NBP, jak i norma dyspozytywna pozwalająca
zniwelować problem braku kursu w umowie, w wypadku niemożności odtworzenia jej
treści w drodze wykładni, przy czym bez znaczenia pozostaje, że umowa kredytu
została zawarta przed wejściem w życie art. 358 § 2 k.c., ponieważ za takim
rozwiązaniem przemawia przyjęta w polskim prawie zasada bezpośredniego
działania ustawy nowej w odniesieniu do stosunku prawnego o charakterze ciągłym
(art. XLIX); - art. 189 k.p.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 3531 k.c. w zw. z art.
3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. przez uznanie, że
bezskuteczność kwestionowanych klauzul umownych skutkuje brakiem możliwości
II CSKP 744/23
12
obowiązywania umowy, wobec jej sprzeczności z naturą stosunku prawnego, chociaż
nie było podstaw do eliminacji z umowy klauzuli indeksacyjnej, a umowa powinna
zostać utrzymana w mocy bowiem jej obowiązywanie było prawnie możliwe; - art. 58
§ 1 k.c. w zw. z art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. przez uznanie, że
umowa kredytu jest nieważna z uwagi na sprzeczność z bezwzględnie
obowiązującymi przepisami prawa, naturą stosunku w zakresie postanowień
dotyczących przelicznika waluty, podczas gdy postanowienia te są zgodne z prawem,
a ponadto ich hipotecznie usunięcie z umowy nie powoduje, że umowa jest
nieważna, gdyż przesądzenie o nieważności tzw. klauzul przeliczeniowych nie
oznacza, iż umowa staje się w całości nieważna; - art. 58 § 1 k.c. w. zw. z art. 3851
§ 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 oraz art. 32
Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej oraz art. 189 k.p.c. przez
ich niewłaściwe zastosowanie i bezpodstawne ustalenie nieważności umowy,
w sytuacji, gdy zastosowanie tak daleko idącej sankcji oznacza naruszenie
podstawowych zasad porządku prawnego, jakimi są zasada równości, zasada
pewności prawa i zasada proporcjonalności, które to zasady wynikają również z art.
2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz z art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej; - art.
405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. i art. 411 pkt 2 k.c. oraz art. 806 k.c. w zw. z art. 806
§ 1 k.c., art. 69 pr. bank. oraz art. 58 § 1 i 3 k.c. przez brak rozróżnienia stosunku
umowy kredytu i umów ubezpieczenia, co skutkowało błędnym ustaleniem, iż
stwierdzenie nieważności umowy kredytu waloryzowanego kursem CHF pociąga za
sobą upadek również umów ubezpieczeniowych i powstaniem roszczenia
restytucyjnego po stronie kredytobiorcy, pomimo iż na rzecz konsumenta była
świadczona przez podmiot trzeci (ubezpieczyciel) realna ochrona przez cały okres
trwania stosunku.
Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skoro profesjonalnie reprezentowani w sprawie powodowie w toku
postępowania przed Sądami obu instancji konsekwentnie podtrzymywali stanowisko,
że znane są im skutki stwierdzenia nieważności umowy kredytowej zawartej
II CSKP 744/23
13
z pozwanym, a oświadczenia te składali w sytuacji, gdy o umowach zawieranych
według zbliżonych wzorców kilkakrotnie wypowiedział się Trybunał Sprawiedliwości
UE i wielokrotnie Sąd Najwyższy, to nie sposób przyjąć, że te deklaracje powodów
były nieuświadomione co do ich następstw. Bezzasadne są zatem zarzuty
pozwanego, w których z odwołaniem się do art. 382 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 1561 k.p.c., utrzymuje, że oświadczenia
powodów o braku woli podtrzymania relacji umownej z pozwanym nie były
poprzedzone stosownymi pouczeniami.
Bezzasadnie pozwany zarzuca, jakoby Sąd Apelacyjny w związku z oceną
postanowień umownych nie dokonał należytego rozróżnienia między klauzulą
indeksacyjną (§ 1 ust. 3 i 3A) i klauzulami przeliczeniowymi (§ 10 ust. 5 umowy). Sąd
Apelacyjny, tak samo jak Sąd Okręgowy, odrębnie rozważył właściwości tych klauzul
i określił przyczyny, z uwagi na które cechują się abuzywnością. Gdy chodzi
o klauzulę indeksacyjną, to abuzywność tę dostrzegł w przerzuceniu na powodów
ryzyka zmiany kursu waluty indeksacji bez zastrzeżenia jakichkolwiek jego granic,
przy niedostatecznym pouczeniu powodów o skali ryzyka, jakie wiązało się
z nawiązaniem długotrwałego stosunku umownego, w którym wartość świadczeń,
które będą spełniać zależna była od kursu waluty kształtowanego bez związku
z czynnikami wpływającymi na siłę nabywczą waluty, w której pobierają
wynagrodzenie.
Gdy zaś chodzi o klauzule przeliczeniowe, to ich abuzywność wynikała
z pozostawienia w gestii pozwanego decyzji o określeniu kursu waluty indeksacji,
według którego będą przeliczane świadczenia stron, bez przedstawienia powodom
zasad, jakimi pozwany będzie się kierował konstruując te tabele oraz z tego, że
klauzule zastrzegały przeliczenie świadczeń po kursach kupna i sprzedaży,
z upoważnieniem pozwanego do pobierania dodatkowego wynagrodzenia z uwagi
na stosowany przez niego spread. Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 3851
§ 1 i 3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 4a pr. bank. oraz dyrektywy 93/13 oraz
w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. nie został zatem zasadnie podniesiony.
O tym, jaki jest zakres obowiązku informacyjnego banku, który zawiera
z konsumentami umowę długoterminową na wysoką kwotę kredytu, waloryzowaną
II CSKP 744/23
14
kursem waluty obcej, wypowiadał się Trybunał Sprawiedliwości UE, a Sąd Apelacyjny
trafnie to orzecznictwo przytoczył. W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości
UE, art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko,
by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia,
ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także
związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych
warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie
oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Warunek ten jest spełniony, jeżeli
przedsiębiorca dostarczył kontrahentowi przed zawarciem umowy wystarczających
i dokładnych informacji pozwalających na to, aby przeciętny konsument właściwie
poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny był w stanie zrozumieć
konkretne działanie przedmiotowego mechanizmu finansowego i oszacować w ten
sposób, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, potencjalnie istotne
konsekwencje ekonomiczne takich warunków dla swoich zobowiązań finansowych
w całym okresie obowiązywania tej umowy. Przestrzeganie przez przedsiębiorcę
wymogu przejrzystości, o którym mowa w art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13, musi
być oceniane przez odwołanie się do informacji dostępnych temu przedsiębiorcy
w dniu zawarcia umowy z konsumentem, jednak od banku, jako profesjonalisty
w dziedzinie operacji na rynkach finansowych, należy wymagać zdolności
przewidywania zdarzeń, które tymi rynkami mogą zachwiać, czego skutki odczuje nie
tylko bank, lecz i jego kontrahenci. Ze szczególną ostrożnością banki powinny
traktować konsumentów wiążących się z nimi umowami na wiele lat, gdyż w takiej
perspektywie kryzysy społeczne czy ekonomiczne są oczywiście możliwe albo nawet
nieuniknione, a jeśli przy tym weryfikacja zdolności kredytowej konsumenta do
spłacenia kredytu w walucie, w której zarabia (złoty) nie wypada pomyślnie, to
wysoce prawdopodobne staje się, że niekorzystne kształtowanie się kursu waluty
waloryzacji może zachwiać całym jego budżetem i uniemożliwić wywiązanie się
z umowy. Niezależnie od tego, że ryzyko wahań kursu waluty indeksacji powinno być
rozłożone na obie strony umowy i ograniczane, to przed zawarciem umowy
konsument o jego wystąpieniu musi być rzetelnie poinformowany, bez zapewnień
II CSKP 744/23
15
o jego minimalnej skali..
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia
2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego
2022 r., II CSKP 459/22). Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału
Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia
umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.
4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia
w ramach danej umowy i z tego względu ją charakteryzują (zob. wyroki TSUE z 30
kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r.,
C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20
września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za postanowienia główne
w umowie kredytowej uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak
i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu
waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”),
powodujące obciążenie kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty
i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20
września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,
OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48;
z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Sąd Najwyższy wyjaśnił (zob. np. wyroki z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,
OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 7 listopada
2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP
49/21)., że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady
przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak
i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs
waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, kształtują
bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie
II CSKP 744/23
16
interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości
świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji
banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak
i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy
bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które
uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne
i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron.
Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem stosowanym przez bank,
uregulowania umowne są niedopuszczalne, a z ustaleń Sądów meriti wynika, że
swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursów waluty indeksacji była pełna.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on
świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność
z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada
prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Powodowie
takiej zgody nie udzielili.
Jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do
takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się
odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają
związane pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,
który przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez
sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta,
a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to
możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;
z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał
Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej
II CSKP 744/23
17
między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej
dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie
z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być
przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej
strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie
nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego
warunku poprzez zmianę jego istoty.
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia,
zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do
zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również –
pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane
z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi
na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru
niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą
międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie
może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie
spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca
2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/19).
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7 maja
2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy po przytoczeniu
adekwatnego orzecznictwa wyjaśnił, że zastąpienie klauzul niedozwolonych
rozwiązaniami przewidzianymi w innych przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy,
gdy: 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym
decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze
stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia;
2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia
II CSKP 744/23
18
w czasie sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta
i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez
konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował konsumenta
w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie
szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego unieważnienie
umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia nieważności
umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej im przez
dyrektywę 93/13; 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający
zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić
wyłączone niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy
(z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne
odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku
porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego
postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym
brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy”.
Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż
należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez
strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Bez
postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do przeliczenia
złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki),
klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie
mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul
utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np.
wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,
z. B, poz. 20, z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22
i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP
II CSKP 744/23
19
796/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,
z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10
marca 2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja
2023 r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP
1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,
z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). Skoro
powodowie konsekwentnie opowiadali się za upadkiem umowy, to Sądy meriti nie
mogły przyjąć, że naraża ich to na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Z tych
względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.
W judykaturze wielokrotnie wskazywano przy tym na niedopuszczalność
zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez sięgnięcie do art. 358
§ 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,
z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27
kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22), do
przepisów o charakterze ogólnym, przewidujących, iż skutki wyrażone w treści
czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad
słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych
lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (zob.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil
Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16
marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy
art. 41 Prawa wekslowego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r.,
II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP
809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22. W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza,
Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który
stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego
II CSKP 744/23
20
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.
Wobec niedostatecznych w tym zakresie ustaleń faktycznych Sądów meriti
i braku adekwatnych rozważań prawnych, nie sposób odeprzeć zarzutu naruszenia
przez Sąd Apelacyjny art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. i art. 411 pkt 2 k.c. oraz art.
806 k.c. w zw. z art. 806 § 1 k.c., art. 69 pr. bank. oraz art. 58 § 1 i 3 k.c. Sąd
Okręgowy, którego ustalenia zaakceptował Sąd Apelacyjny, przytoczył
postanowienia umowy kredytowej, w których strony określiły ubezpieczenia, jakie
będą towarzyszyły umowie kredytowej oraz wysokość składek, jakie z tego tytułu
powodowie zapłacą. Z ustaleń tych niejasno wynika przedmiot i zakres ochrony
udzielanej na podstawie ubezpieczeń, trudno zatem jednoznacznie ocenić, jaka była
ich konstrukcja i związek z umową kredytową oraz czy i w jakim stopniu powodowie
byli beneficjentami ochrony, którą ubezpieczenia te tworzyły za opłacone w związku
z ich zawarciem składki, niezależnie od tego, czy powodowie zapłacili je
samodzielnie ubezpieczycielowi czy przekazał mu je w ich imieniu pozwany,
przeznaczając na ten cel część środków pochodzących z udzielonego powodom
kredytu. Na kwotę zasądzoną zwrotnie na rzecz powodów przez Sąd Okręgowy
złożyły się jednak także kwoty odpowiadające tym składkom, co jednak nie zostało
poprzedzone przez Sąd Okręgowy należytym zbadaniem treści i charakteru umów
ubezpieczenia, na poczet których składki zostały przekazane.
Zarzut niedostatecznego rozważenia powyższych okoliczności został
podniesiony przez pozwanego w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego, w której
pozwany zarzucał, że bezzasadnie doszło do zasądzenia na rzecz powodów nie tylko
zwrotu rat kapitałowo-odsetkowych, ale także prowizji oraz składek i opłat z tytułu
ubezpieczeń i zabezpieczeń kredytu, co nie zostało w żaden sposób uzasadnione
(art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c.), chociaż np. ubezpieczenia gwarantowały realną ochronę
ubezpieczeniową przez czas ich trwania, stąd domaganie się ich zwrotu po wielu
latach świadczenia ochrony ubezpieczeniowej nie pozostaje zasadne. Do
przytoczonego zarzutu apelacji Sąd Apelacyjny zupełnie się nie odniósł.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok
w części odnoszącej się do zasądzonych na rzecz powodów kwot odpowiadających
II CSKP 744/23
21
połowie świadczeń spełnionych – według ustaleń Sądu Okręgowego – na poczet
składek na ubezpieczenia towarzyszące umowie kredytowej (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz
art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.), a w pozostałym zakresie
skargę kasacyjną pozwanego, jako bezzasadną, oddalił.
Monika Koba
(R.N.)
[SOP]
[r.g.]
Marta Romańska
Roman Trzaskowski
