II CSKP 717/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 października 2025 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 października 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank w W. Oddział w Polsce
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 21 września 2022 r., VI ACa 818/20,
w sprawie z powództwa K. M. i A. K.
przeciwko Bank w W. Oddział w Polsce
o zapłatę,
oddala skargę kasacyjną.
Władysław Pawlak
Grzegorz Misiurek
Dariusz Zawistowski
[PG]
UZASADNIENIE
Powodowie K. M. i A. K. w pozwie wniesionym w dniu 20 czerwca 2018 r. (k.
59) przeciwko pozwanemu Bank (S.A.) w W. Oddział w Polsce domagali się
II CSKP 717/24
2
zasądzenia kwoty 104 493, 44 zł z ustawowymi odsetkami (z tytułu nadpłaty rat
kapitałowo-kredytowych w związku ze stosowaniem przez kredytodawcę
abuzywnych postanowień umownych), ewentualnie o zasądzenia kwoty 133 857,57
zł oraz kwoty 25 974,32 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia
wniesienia pozwu (jako konsekwencja uznania umowy kredytu zawartej 16 lipca
2008 r, a sporządzonej 10 lipca 2008 r., za nieważną).
Wyrokiem częściowym z 10 lipca 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie:
I. oddalił powództwo o zapłatę kwoty 104 493,44 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie; II. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę
25 974,32 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 24 lipca 2018 r. do dnia
zapłaty; III. oddalił powództwo o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od
kwoty 20 czerwca do 23 lipca 2018 r. (k. 373).
Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 16 lipca 2008 r. powodowie zawarli
z poprzednikiem prawnym pozwanego (E. Oddział w Polsce) umowę o kredyt
hipoteczny w kwocie 400 000 zł (przy czym jako walutę kredytu wskazano CHF) -
oprocentowanego według zmiennej stopy procentowej, na którą składały się zmienna
stawka referencyjna LIBOR 3M (CHF) i stała marża banku - ze spłatą w 480
miesięcznych ratach, na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym. Integralną
częścią umowy był Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez Bank1 (dalej:
„regulamin”). Według postanowień regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego
do waluty obcej wypłata kredytu następowała w złotych według kursu nie niższego
niż kurs kupna, zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z
kredytu, a saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone było w walucie obcej i
obliczane według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. Z kolei raty kredytu
wyrażone były w walucie obcej i w dniu wymagalności były pobierane z rachunku
bankowego kredytobiorcy prowadzonego w złotych według kursu sprzedaży zgodnie
z tabelą obowiązującą w banku-kredytodawcy na koniec dnia roboczego
poprzedzającego dzień wymagalności raty kredytowej. Składając wniosek o
udzielenie kredytu powodowie złożyli oświadczenie, że zostali zapoznani przez
pracownika banku-kredytodawcy z kwestią ryzyka kursowego i mając świadomość
takiego ryzyka rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych oraz dokonują
wyboru kredytu indeksowanego do waluty obcej, a nadto są świadomi, iż ponoszą
II CSKP 717/24
3
ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów tej waluty, które to ryzyko ma wpływ
na wysokość zobowiązania względem banku-kredytodawcy oraz na wysokość rat
kredytowych.
Kredyt został wypłacony powodom w kwocie 400 000 zł i do 28 lutego 2018 r.
powodowie uiścili z tytułu rat kredytowych 134 267 zł oraz 25 974,32 CHF. Pismem
z 13 marca 2018 r. (doręczonym 19 marca 2018 r.) powodowie wezwali pozwanego
do zapłaty kwoty 104 360,32 zł, z tytułu nadpłaty rat kapitałowo-odsetkowych
wskutek zastosowania przez kredytodawcę w umowie kredytowej niedozwolonych
postanowień.
Sąd Okręgowy uznał, że zawarte w umowie kredytowej klauzule indeksacyjne
są niedozwolone, gdyż pozwalały kredytodawcy na jednostronne kształtowanie
wysokości przewidzianych w tej umowie świadczeń. Eliminacja z umowy
przedmiotowych postanowień prowadzi do jej nieważności, czego implikacją jest
konieczność dokonania zwrotu jako nienależnych świadczeń (w rozumieniu
art. 405 k.c. i art. 410 § 1 i 2 k.c.) spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy.
W konsekwencji powództwo w zakresie roszczenia głównego, tj. o zapłatę kwoty
104 493,44 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, jako nadpłaty przekraczającej
wysokość świadczeń, do których byliby powodowie zobowiązani, gdyby nie klauzule
abuzywne, podlegało oddaleniu. Zasługiwało natomiast na uwzględnienie
powództwo w zakresie roszczenia o zapłatę kwoty 25 974,32 zł z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie za okres począwszy od dnia następnego po upływie 14 dni
od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu.
W wyniku apelacji pozwanego, który zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji
w zakresie, w jakim zostało uwzględnione powództwo, Sąd Apelacyjny wyrokiem
z 21 września 2022 r. zmienił częściowo ten wyrok w pkt II. w ten sposób, że oddalił
powództwo odnośnie do roszczenia odsetkowego za okres od 24 lipca 2018 r. do
5 sierpnia 2022 r., a w pozostałej części środek odwoławczy pozwanego oddalił.
Sąd ad quem przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu a quo i podzielił
ocenę prawną tego Sądu w zakresie oceny charakteru klauzul indeksacyjnych jako
abuzywnych skutkujących uznaniem przedmiotowej umowy kredytowej za nieważną.
Dodatkowo Sąd drugiej instancji uznał, że poprzednik prawny pozwanego nie
II CSKP 717/24
4
wypełnił należycie w stosunku do powodów jako konsumentów przedkontraktowych
obowiązków informacyjnych odnośnie do ryzyk, które związane są z zawarciem tego
rodzaju umowy kredytowej i ich wpływu na sytuację konsumenta. Z kolei podniesiony
przez pozwanego w piśmie procesowym z 14 września 2022 r. zarzut zatrzymania
Sąd Apelacyjny uznał za bezskuteczny, ponieważ brak było wskazania - zarówno
w pismach zawierających procesowy, jak i materialno-prawny zarzut zatrzymania -
świadczenia (i jego wysokości) przysługującego powodom, do których odnosił się ten
zarzut.
Dokonana przez Sąd odwoławczy zmiana wyroku Sądu pierwszej instancji
wynikała z przyjęcia, że roszczenie powodów o zwrot świadczenia nienależnego
zaktualizowało się dopiero po złożeniu przez nich oświadczenia wyrażającego
żądanie ochrony w oparciu o regulacje dotyczące ochrony konsumenckiej
i akceptację skutków upadku (nieważności) spornej umowy kredytowej
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu drugiej instancji
w części, w jakiej została oddalona apelacja. Zarzucił naruszenie prawa
materialnego, a to: 1) art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c.
w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) na
skutek braku dostatecznego wyodrębnienia w łączącej strony umowie o kredyt
hipoteczny indeksowany kursem waluty obcej klauzul ryzyka walutowego,
dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego
kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego) obok klauzul spreadów
walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych przez kredytodawcę
kursów walutowych (klauzule spreadowe); 2) art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c.
w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że postanowienia umowy stron
przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały sformułowane
w sposób jednoznaczny; 3) art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1
dyrektywy 93/13 przez uznanie, iż postanowienia umowne dotyczące indeksacji mają
charakter klauzul niedozwolonych, tj. są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco
naruszają interesy konsumenta); 4) art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –
Prawo bankowe (dalej: „pr. bank.”) oraz art. 65 k.c. i art. 358 § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 na skutek braku przyjęcia, że dopuszczalnym
II CSKP 717/24
5
jest odwołanie się przy wykładni umowy stron do bezwzględnie obowiązującego
i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3
pr. bank., bądź wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c., bądź też normy
dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanego za niedozwolone
postanowienia umownego klauzul spreadów walutowych; 5) art. 385¹ § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem dwudziestym pierwszym
dyrektywy 93/13 na skutek przyjęcia, że wobec stwierdzenia niedozwolonego
(nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji zastosowanego w umowie
dochodzi do wyeliminowania z umowy postanowień indeksacyjnych dotyczących
zasad wypłaty oraz spłaty kredytu, a w konsekwencji do upadku umowy;
6) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. w brzmieniu
obowiązującym w dacie zawarcia spornej umowy kredytowej oraz art. 58 § 3 k.c.
przez przyjęcie, że konstrukcja umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
powinna być uznana za sprzeczną z naturą stosunku obligacyjnego, na skutek
zawarcia w spornej umowie kredytowej klauzul pozwalających kredytodawcy na
dowolną zmianę wysokości świadczenia powodów; 7) art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c.
w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez uznanie, iż oferując powodom jako
konsumentom kredyt indeksowany do CHF, pozwany nie przedstawił im rzetelnych
informacji, które mogłyby pozwolić im na rozeznanie się co do skutków takiego
rozwiązania dla ich przyszłych obciążeń, ograniczając się jedynie do ogólnikowych
pouczeń o możliwości wzrostu kursu, co nie pozwoliło im jako konsumentom na
podjęcie świadomej decyzji, a tym samym, samo wprowadzenie do umowy ryzyka
walutowego stanowi niedozwolone postanowienie umowne, skutkujące upadkiem
umowy; 8) art. 496 k.c. i art. 497 k.c. na skutek uznania, że pozwany nie zgłosił
skutecznie zarzutu zatrzymania, gdyż nie wskazał świadczenia przysługującego
powodom, do którego ten zarzut się odnosi, mimo że pozwany wyraźnie wskazał, iż
chodzi o roszczenie dochodzone przez powodów w niniejszym postępowaniu,
a także brak jest wymogu takiego sprecyzowania dla uwzględnienia zarzutu
zatrzymania; 9) art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., art. 455 k.c. i art. 481 § 1 k.c. przez
niezasadne przyznanie powodom odsetek za opóźnienie od zasądzonego
świadczenia pieniężnego, podczas gdy w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu
zatrzymania odsetki za opóźnienie nie są należne. We wnioskach kasacyjnych
II CSKP 717/24
6
pozwany domaga się uchylenia wyroku Sądu odwoławczego w zaskarżonej części,
jak również uchylenie wyroku częściowego Sądu pierwszej instancji (w części
zaskarżonej apelacją) i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa
także w zaskarżonej części, ewentualnie uchylenie wyroków Sądów obu instancji
w powyższym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie do
ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku
w zaskarżonej części z przekazaniem sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego
rozpoznania.
W piśmie z 7 listopada 2022 r. pozwany złożył powodom oświadczenie
materialno-prawne o potrąceniu wierzytelności z tytułu zwrotu wypłaconego kapitału
kredytu z wierzytelnością powodów objętą zaskarżonym wyrokiem (k. 719; w toku
postępowania kasacyjnego strony potwierdziły powyższą okoliczność w pismach
procesowych z k. 717-718, 721).
W dniu 29 grudnia 2023 r. Sąd Okręgowy wydał wyrok końcowy, w którym
rozstrzygnął o żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytowej oraz o pozostałym
roszczeniu pieniężnym, a także o kosztach procesu (k. 708). Z akt sprawy nie wynika,
że wyrok ten jest prawomocny.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy
(zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. -
zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą
z art. 385² k.c., który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy
z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc
pod uwagę jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca
Romaneasca SA oraz powołane w uzasadnieniu judykaty).
Sporna umowa kredytu została zawarta przed zmianą pr. bank., dokonaną
ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz. U. Nr 165, poz. 984), którą wprowadzono
uregulowania, iż umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej
II CSKP 717/24
7
niż waluta polska, powinna zawierać szczegółowe zasady określenia sposobów
i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności
wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo - odsetkowych oraz zasady
przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.)
oraz, że w przypadku takich umów kredytu, kredytobiorca może dokonywać spłaty
rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).
W orzecznictwie za ugruntowane już należy uznać stanowisko, że mechanizm
ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest
w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy
konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala
na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla
konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu
art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r.,
I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W przeszłości Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował
stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu
walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy
zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa krajowego
o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, Árpad
Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i z 21 stycznia
2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda i in.). Orzecznictwo
Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość stosownego
wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających interesom
konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania się do odpowiedniego
przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16,
OSNC 2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej do zmiany wysokości
świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant waloryzacji sądowej, mają
zatem zastosowania do niej przesłanki określone w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące
rozważnie interesów stron i zasad współżycia społecznego w określaniu zmiany
wysokości umownego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16). Odwoływano się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej
II CSKP 717/24
8
ustawą z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi, że
wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,
podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii
spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego
(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16).
Ponadto przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie
banku do przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty
obcej (tzw. klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron
w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia
2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16, z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16 i z 29 października 2019 r.,
IV CSK 309/18).
W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r.,
C - 26/13, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny, czy
będące częścią klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę rat
w walucie krajowej, których wysokość była obliczana na podstawie kursu sprzedaży
CHF stosownego przez kredytujący bank, określa główny przedmiot umowy,
pozostawiając tę ocenę sądom krajowym. Jednak w późniejszym orzecznictwie
Trybunał precyzował swoje stanowisko w tej materii, w ten sposób że za
postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „główny przedmiot umowy”
w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy uważać te postanowienia, które
określają podstawowe świadczenie w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki z 26 lutego 2015 r., C - 143/13 i z 20 września
2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii
sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono, że
art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi on na
przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej
nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie
przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone
II CSKP 717/24
9
w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające
z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał
do wskazanych przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.),
które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość
zastąpienia abuzywnych postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej
zasady, zgodnie z którą dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy
może ona nadal obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest
ograniczona do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub
mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera się
w szczególności na tym, że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; -
nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego
charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą
międzybankową danej waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie
może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie
spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na
przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie
prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie
unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie
wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.
Możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego, w tym
typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych) wchodzi w rachubę
tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może
obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego,
przy czym wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity upadek umowy
naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w świetle
okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu,
z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta oraz
zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola w tym przedmiocie
konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny albo przepis mający
zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby zastąpić
II CSKP 717/24
10
wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy
z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki są spełnione
klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana w mocy.
Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa jest w całości
nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone postanowienie,
przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17, C- 179/17, Abanca
Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia SA, v. Alfonsowi
Antoniowi Lau Mendozie i in., z 3 października 2019 r., C - 260/18 Justyna Dziubak,
Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International AG i z 18 listopada 2021 r., C - 212/20;
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. - zasada
prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować
dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów
zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych
postanowień.
Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.),
wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że sąd
krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został
zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez zmianę
nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej
znajdowałby się w braku tego warunku. Z przepisu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie
wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego
miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli zmiana tego
warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych
stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek. Jednak
w wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu
krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu nieważności
II CSKP 717/24
11
nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między konsumentem
a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą nieważności tej umowy
w całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym prawa krajowego,
a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd
krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej
między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które
nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten pozostaje, po
usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie usunięcie
sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego istotę.
Trzeba też zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej i Sądu Najwyższego na gruncie kredytów indeksowanych do waluty
obcej wskazuje się, że unieważnienie klauzul przeliczeniowych doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również pośrednio do zniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją przedmiotowego kredytu w walucie obcej (zob. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18,
K. Dziubak, J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W konsekwencji nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne
kontestujące abuzywność klauzul indeksacyjnych i ich wpływ na dalszy byt prawny
spornej umowy kredytowej
2. Kwestie związane z klauzulami przeliczeniowymi w kredytach
indeksowanych do waluty obcej nie wyczerpują całości problematyki wadliwości tego
rodzaju umów. Istotniejsze znaczenie mają klauzule ryzyka walutowego. Kurs
wymiany waluty obcej w stosunku do waluty krajowej zmienia się w długim okresie
kredytowania, co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia zmiany obciążenia
finansowego, jakie może pociągać za sobą określony w umowie kredytu mechanizm
przeliczeniowy. Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania
w postanowieniach umowy, a także w informacjach przekazywanych przez
przedsiębiorcę konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych przez
bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia kwoty
II CSKP 717/24
12
wypłaconego kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć zapewnioną
możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP,
BP przeciwko „A” prowadzącego działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar
dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna
i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance
S.A., Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j
i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania
wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje
w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł
przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tego faktu konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że
w momencie zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie
w momencie spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości
konsumenta przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli
incydentalnej, a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu
przejrzystości powinny być interpretowane na korzyść konsumenta. Dlatego też do
celów przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób
jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak by
konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych
kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne
(zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko
OTP Jelzálogbank Zrt.).
W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów
przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną (klauzule
II CSKP 717/24
13
kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także
równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi
następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego)
(zob. wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v.
Banca Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17, z 20 września 2018 r.,
C - 51/17, OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in., z 14 marca 2019 r., C - 118/17,
Zsuzsanna Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt., z 6 grudnia 2021 r., C 670/20,
ERSTE Bank Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., II CSK 382/18 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego
dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,
VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu
zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna
informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że
w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą
rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje
dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań
kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres
obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia
może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji
waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22).
W powołanym już wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
II CSKP 717/24
14
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie
mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do
konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków
(por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22).
Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd
Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to
ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu
działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie
wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by
konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.
W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka
kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.
Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy
uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy,
jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy. Podobnie
skutki, przed którymi interesy te powinny być chronione, to takie, które rzeczywiście
powstałyby, w okolicznościach istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili
zaistnienia sporu, gdyby sąd krajowy unieważnił tę umowę, a nie skutki, które w dniu
zawarcia tej umowy wynikałyby z jej unieważnienia (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C - 260/18, motyw
51).
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających
II CSKP 717/24
15
zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy i,
w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15,
OSNC - ZD 2017, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września
2015 r., I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno pod
względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania.
Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie
będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza
do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych
w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd krajowy
zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące
w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego
badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą
(zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r.,
C - 243/08, Pannon GSM, motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco
Espanol de Credit SA, v. Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także
wyrok z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62).
W stanie faktycznym sprawy kredytodawca nie wykazał prawidłowości
wypełnienia w stosunku do powodów jako konsumentów przedkontraktowych
II CSKP 717/24
16
obowiązków informacyjnych w przedstawionym wyżej rozumieniu, m.in. w zakresie
ryzyka walutowego związanego z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty
obcej.
3. Zarzut zatrzymania jest sposobem obrony przed roszczeniem strony
przeciwnej i przysługuje uprawnionemu w celu zabezpieczenia jego wierzytelności
i polega na zatrzymaniu rzeczy (por. art. 461 k.c.), bądź świadczenia wzajemnego
(art. 497 w zw. z art. 496 k.c.). Prawo zatrzymania ma charakter zarzutu
odraczającego (exceptiones dilatoriae) i jest sprzężone z zabezpieczonym
roszczeniem (accessorium sequitur principale). Istotą prawa zatrzymania nie jest
więc zaspokojenie się przez zatrzymującego z zatrzymanego świadczenia, lecz
jedynie wywieranie presji na przeciwną stronę, aby wykonała swoje zobowiązanie
lub wykonanie to odpowiednio zabezpieczyła. Dlatego prawo to ustępuje innym
zabezpieczeniom i ustaje z chwilą dania przez stronę przeciwną innego
zabezpieczenia.
W związku z podniesieniem przez pozwanego zarzutu potrącenia
(oświadczenie z 7 listopada 2022 r.), w dodatku jeszcze przed wniesieniem skargi
kasacyjnej, należy uznać zarzut kasacyjny oparty na naruszeniu art. 497 k.c.
w zw. z art. 496 k.c. za bezprzedmiotowy. W swych konsekwencjach prawnych zarzut
potrącenia wyprzedza zarzut zatrzymania, zaś z uwagi na uznanie za bezzasadne
zarzutów pozwanego kontestujących rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego
w zakresie klauzul przeliczeniowych i klauzul ryzyka walutowego, pozwany utracił
interes prawny w podtrzymywaniu powyższego zarzutu kasacyjnego.
Niezależnie od tego odnotować trzeba, że w postanowieniu z dnia 8 maja
2024 r., C - 424/22, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6
ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one
na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście
stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy
kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej
umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do
uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty
kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne
II CSKP 717/24
17
wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od
równoczesnego zaofiarowania przez tego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia
zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta
na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już
w wykonaniu tej umowy.
4. Rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego w odniesieniu do roszczenia
odsetkowego nie narusza wskazanych w podstawach skargi kasacyjnej przepisów
prawa materialnego. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej już wyjaśnił, że
w razie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę
z konsumentem, konsument jest uprawniony do domagania się od przedsiębiorcy
zwrotu świadczeń spełnionych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy oraz
odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego
przedsiębiorcę do wykonania tego zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca ten
otrzyma wezwanie do zwrotu tego świadczenia (zob. wyrok z 14 grudnia 2023 r.,
C – 28/22). Powstanie stanu wymagalności roszczenia o zwrot świadczenia
spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy oraz stanu opóźnienia w realizacji tego
roszczenia przez zobowiązanego, nie jest uzależnione od stanowiska konsumenta
co do braku jego zgody na dalsze obowiązywanie umowy zawierającej klauzule
abuzywne (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 grudnia
2023 r., C - 140/22).
Nadmienić też należy, iż w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej również i przedsiębiorcy – w przypadku nieważności umowy
kredytowej – przysługuje roszczenie o zwrot kapitału wypłaconego konsumentowi
w wykonaniu tej umowy, z odsetkami za opóźnienie od dnia wezwania konsumenta
do zapłaty (zob. wyrok z 15 czerwca 2023 r., C – 520/21 oraz postanowienie
z 11 grudnia 2023 r., C – 756/22).
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.
Ze względu na charakter i zakres rozstrzygnięcia Sądu odwoławczego nie mogło
nastąpić rozliczenia kosztów postępowania kasacyjnego. Mianowicie Sąd drugiej
instancji rozpoznał apelację od wyroku częściowego Sądu pierwszej instancji, którym
rozstrzygnięto jedynie o części zgłoszonych jako ewentualne roszczeń pieniężnych.
II CSKP 717/24
18
Dlatego na obecnym etapie postępowania rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
o kosztach postępowania kasacyjnego byłoby przedwczesne.
Władysław Pawlak
Grzegorz Misiurek
Dariusz Zawistowski
[PG]
[r.g.]
