WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

20 grudnia 2023 r.

Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

SSN Jacek Grela (przewodniczący)
‎SSN Krzysztof Wesołowski
‎SSN Maciej Kowalski (sprawozdawca)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 20 grudnia 2023 r. w Warszawie
‎skargi kasacyjnej W. Ś.
‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
‎z 17 maja 2021 r., I ACa 928/20,
‎w sprawie z powództwa Gminy M.
‎przeciwko W. Ś.
‎o zapłatę,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania
‎i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

(a.z.)

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z 29 września 2020 r. oddalił powództwo Gminy M. o zasądzenie od Województwa […] 715 758,64 zł z odsetkami za opóźnienie od 26 listopada 2018 r.

Sąd ten ustalił, że 14 listopada 2017 strony zawarły umowę o dofinansowanie projektu „Adaptacja budynku starej remizy strażackiej w M. na cele prowadzenia usług aktywizacji społeczno-zawodowej”, która następnie została zmieniona aneksem nr 1 z 29 czerwca 2018 r. Zgodnie z umową Gmina stała
‎się beneficjentem środków z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa […] na lata 2014-2020 (dalej: „RPO W[…]”), a przyznane jej dofinansowanie nie mogło przekroczyć 793 474,15 zł. Termin zakończenia realizacji projektu ustalono na 31 października 2018 r. W umowie przewidziano, że zmiany dotyczące
‎m.in. terminu zakończenia realizacji projektu, jeżeli uniemożliwiają złożenie wniosku o płatność, wymagają niezwłocznego zawarcia aneksu do umowy, przy czym zmiana umowy może nastąpić na wniosek beneficjenta, jeżeli wniosek zostanie złożony
‎nie później niż do dnia zakończenia realizacji projektu (§ 4 ust 2 oraz § 19 ust 12). Umowa nie zobowiązywała Instytucji Zarządzającej RPO W[…] do zawarcia aneksu - Zawarcie aneksu, dotyczącego wskazanej okoliczności powinno nastąpić niezwłocznie. Nie mogło przy tym nastąpić bez pisemnego uzasadnionego wniosku beneficjenta, złożonego w ustalonym w umowie terminie.

Będące przedmiotem projektu prace budowlane zostały wykonane w terminie i odebrane przez powoda 18 października 2018 r. Wykonawca w tym samym dniu wystawił fakturę VAT z terminem płatności do 17 listopada 2018 r. Powód, z braku środków, zapłacił wykonawcy wynagrodzenie objęte wskazaną fakturą dopiero
‎19 listopada 2018 r. Następnie chciał zgłosić pozwanemu zakończenie projektu, lecz Lokalny System Informatyczny RPO W[…]nie pozwolił na wypełnienie formularza dotyczącego wypłaty dofinansowania, z uwagi na przekroczenie terminu realizacji projektu. Pismem z 26 listopada 2018 r. powód zwrócił się do pozwanego z wnioskiem o ustalenie nowego terminu zakończenia projektu, uwzględniającego datę dokonania zapłaty na rzecz wykonawcy robót. Pozwany pismem z 21 stycznia 2019r „nie wyraził zgody” na zmianę terminu zakończenia projektu z powołaniem
‎się na § 19 ust. 2 umowy wskazując, że zmiany w zakresie realizacji projektu mogły być przedmiotem aneksu w przypadku zgłoszenia najpóźniej do dnia zakończenia realizacji projektu to jest do 31 października 2018 r. i odmówił wypłaty dofinansowania powołując się na przekroczenie terminu realizacji projektu. Ostatecznie pozwany rozwiązał zawartą z powodem umowę ze skutkiem natychmiastowym powołując się na zapis jej § 23 ust. 3.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie
‎w sytuacji gdy zmiana umowy mogła nastąpić jedynie na wniosek beneficjenta, złożony nie później niż do wskazanego w umowie dnia zakończenia realizacji projektu. Beneficjent był zatem zobowiązany do złożenia wniosku o zawarcie aneksu dotyczącego zmiany terminu zakończenia realizacji projektu, przed dniem
‎31 października 2018 r. - skoro, w dacie odbioru prac budowalnych dysponował fakturą, a także wiedzą o należnej wykonawcy kwocie i nie miał środków na zapłatę. Prawidłowo zatem poniesiony przez powoda wydatek został uznany
‎za niekwalifikowalny.

Wyrokiem z 17 maja 2021 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach, na skutek apelacji powoda, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego
‎na rzecz powoda 715 758,64 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
‎od 2 sierpnia 2019 roku i oddalił powództwo w pozostałej części.

Sąd ten nie zaakceptował stanowiska Sądu I instancji, według którego prawidłowo poniesiony przez powoda wydatek został uznany za niekwalifikowalny.
‎Z powołaniem się na definicją wydatku kwalifikowalnego zawartą w §1 pkt 38 umowy wskazał, że wydatek taki jest to koszt lub wydatek poniesiony w związku z realizacją projektu, który kwalifikuje się do refundacji lub rozliczenia zgodnie z rozporządzeniem ogólnym, rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 1301/2013, ustawą i przepisami rozporządzeń wydanych na podstawie ustawy oraz zgodnie
‎z wytycznymi. O „kwalifikowalności” wydatku decyduje cel na jaki został poniesiony, a w szczególności czy został poniesiony w związku z realizacją projektu.
‎W okolicznościach sprawy wydatkiem kwalifikowalnym jest koszt poniesiony
‎na adaptację budynku starej remizy strażackiej w M. na cele prowadzenia usług aktywizacji społeczno-zawodowej i okoliczność ta powinna mieć decydujące znaczenie dla oceny kwalifikowalności lub braku kwalifikowalności wydatku. Jeżeli bowiem dany wydatek poniesiono i to w bezpośrednim związku z realizacją zadania inwestycyjnego określonego w umowie to ta właśnie okoliczność, a nie wyłącznie sama data jego poniesienia powinna być decydującą dla określenia kwalifikowalności wydatku. Ponadto Sąd II instancji wskazał, że skoro zgodnie z § 4 ust. 2 umowy zdanie ostatnie, strony przewidziały nawet możliwość zawarcia umowy po upływie terminu zakończenia realizacji projektu i nie niweczyłoby to jej skutków
‎to tym bardziej musi być dopuszczalne dokonanie określonej, pojedynczej czynności po upływie terminu realizacji projektu. Rozwiązanie przez pozwanego umowy
‎bez wypowiedzenia na podstawie jej § 23 ust. 3 nie znajdowało zatem uzasadnienia a powód nie naruszył § 4 ust. 2 jak i § 19 ust. 2 umowy. Odmowa współfinansowania inwestycji i rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia jako niezgodne z wolą stron wyrażoną w umowie nie zasługują na uwzględnienie jako nader formalistyczne i prowadzące w istocie do pokrzywdzenia powoda.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwany zarzucił naruszenie:

1)motywu 61 i 65 preambuły rozporządzenia Parlamenty Europejskiego
‎i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego
‎na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego
‎i Rybackiego oraz ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 ( dalej: „rozporządzenie ogólne”);

2)art. 125 ust 1 i art. 125 ust. 4 rozporządzenia ogólnego;

3)art. 5 ust. 1 pkt 5, art. 22 ust. 2 pkt. 1, art. 23 ust. 6 i art. 24 ust. 9 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020;

4)pkt 6.1. ust. 7 i 9 Wytycznych w zakresie kwalifikowalności wydatków
‎w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności na lata 2014-2020
‎(wersja z dnia 19 lipca 2017 r., MR/H 2014- 2020/23(3)07/2017);

5) art. 65 ust. 1 i 2 k.c.

Powołując się na powyższe zarzuty, pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez oddalenie powództwa w całości ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach z pozostawieniem sądowi
‎II instancji rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w tym kosztach zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotowa umowa była realizowana na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego
‎i Rybackiego oraz uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006
‎(Dz. Urz. UE L 347 z 20 grudnia 2013) zwanego także „rozporządzeniem ogólnym”. Polski ustawodawca w celu realizacji m.in. tego aktu prawa wspólnotowego przewidującego przyjęcie przepisów krajowych dotyczących kwalifikowalności wydatków wprowadził do polskiego systemu prawnego ustawę z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych
‎w perspektywie finansowej 2014-2020 (Dz. U z 2016, poz. 217). W art. 5 ust 1 pkt 5 przewiduje ona, że minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego wykonujący zadania państwa członkowskiego, w celu zapewnienia zgodności sposobu realizacji programów operacyjnych z prawem Unii Europejskiej w zakresie wdrażania funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności oraz spełniania wymagań określanych przez Komisję Europejską w tym zakresie, a także w celu zapewnienia jednolitości sposobu realizacji programów operacyjnych i prawidłowości realizacji zadań i obowiązków określonych ustawą, może wydać wytyczne dotyczące kwalifikowalności wydatków w ramach programów operacyjnych.

Zgodnie ze znajdującymi w sprawie zastosowanie rozdz. 6.1 ust 7 i 9 Wytycznych w zakresie kwalifikowalności wydatków w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności na lata 2014-2020 MR/H 2014-2020/23(3)07/201(zatwierdzonych przez Ministra Rozwoju i Finansów 19 lipca 2017 r. okres kwalifikowalności wydatków w ramach danego projektu określony jest w umowie o dofinansowanie, przy czym okres ten nie może wykraczać poza daty graniczne określone w pkt 1 – 3 ( tj. 1 stycznia 2014 r.- 31.12.2023 r.) a początkowa i końcowa data kwalifikowalności wydatków określona w umowie o dofinansowanie może zostać zmieniona w uzasadnionym przypadku, na wniosek beneficjenta,
‎za zgodą właściwej instytucji będącej stroną umowy, na warunkach określonych
‎w umowie o dofinansowanie. Ocena kwalifikowalności wydatku polega na analizie zgodności jego poniesienia z obowiązującymi przepisami prawa unijnego i prawa krajowego, decyzją w sprawie zatwierdzenia wkładu finansowego na rzecz dużego projektu, umową o dofinansowanie i Wytycznymi i innymi dokumentami, do których stosowania beneficjent zobowiązał się w umowie o dofinansowanie. Ocena kwalifikowalności poniesionego wydatku dokonywana jest przede wszystkim
‎w trakcie realizacji projektu poprzez weryfikację wniosków o płatność oraz w trakcie kontroli projektu, w szczególności kontroli w miejscu realizacji projektu lub siedzibie beneficjenta, a także po zakończeniu realizacji projektu. Wydatkiem kwalifikowalnym jest wydatek, który został faktycznie poniesiony w okresie wskazanym w umowie
‎o dofinansowanie, jest zgodny z obowiązującymi przepisami prawa unijnego oraz prawa krajowego, jest zgodny z programem operacyjnym i szczegółowym opisem
‎osi priorytetowych programu operacyjnego w rozumieniu art. 2 pkt 25 ustawy
‎z 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020, został uwzględniony
‎w budżecie projektu, został poniesiony zgodnie z postanowieniami umowy
‎o dofinansowanie, jest niezbędny do realizacji celów projektu i został poniesiony
‎w związku z realizacją projektu, został dokonany w sposób przejrzysty, racjonalny
‎i efektywny, z zachowaniem zasad uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów, został należycie udokumentowany, zgodnie z wymogami w tym zakresie określonymi w Wytycznych, Wytycznych PT, lub ze szczegółowymi zasadami określonymi przez instytucję zarządzającą programem operacyjnym, został wykazany we wniosku o płatność zgodnie z Wytycznymi w zakresie warunków gromadzenia i przekazywania danych w postaci elektronicznej, dotyczy towarów dostarczonych lub usług wykonanych lub robót zrealizowanych, w tym zaliczek
‎dla wykonawców, jest zgodny z innymi warunkami uznania go za wydatek kwalifikowalny określonymi w Wytycznych, Wytycznych PT, lub określonymi przez instytucję zarządzającą programem operacyjnym w wytycznych programowych
‎lub regulaminie konkursu lub dokumentacji dotyczącej projektów zgłaszanych
‎w trybie pozakonkursowym (pkt1-3 rozdziału 6.2. Wytycznych).

Powyższe regulacje zostały przez Sąd Apelacyjny pominięte, pomimo
‎że zawarta przez strony umowa odwoływała się m.in. tak do rozporządzenia ogólnego jak i ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów
‎w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020.

Wykładnia umowy w pierwszym rzędzie powinna uwzględniać rzeczywistą wolę stron zawierających umowę i taki sens wyraża art. 65 § 2 k.c. Wykładnia
‎ta nie może pomijać jej zwerbalizowanej treści i prowadzić do stwierdzeń w sposób oczywisty z nią sprzecznych. Wymaga to zbadania nie tylko konkretnego postanowienia umowy, ale analizy jej całości (kontekst umowny). Dokonując jego odmiennej wykładni na etapie postępowania apelacyjnego - co było oczywiście dopuszczalne - Sąd Apelacyjny powinien starannie rozważyć całość zgromadzonego przez Sąd pierwszej instancji materiału, w razie potrzeby materiał ten uzupełniając (art. 381 k.p.c.), a następnie dać temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia.

Sąd Apelacyjny przesadzające znaczenie dla oceny kwalifikowalności wydatku nadał celowi na jaki został poniesiony, a w szczególności czy został poniesiony w związku z realizacją projektu. Nie odniósł się jednak do postanowienia § 8 ust. 2 umowy, który stanowi, że wydatek może być uznany za kwalifikowalny, jeśli jest poniesiony przez beneficjenta lub podmiot upoważniony do ponoszenia wydatków nie później niż w terminie określonym w § 4 ust. 1 pkt 3), czyli w terminie najpóźniej do dnia zakończenia realizacji projektu, którym zgodnie z treścią umowy był 31 października 2018 r. Z przywołanego przez Sąd Apelacyjny § 4 ust 2 umowy wynika natomiast, że Instytucja Zarządzająca RPO W[…] może wyrazić zgodę
‎na zmianę terminów realizacji projektu, określonych w ust. 1 na uzasadniony pisemny wniosek beneficjenta, złożony nie później niż do terminu zakończenia realizacji projektu określonego w jego ust. 1 pkt 3) pod warunkiem, że w ocenie IZ RPO W[…] zmiana nie ma negatywnego wpływu na osiągnięcie celów i wartości docelowych ustanowionych dla osi priorytetowej w ramach programu. Faktem jest zatem,
‎że strony przewidziały możliwość zawarcia umowy z wykonawcą po upływie określonego w umowie między stronami terminu zakończenia realizacji projektu
‎i nie niweczyłoby to jej skutków. Z literalnej treści umowy wynika jednak,
‎że wymagałoby to pisemnego wniosku beneficjenta, złożonego przed określonym
‎w umowie terminem zakończenia realizacji projektu. Z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych nie wynika jednak, aby tego rodzaju wniosek został złożony. Niejasne jest zatem na jakiej podstawie Sąd II instancji uznał, że z przepisu tego można wyprowadzić wniosek, że dopuszczalne było dokonanie przez powódkę „określonej, pojedynczej czynności po upływie terminu realizacji projektu”.

Z powyższego względu nie można odeprzeć podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c.

Norma art. 58 § 2 k.c. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, stosowana jest z urzędu bez wniosku lub zarzutu strony. Dokonując wykładni postanowień zawartej przez strony umowy sąd winien rozważyć możliwość odwołania
‎się do zasad współżycia społecznego, które wyznaczają standard zachowania strony stosunku cywilnoprawnego (art. 56, art. 354 § 1 k.c.).

Z ustaleń Sądu Apelacyjnego nie wynika czy zachowanie pozwanej
‎Sąd ten uznał za nielojalne wobec powódki, aczkolwiek odmowę współfinansowania inwestycji i rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia jako niezgodne z wolą stron wyrażoną w umowie ocenił jako „nader formalistyczne”. Sąd ten nie poczynił również ustaleń co do tego czy istniały względy dla odmowy przez pozwaną aneksowania umowy inne niż postanowienie umowy przewidujące, że zmiany w zakresie realizacji projektu mogą być przedmiotem aneksu w przypadku złożenia uzasadnionego pisemnego wniosku beneficjenta najpóźniej do dnia zakończenia realizacji projektu. W ustalonym stanie faktycznym rozważenia wymagała zatem możliwość odwołania się do zasad współżycia społecznego w aspekcie pozbawienia beneficjenta możliwości ubiegania się o płatność w wypadku uchybienia terminowi złożenia wniosku o zmianę terminu realizacji projektu nawet w sytuacji gdy nie miało
‎to negatywnego wpływu na osiągnięcie celów i wartości docelowych ustanowionych dla osi priorytetowej w ramach programu. Sąd Apelacyjny w szczególności
‎nie rozważył czy zawarta przez strony umowa była w zakresie uzależniającym aneksowanie umowy od złożenia w terminie najpóźniej do dnia zakończenia realizacji projektu, również w przypadkach nieznacznych opóźnień sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, oraz czy w sprawie nie znajduje zastosowania
‎art. 58 § 2 k.c.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku
‎(art. 398¹⁵ § 1 oraz art. 108 § 2 k.p.c.).

[wr]

[ms]