II CSKP 704/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 lutego 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak
SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w upadłości w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 20 października 2021 r., I ACa 155/21,
w sprawie z powództwa I.C.
przeciwko Syndykowi masy upadłości Bank spółce akcyjnej w upadłości w W.
o zapłatę i ustalenie,
1. uchyla zaskarżony wyrok:
- w pkt II w części oddalającej apelację pozwanego od wyroku
Sądu Okręgowego w Warszawie z 7 stycznia 2021 r. XXIV C 2432/20
w części zasądzającej od pozwanego na rzecz powódki kwotę
215 312, 74 (dwieście piętnaście tysięcy trzysta dwanaście 74/100)
zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 23 września 2020 r.
do dnia zapłaty (pkt 2) oraz w części rozstrzygającej o kosztach
postępowania za pierwszą instancję (pkt 4),
- w pkt III orzekającym o kosztach postępowania apelacyjnego
i sprawę w tych granicach przekazuje Sądowi Apelacyjnemu
II CSKP 704/23
2
w Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach
postępowania kasacyjnego
2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.
Władysław Pawlak Paweł Grzegorczyk Agnieszka Piotrowska
[A.D.]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 7 stycznia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że bliżej
opisana umowa kredytu hipotecznego z 30 czerwca 2006 r. zawarta przez powódkę
I. C. z Bank S.A. w K. (dalej Bank) jest nieważna (pkt 1), zasądził od pozwanego
Bank S.A. w W. na rzecz powódki kwotę 640 719,18 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od kwoty 425 406,44 zł od 18 października 2016 r. do dnia zapłaty oraz
od kwoty 215 312,74 zł od 23 września 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 2), oddalił
powództwo w pozostałej części (pkt 3) i orzekł o kosztach postępowania (pkt 4).
Sąd Okręgowy ustalił, że 5 lipca 2006 r. strony zawarły umowę kredytu
hipotecznego, na podstawie której Bank udzielił powódce kredytu w kwocie
736 145,45 zł waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF) na warunkach
określonych w umowie oraz Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego
(dalej Regulamin), stanowiącym integralną część umowy. Spłata kredytu miała
nastąpić w 348 miesięcznych równych ratach. Kredyt został udzielony na
sfinansowanie części ceny nieruchomości i związane z tym koszty oraz opłaty
związane ze składkami z tytułu ubezpieczenia. W uzasadnieniu wyroku Sąd
pierwszej instancji opisał szczegółowo postanowienia umowy i jej załączników.
Strony zawarły następnie kilka aneksów do umowy, także opisanych w uzasadnieniu
wyroku. Kredyt został uruchomiony 20 lipca 2006 r., z przeliczeniem kwoty
736 145,45 zł na 296 713,21 CHF. W okresie do 31 lipca 2020 r. powódka spłaciła z
tytułu kredytu kwotę 640 719,18 zł, w tym 425 406,44 zł w okresie
do 16 sierpnia 2016 r. i 215 312,74 zł od tej daty do 31 lipca 2020 r.
II CSKP 704/23
3
W oparciu o poczynione szczegółowe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy
uznał, że umowa kredytu zawierała niedozwolone postanowienia umowne
w rozumieniu art. 3851 k.c., niewiążące powódki jako konsumentki z mocy samego
prawa i ze skutkiem ex tunc. Wobec niemożności ich zastąpienia przepisami
dyspozytywnymi Sąd uznał, że umowa w takim kształcie nie może obowiązywać
i jest nieważna. W konsekwencji pozwany Bank powinien zwrócić powódce
dochodzoną przez nią kwotę, stanowiącą świadczenie nieznaleźne w rozumieniu
art. 405 i 410 § 2 k.c. z odsetkami ustawowymi za opóźnienie biegnącymi od dnia
wymagalności poszczególnych należności, objętych pozwem oraz pismem
procesowym, rozszerzającym powództwo z 21 sierpnia 2020 r.
Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Banku, Sąd Apelacyjny w Warszawie,
wyrokiem z 20 października 2021 r. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2 częściowo
w ten tylko sposób, że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych od kwoty
425 406,44 zł za okres od 18 października 2016 r. do 25 października 2016 r. (pkt I),
oddalił apelację pozwanego Banku w pozostałej części (pkt II) i orzekł o kosztach
postępowania apelacyjnego (pkt III).
Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu
Okręgowego, akcentując, że nieznaczna zmiana wyroku wynikała z wadliwego
przyjęcia przez ten Sąd, że odpis pozwu został doręczony pozwanemu
11 października 2016 r., podczas gdy w rzeczywistości nastąpiło to 18 października
2016 r. (k.300 akt). Sąd Apelacyjny obszernie odniósł się do kwestii faktycznych
i prawnych sformułowanych w apelacji oraz powstałych w toku postępowania
apelacyjnego, w tym w szczególności do podniesionego przez pozwany Bank zarzutu
potrącenia oraz zarzutu zatrzymania.
W skardze kasacyjnej pozwany wniesionej od tego wyroku pozwany Bank
zarzucił naruszenie:
-art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG
z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
(Dz. Urz. UE L.95 z 21 kwietnia 1993 r.- dalej Dyrektywa 93/13), polegające na
przyjęciu, że postanowienia umowy stron, przewidujące indeksację kredytu kursem
II CSKP 704/23
4
waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego), nie zostały sformułowane w sposób
jednoznaczny,
- art.3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 1 ust. 1, § 2 ust. 2, § 4
ust. 2 i § 3 umowy przez uznanie, że klauzula ryzyka walutowego zawarta w spornej
umowie kredytu rażąco naruszała dobre obyczaje i interes kredytobiorcy jako
konsumenta,
- art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 1 ust. 1 i § 2 ust. 2, § 4 ust. 2 umowy w związku
z § 2 Regulaminu w związku z art. 3851 § 1 k.c. przez przyjęcie, że klauzula spreadu
walutowego rażąco naruszały dobre obyczaje i jednocześnie interes kredytobiorcy
jako konsumenta,
- art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997 Nr 140,
poz. 939- dalej: „prawo bankowe"), art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku
z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 polegające na braku przyjęcia, że dopuszczalne jest
odwołanie się przy wykładni umowy stron do bezwzględnie obowiązującego
i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 prawa
bankowego, do wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c. lub normy
dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanych za niedozwolone
postanowienia umowne klauzul spreadów walutowych odsyłających przy
dokonywaniu rozliczeń w ramach stosunków umownych stron do tabel kursowych
banku,
- art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z motywem
dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13, polegające na przyjęciu, że na skutek
stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu
indeksacji zastosowanego w umowach dochodzi do wyeliminowania z umowy
postanowień indeksacyjnych dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu,
a w konsekwencji do upadku umowy,
- art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 58 § 3 k.c. przez uznanie, że skutkiem stwierdzenia
abuzywności postanowień dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji
zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej jest brak możliwości dalszego
obowiązywania umowy w ustalonym przez strony kształcie,
II CSKP 704/23
5
- art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG przez uznanie, że
nieważność umowy kredytu powinna stanowić sankcję dla przedsiębiorcy,
- art. 120 k.c. w zw. z art. 117 § 1 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1
Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 498 k.c. przez uznanie, że roszczenie pozwanego
o zwrot udostępnionego kapitału przedawniło się z dniem 31 grudnia 2019 r.,
a w konsekwencji zgłoszony przez pozwanego zarzut potrącenia był nieskuteczny
ze względu na brak cechy zaskarżalności wierzytelności zgłoszonej do potrącenia,
- art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez uznanie, że zgłoszony przez pozwanego
zarzut zatrzymania był nieskuteczny ze względu na brak wzajemnego charakteru
umowy kredytu,
- art. 455 k.c. w zw. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez
uznanie, że wierzytelność powódki o zwrot spełnionych świadczeń w wyniku
wykonywania umowy stała się wymagalna z dniem doręczenia odpisu pozwu.
Powołując się na te podstawy kasacyjne, pozwany Bank wniósł o uchylenie wyroku
w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa
lub o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Nie są uzasadnione rozbudowane zarzuty naruszenia art. 3851 k.c. w związku
ze wskazanymi w podstawach kasacyjnych przepisami kodeksu cywilnego, prawa
bankowego oraz Dyrektywy 93/13. Kwestie w nich poruszone zostały już
ż rozważone i rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), w świetle którego nie doszło do
naruszenia przytoczonych w skardze norm prawa materialnego.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że istnieje ścisłe
powiązanie klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego polegające na
tym, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej
określającej przeliczenie zobowiązań stron w celu ustalenia wysokości ich
świadczenia - wysokości kapitału kredytu wypłaconego przez bank i wysokości rat
II CSKP 704/23
6
spłacanych przez kredytobiorcę. Klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie,
w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i związanego z nim
narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji obie te klauzule,
składające się na, przyjęty w umowach kredytowych, mechanizm przeliczeniowy
(waloryzacyjny, indeksacyjny), są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie
byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje aktualnie pogląd (po
początkowym okresie prezentowania przeciwnego stanowiska), że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (lub denominowanego w walucie obcej) określają
główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17;
z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego
2022 r., II CSKP 459/22). Pogląd ten uwzględnia stanowisko TSUE, w orzecznictwie
którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu
„głównego przedmiotu umowy" w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy
uważać klauzule określające podstawowe świadczenia w ramach danej umowy
i z tego względu charakteryzujące tę umowę (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia
2014 r., C-26/13, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, pkt 54; z 23 kwietnia 2015
r., C-96/14, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 35). Za tego rodzaju
postanowienia uznawane są klauzule kształtujące mechanizm indeksacji
(waloryzacji) świadczeń z tytułu kredytu, wiążące się z obciążeniem kredytobiorcy
- konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia
kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 37;
z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 48;
z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44).
Skarżący zarzucił naruszenie art. 3851 § 1 zd.2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2
Dyrektywy 93/13 przez przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że postanowienia
umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny. Zarzut ten jest niezasadny, albowiem
w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono już, że wymaganie wyrażenia
II CSKP 704/23
7
postanowienia umownego prostym i zrozumiałym językiem jest spełnione, gdy
umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty działanie mechanizmu
waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania
kredytowego waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno
poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej,
ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które
z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia
w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyroki
TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13
oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok Sądu Najwyższego
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19,
C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy
dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie
mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do
konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków.
W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy
podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane
z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia
o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego
ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko.
Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu działania
ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego
wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał
pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie
rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego
powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający
II CSKP 704/23
8
konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,
że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta
może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste
i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach
istniejących w chwili zawarcia danej umowy.
Klauzule waloryzacyjne, które określają główne świadczenia stron i nie zostały
wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod
kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Nie jest zasadny kasacyjny zarzut
naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż
postanowienia umowne dotyczące indeksacji kredytu stanowią niedozwolone
postanowienia umowne. Abuzywność tych klauzul została już przesądzona
w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia
umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego
kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,
pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter
niedozwolonych postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki
konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego
interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta
polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz
wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno
przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie
odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem
określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które
uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne
i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one
niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)
w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie
wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego
z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r.,
II CSKP 704/23
9
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20). W świetle orzecznictwa
Sądu Najwyższego i TSUE, w celu ustalenia, czy zachodzi sprzeczność
postępowania przedsiębiorcy z wymogami dobrej wiary, należy sprawdzić, czy
przedsiębiorca, traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny, mógłby
racjonalnie spodziewać się, iż konsument przyjąłby określone postanowienie
umowne w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok TSUE z 14 marca 2013 r.,
C - 415/11 oraz uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie
interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść
konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym
ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia
2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r.,
I CSK 945/14, z 30 września 2015 r., I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r.
I CSK 660/12). Konsument pozostaje zawsze stroną słabszą w stosunku do banku,
zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień
poinformowania o wszystkich aspektach stosunku prawnego wynikającego z umowy.
Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie
będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza
do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych
w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd jest
zobowiązany do zbadania z urzędu, czy określone postanowienia umowne
wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter, aby po
dokonaniu tej oceny zniwelować brak równowagi między konsumentem
a przedsiębiorcą (zob. wyroki TSUE z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08;
z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, a także z 3 marca 2020 r., C - 125/18).
Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 69 ust. 3 prawa
bankowego oraz art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy
93/13 przez ich niezastosowanie i nieprzyjęcie przez Sąd, iż dopuszczalne jest
odwołanie się przy wykładni umowy stron do bezwzględnie obowiązującego
i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 prawa
bankowego lub wykładni oświadczeń woli stron zgodnie z art. 65 k.c. lub normy
II CSKP 704/23
10
dyspozytywnej zawartej w art. 358 § 2 k.c. w miejsce klauzul uznanych za
niedozwolone postanowienia umowne. Abuzywne klauzule indeksacyjne są od
początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść
kredytobiorcy, chyba że konsument następczo udzieli świadomej i wolnej zgody na
te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). W uzasadnieniu powołanej uchwały
wyjaśniono, w nawiązaniu do wcześniejszego orzecznictwa, w tym orzecznictwa
TSUE (zob. w szczególności wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18),
że zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego odnoszącego się
do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy
denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty obcej wchodzi
w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli
abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście
w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma
w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia; 2) całkowity upadek umowy naraża
konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności
istniejących w czasie sporu lub możliwych wówczas do przewidzenia,
z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta
i z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez
konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający
zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę", który mógłby zastąpić
wyeliminowane niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie
umowy w mocy; jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało
obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia
stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym
stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu
przyjętym już po zawarciu umowy". Nie jest zatem dopuszczalne zastosowanie do
rozliczeń stron powstałych na tle umowy kredytu średniego kursu waluty obcej
ustalonej przez Narodowy Bank Polski (NBP) w oparciu o art. 358 § 2 k.c.
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia
2023 r., II CSKP 941/22). Postulat zastąpienia (substytucji) abuzywnych klauzul
II CSKP 704/23
11
kursowych odwołaniem do kursu średniego NBP nie uwzględnia koniecznego
warunku tego rodzaju zastąpienia, zgodnie z którym - w świetle powołanego
utrwalonego orzecznictwa - wchodzi ono w rachubę tylko wtedy, gdyby jego brak
narażał konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne
skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta. W toku
postępowania w niniejszej sprawie powódka konsekwentnie domagała się ustalenia
nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu, powołując się na
nieważność tej umowy i żądała zwrotu kwot spełnionych przez nią na jej podstawie
na rzecz pozwanego. Stanowi to jednocześnie o niezasadności kasacyjnego zarzutu
naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c. przez uznanie, że skutkiem
stwierdzenia abuzywności opisanych wyżej postanowień umownych jest niemożność
dalszego jej obowiązywania w ustalonym przez strony kształcie i w rezultacie jej
nieważność. Po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych nie jest bowiem możliwe
utrzymanie umowy kredytu indeksowanego kursem CHF o charakterze zamierzonym
przez strony, co przemawia za jej nieważnością, a ściślej za nieistnieniem
wynikającego z niej stosunku prawnego między stronami (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20).
Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania
w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego
oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki
oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (zob. wyroki Sądu Najwyższego:
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45 oraz z 13 maja
2022 r., II CSKP 293/22).
Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie stanął także na stanowisku, że nie
można dokonać wykładni umowy stron na podstawie art. 65 k.c., już po usunięciu
z niej postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co
do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści
klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie
odesłania do wartości rynkowej CHF. Groziłoby to ryzykiem dalszego pogorszenia
sytuacji konsumenta jako strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła
niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego
pominięciem. Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami prewencyjnymi
II CSKP 704/23
12
Dyrektywy 93/13 w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania
w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22). W tym kontekście nie
zasługuje zatem na uwzględnienie kasacyjny zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c.
w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez uznanie, że nieważność umowy
kredytu powinna stanowić sankcję dla przedsiębiorców stosujących nieuczciwe
klauzule umowne.
Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia art. 120 k.c. w zw. z art. 117 § 1
k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw.
z art. 498 k.c. oraz naruszenia art. 455 k.c. w zw. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6
ust. 1 Dyrektywy 93/13, koncentrujących się głównie wokół zagadnienia chwili
powstania stanu wymagalności roszczenia konsumenta wobec banku o zwrot
spełnionego świadczenia z tytułu spłaty kredytu oraz początku biegu przedawnienia
roszczenia banku wobec konsumenta o zwrot kwoty kapitału kredytu wypłaconego
na podstawie nieważnej umowy, należy przypomnieć, że w uzasadnieniu uchwały
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r, III CZP 6/21, mającej
moc zasady prawnej (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56), Sąd Najwyższy podniósł, że do
konsumenta należy wybór miedzy zakwestionowaniem klauzuli abuzywnej
a wyrażeniem zgody na dalsze jej obowiązywanie. Sąd Najwyższy, powołując się na
wyroki TSUE, przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały, wskazał w uzasadnieniu, że
aby konsument mógł udzielić wolnej i świadomej zgody na obowiązywanie
abuzywnej klauzuli, sąd krajowy powinien, w ramach krajowych norm proceduralnych
i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać stronom w sposób
obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą
usunięcie nieuczciwego warunku. Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy jego
niezastosowanie może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając
ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne ze strony banku
- i to niezależnie od tego, czy strony są reprezentowane przez pełnomocnika
zawodowego (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, pkt 97). Konsument
może też zrezygnować z powoływania się na abuzywny charakter klauzuli w ramach
umowy odnowienia zobowiązania (czyli pozasądowo), w której odstępuje od
dochodzenia roszczeń, będących konsekwencją stwierdzenia abuzywności klauzuli,
II CSKP 704/23
13
z zastrzeżeniem, że odstąpienie to jest oparte na dobrowolnej i świadomej zgodzie,
a więc w chwili tego odstąpienia, konsument był świadomy niewiążącego charakteru
klauzuli i wynikających z niego konsekwencji (zob. wyrok TSUE z 9 lipca 2020 r.,
C-452/18, pkt 28-29). Strony umowy mogą także zmienić klauzulę, eliminując jej
abuzywny charakter, jeżeli odstąpienie przez konsumenta od powołania się na
abuzywność klauzuli wynika z jego wolnej i świadomej zgody tj. przy uzgadnianiu tej
zmiany był świadomy niewiążącego charakteru tego warunku i wynikających z niego
konsekwencji, zaś nowa klauzula nie jest abuzywna (zob. wyrok TSUE
z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, pkt 49, 59). W uzasadnieniu omawianej uchwały
Sąd Najwyższy podniósł dalej, że z przedstawionych reguł wynika, iż w braku
następczej zgody konsumenta na stosowanie klauzuli abuzywnej nie może ona
wywrzeć wobec niego żadnego skutku. Nieskuteczność ta nie wpływa na pozostałą
część umowy, jeżeli tylko bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać.
Jednakże okoliczność, że jest to niemożliwe - co należy oceniać w świetle prawa
krajowego z zastosowaniem obiektywnego podejścia (zob. wyroki TSUE
z 15 marca 2012 r., C-453/10, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 40, 51,
z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179 pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18,
pkt 39-41 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 pkt 83, 89) - nie jest jeszcze
równoznaczna z upadkiem całej umowy. Zgodnie bowiem z dotychczasowym
orzecznictwem TSUE, należy w takiej sytuacji ocenić, czy ów upadek narażałby
konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje", co trzeba rozważać
w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia „w chwili
zaistnienia sporu" (a nie w chwili zawarcia umowy), uwzględniając rzeczywiste
i bieżące interesy konsumenta, z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca
jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie" (zob. wyrok TSUE
z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 51, 55-56 i pkt 2 sentencji). W szczególności
Trybunał zwrócił uwagę - w odniesieniu do umów kredytu - że unieważnienie umowy
„wywiera co do zasady takie same następstwa, jak postawienie pozostałej do spłaty
kwoty kredytu w stan natychmiastowej wymagalności, co może przekraczać
możliwości finansowe konsumenta i z tego względu penalizuje raczej tego
ostatniego, a nie kredytodawcę" (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,
pkt 80-84, z 21 stycznia 2015 r., C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, pkt 33,
II CSKP 704/23
14
z 20 września 2018 r., C-51/17 pkt 60-61, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179,
pkt 56- 58, z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 48 i n., z 3 marca 2020 r.,
C-125/18, pkt 61-63, z 25 listopada 2020 r., C-269/19, , pkt 34, z 27 stycznia
2021 r., C- 229/19 i C-289/19, pkt 61-67).
Opierając się na istniejącym w dniu podjęcia tej uchwały, czyli 7 maja 2021 r.,
orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, Sąd Najwyższy rozważył w uzasadnieniu
omawianej uchwały skutki prawne zawarcia, w umowach kredytów waloryzowanych
kursem waluty obcej, niedozwolonych postanowień umownych w kontekście
przewidzianych w prawie polskim (jako właściwym do oceny tej kwestii) następstw
(sankcji) wadliwych czynności prawnych. Sąd Najwyższy uznał, że ze względu na
przyznaną konsumentowi możliwość wyrażenia wiążącej zgody na obowiązywanie
abuzywnej klauzuli lub sprzeciwienia się jej obowiązywaniu po uzyskaniu
wyczerpującej informacji o konsekwencjach obu tych decyzji, najbliższa sankcji
,,niewiązania” konsumenta abuzywnymi postanowieniami umownymi jest sankcja
bezskuteczności zawieszonej. Sąd Najwyższy podniósł dalej, że do chwili, w której
należycie poinformowany konsument wyrazi zgodę na związanie niedozwolonym
postanowieniem umownym albo zgody tej odmówi (ewentualnie upłynie rozsądny
czas do wyrażenia przez konsumenta jego stanowiska w tej kwestii), umowa kredytu,
która bez tego postanowienia nie może wiązać, znajduje się w stanie
bezskuteczności zawieszonej, tj. nie wywołuje skutków prawnych, choć skutki te
może nadal wywołać w razie wyrażenia zgody na postanowienie albo - jeżeli są
spełnione stosowne przesłanki - w razie jego zastąpienia regulacją zastępczą.
Sąd Najwyższy wywiódł dalej, że jest jasne, że tak długo, jak trwa stan zawieszenia,
kredytodawca nie może domagać się spełnienia uzgodnionych w tej umowie
świadczeń. Jednakże zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem dotyczącym stanu
bezskuteczności zawieszonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 7 października
2010 r., IV CSK 95/10; z 3 lutego 2017 r., II CSK 159/16; z 25 kwietnia 1995 r.,
I CRN 48/95 oraz z 7 listopada 1997 r., II CKN 431/97, OSNC 1998 Nr 6, poz. 94)
bank nie może również żądać zwrotu spełnionego świadczenia nienależnego,
ponieważ decyzja co do związania postanowieniem i umową leży co do zasady
w rękach konsumenta. Skoro zaś kredytodawca nie może wystąpić z takim żądaniem
i w ten sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności
II CSKP 704/23
15
zgodnie z art. 455 k.c., rozpoczęcie biegu ich przedawnienia nie wchodzi w rachubę.
Sytuacja ulega zmianie dopiero w razie potwierdzenia klauzuli abuzywnej przez
konsumenta, kiedy to klauzula oraz umowa stają się skuteczne z mocą wsteczną,
albo odmowy jej potwierdzenia przez konsumenta (upływu rozsądnego czasu do
potwierdzenia), kiedy to dochodzi do utrzymania umowy z regulacją zastępczą (jeżeli
są spełnione stosowne przesłanki) albo do całkowitej i trwałej bezskuteczności
(nieważności) umowy. Owa trwała bezskuteczność (nieważność) jest równoznaczna
ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była
nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia" w rozumieniu art. 410 § 2
in fine k.c. (condictio sine causa) oraz „nieważnością czynności prawnej"
w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyraził
także pogląd, że należy uznać, iż wystąpienie przez konsumenta z żądaniem
restytucyjnym, opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności
(nieważności) umowy kredytu, nie może być uznane za równoznaczne
z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej umowy, jeżeli nie towarzyszy
mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej
informacji. Oczywiście w toku postępowania sądowego brak takiego oświadczenia
może być substytuowany przez uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu
przez sąd, a podtrzymanie żądania restytucyjnego przez konsumenta - po uzyskaniu
stosownej informacji - będzie równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli
i (ewentualnie) ze sprzeciwem co do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami
całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Niezależnie od tego,
kierując się dotychczasowym orzecznictwem TSUE, Sąd Najwyższy podniósł, że
bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się
rozpocząć, zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien
dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia. Należy bowiem uznać,
że dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia
(por. art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa w art. 120 § 1 k.c.
Kierując się przedstawionymi wskazaniami, zawartymi w uzasadnieniu
uchwały III CZP 6/21, pozwany Bank zarzucił w skardze naruszenie art. 455 k.c.
w zw. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez uznanie przez
Sąd Apelacyjny, że wierzytelność powódki o zwrot świadczeń, spełnionych przez nią
II CSKP 704/23
16
w wyniku wykonywania umowy kredytu, stała się wymagalna z dniem doręczenia
pozwanemu Bankowi odpisu pozwu, podczas gdy trwała bezskuteczność umowy
nastąpiła, zdaniem pozwanego, dopiero po pouczeniu powódki przez
Sąd Apelacyjny o skutkach nieważności umowy i po złożeniu przez powódkę
pisemnego oświadczenia z 11 czerwca 2021 r., doręczonego pozwanemu
13 czerwca 2021 r., że chce ona skorzystać z uprawnień konsumenckich
i podtrzymuje, sformułowane w pozwie i piśmie procesowym złożonym w toku
sprawy, roszczenia o zwrot uiszczonych kwot w związku z upadkiem umowy kredytu.
Wyrażony w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, pogląd Sądu Najwyższego, że wraz ze
złożeniem przez konsumenta opisanego oświadczenia rozpoczyna się bieg
przedawnienia roszczenia banku o zwrot świadczeń spełnionych na mocy
niewiążącej umowy kredytu, ale również, że oświadczenie to warunkuje
wymagalność roszczeń konsumenta o zwrot świadczeń, które sam spełnił, a tym
samym możliwość żądania przez niego odsetek za opóźnienie, został
zakwestionowany w wyrokach TSUE z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, oraz
z 14 grudnia 2023 r., C-28/22. W wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, TSUE orzekł,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście
uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej
z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera
nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać- stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie
praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez
tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że
nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy
z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą
nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej - konsekwencji tego uznania
nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.
W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TSUE orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
Dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one
II CSKP 704/23
17
na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w następstwie
uznania za nieważną umowy kredytu hipotecznego zawartej przez przedsiębiorcę
z konsumentem z uwagi na zawarte w tej umowie nieuczciwe warunki, termin
przedawnienia roszczeń tego przedsiębiorcy wynikających z nieważności rzeczonej
umowy rozpoczyna bieg dopiero od dnia, w którym staje się ona trwale
bezskuteczna, podczas gdy termin przedawnienia roszczeń tego konsumenta
wynikających z nieważności tej umowy rozpoczyna bieg w chwili, w której dowiedział
się on lub powinien dowiedzieć się o nieuczciwym charakterze warunku
powodującego tę nieważność. Pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w zreferowanej
wyżej uchwale III CZP 6/21 wymaga zatem stosownego zrewidowania w wyniku
uwzględnienia wykładni Dyrektywy 93/13 dokonanej przez TSUE w przytoczonych
judykatach. Należy zatem przyjąć, że od momentu wyrażenia przez konsumenta
wobec banku (przedsiębiorcy), w sposób i z konsekwencjami wskazanymi
w art. 60 k.c., jednoznacznej woli konsumenta zakwestionowania abuzywnych
postanowień umownych, postanowienie to staje się bezskuteczne i od tego momentu
powstaje po stronie banku roszczenie o zwrot kwot wypłaconych konsumentowi na
podstawie umowy kredytu, które ma charakter bezterminowy w rozumieniu
art. 455 k.c. Bank może zatem wezwać konsumenta do zwrotu wypłaconej kwoty, co
jest równoznaczne z rozpoczęciem biegu terminu przedawnienia.
Rozważany zarzut kasacyjny jest związany z zarzutem potrącenia
podniesionym przez pozwanego w toku postępowania apelacyjnego oraz kwestią
przedawnienia roszczenia Banku o zwrot kapitału kredytu, przyjętą przez Sąd
Apelacyjny jako uniemożliwiającą dokonanie przez Bank skutecznego potrącenia
własnej wierzytelności z wierzytelnością powódki, a zatem umorzenia wzajemnych
wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 i art. 499 k.c.).
W odniesieniu do tej kwestii należy przypomnieć, że do skuteczności
potrącenia konieczne jest istnienie i wymagalność obu potrącanych wierzytelności
(art. 498 § 1 k.p.c.) oraz nieprzedawnienie żadnej z nich w chwili, gdy potrącenie
stało się możliwe (art. 502 k.c.). Oświadczenie wierzyciela o kompensacie ma
bowiem moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, tj. od momentu
wypełnienia się przesłanek, o których mowa w art. 498 k.c. Konieczne jest więc, aby
w określonym momencie w przeszłości, z którym łączy się retroaktywny skutek
II CSKP 704/23
18
potrącenia, istniały te dwie wierzytelności, które musi cechować wzajemność
w rozumieniu art. 498 k.c., jednorodzajowość świadczeń, wymagalność oraz
zaskarżalność. Wierzytelność jest wymagalna w rozumieniu art. 498 § 1 k.c.
w terminie wynikającym z art. 455 k.c. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 5 listopada
2014 r., III CZP 76/14, OSNC 2015, nr 7-8, poz.86). Przepis art. 499 zdanie 2 k.c. nie
tworzy przesłanki dopuszczalności potrącenia ustawowego, reguluje jedynie
zagadnienie skutków prawnych potrącenia w aspekcie czasowym. Oznacza to, że
złożone skutecznie oświadczenie o potrąceniu wywiera skutki prawne (określone
w art. 498 § 2 k.c.) od chwili, kiedy potrącenie stało się w ogóle możliwe, a więc od
daty, w której istniał tzw. stan potrącalności obu wierzytelności. Ponadto oznaczenie
wierzytelności objętych zarzutem potrącenia stanowi uprawnienie jednego
z wierzycieli dokonującego potrącenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 27 listopada 2003 r., III CK 152/02). Konsekwencją wprowadzenia w prawie polskim
skutku wstecznego potrącenia jest przede wszystkim uniknięcie konieczności
uwzględniania upływu czasu od chwili, gdy potrącenia stało się możliwe, do dnia
złożenia oświadczenia o kompensacie. Dotyczy to w szczególności naliczanych
w tym okresie odsetek (w szczególności, gdy miały one odmienną stopę
oprocentowania), jak i możliwego w międzyczasie przedawnienia danej
wierzytelności (kwestia ta jest praktycznie doniosła w przypadku przedawnienia tylko
jednej z nich). Co oczywiste, w razie zmiany wysokości potrącanej należności
w okresie od momentu jej wymagalności do chwili złożenia oświadczenia woli
o potrąceniu, przedmiotem kompensaty może być wierzytelność w aktualnej
wielkości. Z art. 502 k.c. wynika, że jeżeli w chwili, gdy potrącenie „stało się możliwe”,
wierzytelność była już przedawniona, to potrącenie, o którym mowa w art. 498 k.c.,
jest wyłączone, bo wprawdzie wierzytelność nie wygasła, ale stała się niezaskarżalna
(przekształciła się wskutek przedawnienia w tak zwane zobowiązanie naturalne).
W odniesieniu do zagadnienia wymagalności wzajemnych roszczeń
zwrotnych, wskutek stwierdzenia nieważności umów kredytu, należy przypomnieć,
że z orzecznictwa TSUE wynika, iż w razie stwierdzenia nieważności umowy
kredytowej, konsument jest uprawniony do domagania się od przedsiębiorcy zwrotu
świadczeń spełnionych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy oraz odsetek za
opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do
II CSKP 704/23
19
wykonania tego zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do
zwrotu tego świadczenia (zob. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22). Ponownie
trzeba podnieść, że powstanie stanu wymagalności roszczenia o zwrot świadczenia
spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy oraz stanu opóźnienia w realizacji tego
roszczenia przez zobowiązanego, nie jest uzależnione od stanowiska konsumenta
co do braku jego zgody na dalsze obowiązywanie umowy zawierającej klauzule
abuzywne (zob. wyrok TSUE z 7 grudnia 2023 r., C - 140/22). Z orzecznictwa TSUE
wynika także jednoznacznie, że przedsiębiorcy - w przypadku nieważności umowy
kredytowej - przysługuje roszczenie o zwrot kapitału wypłaconego konsumentowi
w wykonaniu tej umowy, z odsetkami za opóźnienie od dnia wezwania konsumenta
do zapłaty (zob. wyrok TSUE z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21 oraz postanowienie
TSUE z 11 grudnia 2023 r., C - 756/22). Do powstania roszczenia zwrotnego
(restytucyjnego) jest konieczne wezwanie dłużnika do spełnienia świadczenia,
a zatem doprowadzenie przez wierzyciela do stanu wymagalności własnej
wierzytelności. W konsekwencji profesjonalny uczestnik obrotu prawnego, jakim jest
bank, musi dać jasny wyraz temu, że jego oświadczenie zmierza zarówno do
postawienia swojej wierzytelności w stan wymagalności, jak i do przedstawienia jej
do potrącenia z wierzytelnością konsumenta. Wypada powtórzyć, że do skuteczności
potrącenia konieczne jest istnienie i wymagalność potrącanych wierzytelności
(art. 498 § 1 k.p.c.) oraz nieprzedawnienie żadnej z nich w chwili, gdy potrącenie
stało się możliwe (art. 502 k.c.).
Przenosząc te ogólne rozważania na grunt tej sprawy należy podnieść, że
z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych wynika, iż powódka wezwała Bank
do zwrotu uiszczonej przez nią z tytułu kredytu kwoty 425 406,44 zł w pozwie
doręczonym Bankowi 18 października 2016 r. (k.300), a zatem prawidłowo Sąd
przyjął, że kwota ta stała się wymagalna wobec Banku z dniem 25 października
2016 r. Powódka wezwała także pozwanego do zwrotu spełnionego przez nią
świadczenia nienależnego i zapłaty na jej rzecz kwoty 215 312,74 zł w odrębnym
piśmie procesowym datowanym 21 sierpnia 2020 r. i rozszerzającym powództwo
(k.1141 akt), a kwota ta stała się wymagalna od 23 września 2020 r. Sąd Apelacyjny
ustalił także, że pismem z 29 kwietnia 2021 r. (k. 1320 akt), doręczonym powódce
5 maja 2021 r., pozwany Bank wezwał powódkę do zwrotu w terminie 3 dni
II CSKP 704/23
20
spełnionego przez Bank świadczenia nienależnego w postaci wypłaty na jej rzecz
kapitału kredytu w kwocie 736 145,47 zł. Wyznaczony termin zapłaty tej kwoty przez
powódkę upłynął 10 maja 2021 r., co oznacza powstanie omówionego wyżej stan
„potrącalności” wzajemnych wierzytelności. W tym dniu obie wierzytelności- powódki
z tytułu zwrotu uiszczonych kwot oraz Banku z tytułu wypłaconej kwoty kredytu
istniały i były wymagalne. Pozwany Bank pismem z 11 maja 2021 r., doręczonym
powódce 14 maja 2021 r., złożył oświadczenie o potrąceniu roszczeń powódki
dochodzonych tym pozwem z roszczeniem Banku o zwrot kapitału (k. 1326),
a następnie podniósł procesowy zarzut potrącenia wzajemnych wierzytelności z
dniem 14 maja 2021 r.
Sąd Apelacyjny nie uwzględnił powyższego zarzutu potrącenia, albowiem
ocenił, że przedstawiona przez Bank do potrącenia wierzytelność o zwrot
spełnionego przez Bank na rzecz powódki świadczenia w postaci wypłaty kapitału
kredytu uległa w całości przedawnieniu, co Sąd powinien był uwzględnić z urzędu
w świetle art. 117 § 21 k.c. Sąd odwoławczy podniósł, że termin przedawnienia
roszczeń pozwanego jako przedsiębiorcy z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia,
wynoszący 3 lata, rozpoczął swój bieg do dnia doręczenia Bankowi odpisu pozwu,
co nastąpiło 18 października 2016 r. Termin przedawnienia roszczenia Banku wobec
powódki upłynął zatem 31 grudnia 2019 r. (art. 118 k.c. po nowelizacji dokonanej
ustawą z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych
innych ustaw- Dz.U. z 2018 r., poz.1104, która weszła w życie 9 lipca 2018 r.). Sąd
wskazał dalej, że zgodnie z art. 498 § 1 k.c. wierzytelność potrącającego musi być
wymagalna i zaskarżalna; wierzytelność staje się wymagalna w rozumieniu
art. 498 § 1 k.c. w terminie wynikającym z art. 455 k.c. Wymagalność wierzytelności
pozwanego Banku o zwrot kapitału nastąpiłaby zatem dopiero 14 maja 2021 r.
wskutek wezwania powódki do zapłaty kwoty kapitału kredytu. W tej dacie jednak
wierzytelność ta była już, w ocenie Sądu Apelacyjnego, przedawniona; tymczasem
zaskarżalność wierzytelności oznacza, że powinna ona nadawać się do dochodzenia
przed sądem lub innym organem państwowym, której to cechy nie posiadają
wierzytelności przedawnione. Wymagalność, jak i zaskarżalność odnosi się jedynie
do wierzytelności potrącającego (wierzytelności aktywnej), nie zaś do drugiej
z wierzytelności (wierzytelności pasywnej). Stroną potrącającą jest jednak pozwany
II CSKP 704/23
21
Bank, zatem przedawnienie jego wierzytelności czyni oświadczenie o potrąceniu
bezskutecznym. W sprawie nie znajdzie ponadto zastosowania art. 502 k.c.,
ponieważ wierzytelność banku przedawniła się 31 grudnia 2019 r., a została
postawiona w stan wymagalności dopiero w maju 2021 r., co oznacza to, że
wierzytelność Banku wobec powódki przedawniła się, zanim potrącenie stało się
możliwe. Sąd Apelacyjny podniósł, że art. 1171 k.c. pozwalający na nieuwzględnienie
upływu terminu przedawnienia roszczenia przeciwko konsumentowi ma
zastosowanie w sprawie, w której konsument jest pozwanym (albo pozwanym
wzajemnym). W świetle art. 498 i 502 k.c., przyjmowano dotychczas, że
przedawnienie wierzytelności potrącającego bezwzględnie wyklucza skuteczność
potrącenia, a art. 5 k.c. nie może znaleźć zastosowania. Bank, który dopuścił do
przedawnienia własnej wierzytelności przeciwko konsumentowi może zatem
powoływać się na przesłanki z art. 1171 k.c. w odrębnym postępowaniu przeciwko
konsumentowi o zwrot spełnionego świadczenia w postaci wypłaty kapitału kredytu.
W świetle tych rozważań Sądu Apelacyjnego zasadny jest w części kasacyjny
zarzut naruszenia art. 120 k.c. w zw. z art. 117 § 1 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 498 k.c. poprzez błędną wykładnię
i uznanie, że roszczenie pozwanego o zwrot udostępnionego powódce kapitału
kredytu przedawniło się w całości z dniem 31 grudnia 2019 r., a w konsekwencji
zgłoszony przez pozwanego zarzut potrącenia był nieskuteczny ze względu na brak
cechy zaskarżalności wierzytelności zgłoszonej do potrącenia. W świetle
orzecznictwa bieg terminu przedawnienia banku o zwrot jego świadczenia
rozpoczyna się w dniu, w którym konsument zakwestionował wobec banku związanie
postanowieniami umowy, wzywając bank do zwrotu skonkretyzowanej przez
konsumenta kwoty zapłaconej przez kredytobiorcę na rzecz banku z tytułu umowy
kredytu. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że w odniesieniu do kwoty objętej pozwem
nastąpiło to z dniem doręczenia odpisu pozwu. Sąd Apelacyjny przeoczył jednak, że
powódka wezwała Bank do zwrotu kwoty 215 312,74 zł dopiero w piśmie
procesowym datowanym 21 sierpnia 2020 r. i rozszerzającym powództwo
(k.1141 akt), stąd roszczenie o zapłatę tej kwoty przez pozwanego stało się
wymagalna od 23 września 2020 r. W momencie wezwania powódki przez Bank,
w dniu 14 maja 2021 r., do zwrotu spełnionego świadczenia z tytułu kapitału kredytu,
II CSKP 704/23
22
roszczenie Banku odpowiadające tej kwocie nie uległo przedawnieniu, a zatem
w tym zakresie powstał stan potrącalności wzajemnych wierzytelności ze skutkiem,
o którym mowa w art. 499 i art. 502 k.c. Z tej przyczyny skarga kasacyjna zasługiwała
na częściowe uwzględnienie, co eliminowało jednocześnie potrzebę odniesienia się
do zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez
uznanie, że zgłoszony przez pozwanego zarzut zatrzymania był nieskuteczny ze
względu na brak wzajemnego charakteru umowy kredytu.
W tym stanie rzeczy, orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 i art. 39815
§ 1 k.p.c.).
Władysław Pawlak Paweł Grzegorczyk Agnieszka Piotrowska
[r.g.]
[a.ł]
