II CSKP 561/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
31 października 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący)
SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca)
SSN Karol Weitz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 31 października 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej C. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w L.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie
z 31 stycznia 2022 r., I AGa 125/21,
w sprawie z powództwa B. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w M.
przeciwko C. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w L.
o zapłatę,
1) uchyla zaskarżony wyrok;
2) znosi postępowanie przed Sądem Apelacyjnym w Lublinie
od dnia 22 października 2021 r.;
3) przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Roman Trzaskowski
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
(K.L.)
II CSKP 561/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 19 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Lublinie oddalił powództwo
B. sp. z o.o. spółki komandytowej w W. (B. sp. z o.o. w M. - KRS […]; dalej – „Spółka
B.”) przeciwko C. sp. z o.o. w L. (KRS […]; dalej – „Spółka C.”) o zapłatę kwoty
92.611,69 zł (tytułem należności głównej) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
w transakcjach handlowych od dnia wniesienia pozwu, tj. 14 lutego 2020 r., do dnia
zapłaty, kwoty 13.353,84 zł (tytułem skapitalizowanych odsetek za opóźnienie
w transakcjach handlowych liczonych od kwoty 92.611,69 zł od 9 sierpnia 2018 r. do
dnia poprzedzającego wniesienie pozwu, tj. 13 lutego 2020 r.) z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych, liczonymi od dnia wniesienia
pozwu, tj. 14 lutego 2020 r. do dnia zapłaty i kwoty 427,79 zł (tytułem zwrotu
poniesionych kosztów odzyskiwania wierzytelności) oraz zwrotu kosztów procesu.
Po rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji powódki Sąd Apelacyjny
w Lublinie wyrokiem z 31 stycznia 2022 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten
sposób, że w punkcie I. zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 92.611,69 zł
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od 14 lutego
2020 r. do dnia zapłaty, kwotę 13.353,84 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
w transakcjach handlowych od 14 lutego 2020 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 427,79 zł
(punkt I lit. a), zaś w punkcie II. zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 10.737
zł tytułem kosztów procesu (punkt I lit. b). Ponadto orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego (punkt II).
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana. Zarzuciła
naruszenie art. 132 § 1 w związku z art. 382 i z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 378 § 1
w związku z art. 382, art. 3271 § 1 i 2 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz naruszenie art. 6 k.c.
w związku z art. 535 k.c. Domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości,
zniesienia postępowania przed Sądem Apelacyjnym w Lublinie i przekazania sprawy
temu Sądowi do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach
postępowanie, ewentualnie - uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i zmianę
II CSKP 561/23
3
orzeczenia przez oddalenie apelacji powódki oraz zasądzenie od niej na rzecz
pozwanej kosztów postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Naruszenia art. 132 § 1 w związku z art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c. skarżąca
dopatrzyła się w wydaniu przez Sąd Apelacyjny wadliwego zarządzenia
z 14 stycznia 2022 r. w przedmiocie zwrotu odpowiedzi pełnomocnika pozwanej
z 21 października 2021 r. na apelację powódki w następstwie błędnego przyjęcia, że
odpowiedź nie zawierała oświadczenia o doręczeniu odpisu pisma drugiej stronie
albo o jego nadaniu przesyłką poleconą, co w konsekwencji rozpoznania apelacji na
posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 374 k.p.c. i braku możliwości odniesienia
się przez pełnomocnika pozwanej do treści apelacji powódki na piśmie doprowadziło
do pozbawienia pozwanej możności obrony swoich praw w postępowaniu
odwoławczym i tym samym do nieważności postępowania prowadzonego przez Sąd
drugiej instancji na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c.
Rozważając przedstawiony zarzut trzeba przypomnieć, że zaskarżony wyrok
wydany został na posiedzeniu niejawnym 31 stycznia 2022 r. Tego samego dnia
zostało wydane, na podstawie art. 132 § 1 k.p.c., zarządzenie o zwrocie odpowiedzi
na apelację złożonej przez pełnomocnika pozwanej w dniu 22 października 2021 r.
ze względu na brak oświadczenia o doręczeniu odpisu odpowiedzi na apelację
pełnomocnikowi powódki albo o jego nadaniu przesyłką poleconą. Zarządzenie nie
jest opatrzone datą, ale wydane zostało wraz z zarządzeniem o doręczeniu
pełnomocnikom stron odpisu wyroku i wykonane 31 stycznia 2022 r., co wskazuje na
datę 31 stycznia 2022 r., a następnie zarządzeniem z 18 lutego 2022 r. zostało
uchylone.
W odpowiedzi pełnomocnika pozwanej na apelację powódki zawarto
oświadczenie: „Oświadczam, że odpis odpowiedzi na apelację został nadany na
adres pełnomocnika powódki - radcy prawnego S.B., za pośrednictwem poczty
polskiej”. Treść oświadczenia nie odpowiadała zatem literalnie art. 132 § 1 zd. drugie
k.p.c. w brzmieniu znajdującym w sprawie zastosowanie, zgodnie z którym „W treści
pisma procesowego wniesionego do sądu zamieszcza się oświadczenie o
doręczeniu odpisu pisma drugiej stronie albo o jego nadaniu przesyłką poleconą”. W
II CSKP 561/23
4
orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono jednak, że przy wykładni czynności
procesowych stron należy stosować dyrektywy określone w art. 65 k.c., w tym
założenie racjonalnego działania uczestników postępowania sądowego, oraz raczej
badać cel czynności, niż opierać się na dosłownym brzmieniu pisma czy
oświadczenia procesowego. Przy wykładni oświadczeń wyrażonych w pismach
procesowych
należy
zatem
wychodzić
z założenia, że ich autorzy są ludźmi rozsądnymi i składając pismo w określonym
celu, chcą tego, co jest niezbędne do jego urzeczywistnienia (zob. postanowienie
Sądu Najwyższego z 14 listopada 2013 r., IV CZ 81/13, niepubl.).
Wychodząc z takich założeń, należy przyjąć, że celem zawartego
w odpowiedzi na apelację oświadczenia pełnomocnika pozwanej było wypełnienie
obowiązku z art. 132 § 1 zdanie drugie k.p.c. i skuteczne złożenie odpowiedzi na
apelację. Mimo więc że oświadczenie nie odpowiadało w pełni dosłownej treści art.
132 § 1 k.p.c. (we właściwym czasowo brzmieniu), jego złożenie miało na celu
poinformowanie Sądu, że pełnomocnik wypełnił obowiązek wynikający z tego
przepisu, czyli doręczył odpis pisma drugiej stronie albo nadał go przesyłką poleconą.
Oznacza to, że dokonując zwrotu odpowiedzi pozwanej na apelację, Sąd
Apelacyjny naruszył art. 132 § 1 zdanie drugie k.p.c., czemu sam dał również wyraz,
uchylając zarządzenie w tym przedmiocie zarządzeniem z 18 lutego 2022 r.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, co implikowało, że
obrona pozwanej przed apelacją powódki i ewentualną zmianą korzystnego dla niej
wyroku mogła mieć miejsce jedynie w drodze pisemnej czynności procesowej
- odpowiedzi na apelację.
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego pozbawienie strony możności
obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy
z powodu uchybienia przez sąd przepisom postępowania strona wbrew swojej woli
została faktycznie pozbawiona możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej
części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem
orzeczenia w danej instancji. Chodzi przy tym o faktyczny brak możności działania
(obrony), bez względu na to, czy mogłoby ono mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia
(zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1479/22, niepubl.).
II CSKP 561/23
5
O zaistnieniu pozbawienia strony możności obrony swych praw przesądza
kumulatywne wystąpienie trzech okoliczności: naruszenia przez sąd przepisów
procesowych będących źródłem uprawnień strony, wpływu tego uchybienia na
wyłączenie możliwości działania strony w postępowaniu, niemożności obrony swych
praw w postępowaniu w następstwie wystąpienia obu uprzednio wymienionych
okoliczności. Do nieważności postępowania nie dochodzi jednak, gdy mimo
naruszenia przez sąd przepisów postępowania strona podjęła czynności w procesie
(zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 350/16, niepubl.). Do
nieważności tej nie dochodzi również wówczas, gdy strona miała możliwość
przedstawienia swoich twierdzeń oraz zgłoszenia wniosków dowodowych, a sąd
bezzasadnie pominął te twierdzenia, błędnie ocenił materiał dowodowy i niewłaściwie
zastosował prawo materialne (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 czerwca
2024 r., II CSKP 2029/22, niepubl.). Zapewnienie stronie możliwości uczestnictwa
w procesie, w tym podejmowania czynności procesowych jest obowiązkiem sądu,
natomiast strona nie musi z tego przywileju korzystać (zob. np. wyrok Sądu
Najwyższego z 3 lutego 2010 r., II CSK 404/09).
Przedmiot i zakres poczynionych przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu
zaskarżonego wyroku rozważań nie niweluje naruszenia przez ten Sąd
art. 132 § 1 k.p.c. Późniejsze uchylenie zarządzenia o zwrocie odpowiedzi na
apelację nie uchyla w okolicznościach sprawy skutku uprzedniego zwrotu tego pisma,
który istniał w dacie rozstrzygania w sprawie, wówczas zaś sąd orzekający traktował
czynność pozwanej w postaci złożonej 22 października 2021 r. odpowiedzi na
apelację za pozbawioną procesowej skuteczności i niebyłą. Z racji wydania
zarządzenia o zwrocie w dacie wydania wyroku i jego doręczenia już po jego wydaniu
pozwana przed prawomocnym zakończeniem postępowania nie mogła też podjąć
żadnych czynności naprawczych. Nieprawidłowe pozbawienie skuteczności jedynej
dostępnej w okolicznościach sprawy czynności procesowej strony zmierzającej do
obrony jest równoznaczne z pozbawieniem tej strony możności obrony w rozumieniu
art. 379 pkt 5 k.p.c.
Zasadność zarzutu naruszenia art. 132 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
skutkującego pozbawieniem strony pozwanej możności obrony, czyni zbędnym
II CSKP 561/23
6
w okolicznościach sprawy odniesienie się przez Sąd Najwyższy do pozostałych
zarzutów kasacyjnych.
Z tych względów, na podstawie art. 39815 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c.
i art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Roman Trzaskowski
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
(K.L.)
[SOP]
