II CSKP 541/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 marca 2025 r.
SSN Krzysztof Wesołowski (przewodniczący)
SSN Mariusz Załucki
SSN Kamil Zaradkiewicz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z 18 lutego 2022 r., V Ca 1707/21,
w sprawie z powództwa T.S.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Mariusz Załucki
(R.N.)
Krzysztof Wesołowski
Kamil Zaradkiewicz
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 28 kwietnia 2021 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia
w Warszawie, w sprawie z powództwa T.S. przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę,
VI C 1164/19, oddalił powództwo główne (pkt I), zasądził od pozwanego na rzecz
II CSKP 541/23
2
powoda kwotę 66 957,93 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 18
lipca 2019 r. do dnia zapłaty (pkt II), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt
III), zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 7900 zł tytułem zwrotu kosztów
procesu (pkt IV), nakazał zwrócić na rzecz Skarbu Państwa – Prezesa Sądu
Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie przez pozwanego kwotę
252,95 zł tytułem wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa na
poczet wynagrodzenia biegłego (pkt V).
Sąd I instancji ustalił, że 21 sierpnia 2008 r. pomiędzy M.S. i T.S. - jako
kredytobiorcami a Bankiem S.A. w W. (wówczas Bank S.A.) - jako kredytodawcą,
została zawarta umowa numer […] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […]
waloryzowany kursem CHF na kwotę 90 000,00 złotych na okres 120 miesięcy.
T.S. wraz z ówczesną żoną korzystali z usług pośrednika O., który przedstawił
im propozycję kredytu w CHF jako najkorzystniejszą ofertę. Powód nie uzyskał
informacji, w jaki sposób zostanie przeliczona rata kredytu, nie został on również
poinformowany o sposobie działania klauzul indeksacyjnych. Nie miał też wiedzy, w
jaki sposób zostanie ustalony kurs waluty CHF. Od 2014 r. spłacał kredyt
bezpośrednio w walucie CHF. W 2016 r. rozwiódł się z żoną, a przed tą datą dokonał
spłaty kredytu.
Zgodnie z umową kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec
11 sierpnia 2008 r. według kursu kupna waluty z tabeli kursowej pozwanego banku
wynosiła 45 706,16 CHF, przy czym kwota ta miała charakter informacyjny
i nie stanowiła przedmiotu zobowiązania banku.
Ponadto, w myśl umowy raty kapitałowo - odsetkowe spłacane miały
być w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli
kursowej banku obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50.
Pismem z 1 czerwca 2019 r. pełnomocnik powoda wezwał pozwaną do zapłaty
kwoty 67 091,22 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia wezwania
do dnia zapłaty z tytułu świadczenia nienależnego, tj. bezprawnie pobranych części
rat kredytu na skutek stosowania przez bank niedozwolonych klauzul indeksacyjnych
w okresie od 10 listopada 2008 r. do 5 września 2016 r.
II CSKP 541/23
3
Na podstawie opinii biegłego Sąd I instancji ustalił, że różnica pomiędzy kwotą
uiszczoną na rzecz banku w okresie od 10 czerwca 2008 r. do 5 września 2016 r.
z tytułu spłaty kredytu wynosiła 66 957,93 zł.
W ocenie Sądu, brak było podstaw do uznania umowy za nieważną, wobec
czego żądanie główne podlegało oddaleniu. Niemal w całości zostało natomiast
uwzględnione żądanie ewentualne. Sąd zwrócił uwagę, że powództwo oparte zostało
na twierdzeniu, że w umowie pozwana posłużyła się niedozwolonymi
postanowieniami dotyczącymi waloryzacji wysokości zaciągniętego kredytu,
skutkującym uzyskaniem przez pozwanego nienależnego świadczenia.
Sporne pomiędzy stronami było to, czy postanowienia umowne, w tym przede
wszystkim zawarte w § 10 ust. 4 umowy, noszą znamiona abuzywności, a tym
samym czy nadal wiążą one strony sporu, czy też powinny zostać wyeliminowane
z umowy. W ocenie Sądu I instancji wprowadzając do umowy przywołane
postanowienie bank ukształtował postanowienia umowy w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumenta. Były to bowiem
postanowienia godzące w równowagę kontraktową stron, a także zmierzające do
wprowadzenia konsumenta w błąd, wykorzystując jego zaufanie i brak
specjalistycznej wiedzy.
Sąd a quo uznał, że w sprawie istnieją podstawy do uznania postanowień
przewidujących indeksację kredytu za niedozwolone. Taki wniosek wynika
z przeprowadzonej oceny postanowień, które z jednej strony różnicują wysokość
kursu przyjętego dla przeliczeń kwoty kredytu z PLN na CHF, a następnie przeliczeń
wysokości wymaganej spłaty z CHF na PLN, a z drugiej strony pozwalają
kredytodawcy na swobodne ustalenie wysokości każdego z tych kursów.
Skutkiem uznania za abuzywne postanowień umownych dotyczących
waloryzacji była konieczność ich pominięcia przy ustalaniu treści łączącego strony
stosunku prawnego. Postanowienia te nie wiążą konsumenta ex tunc i ex lege,
zaś zgodnie z art. 3851 § 2 k.c., strony są związane umową w pozostałym zakresie.
W ocenie Sądu I instancji po wyeliminowaniu z umowy postanowień
abuzywnych umowa kredytu zawiera nadal wszystkie przedmiotowo istotne elementy
umowy kredytu określone w art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo
II CSKP 541/23
4
bankowe (tekst jedn.: Dz.U. 2024 poz. 1646; dalej jako: „pr. bank.”). Treść i cel
umowy nie będą sprzeczne z ustawą, właściwością tego stosunku prawnego
ani zasadami współżycia społecznego. Sąd zwrócił również uwagę, że stwierdzenie
bezskuteczności klauzuli abuzywnej zawsze stanowi ingerencję w postanowienia
umowy i kształtuje zobowiązanie odmienne - w większym lub mniejszym zakresie -
niż wynikające z brzmienia umowy. Ingerencja ta jest jednak wyraźnie dopuszczona
przez ustawodawcę. Co więcej, stwierdzenie niedozwolonego charakteru klauzuli
umownej nie wiąże się z ukształtowaniem treści stosunku prawnego według
sędziowskiego uznania, a jedynie z wyciągnięciem konsekwencji przewidzianych
wprost w ustawie, w postaci niezwiązania konsumenta takim postanowieniem
umownym. Wyeliminowanie klauzul indeksacyjnych stanowi następstwo zachowania
poprzednika prawnego pozwanego, który narzucił konsumentowi bezprawne
postanowienia umowne. Konkludując, sporną umowę można wykonać i pozostaje
ona ważna.
Na podstawie powyższych ustaleń Sąd I instancji przyjął, że podstawą prawną
roszczenia strony powodowej jest art. 410 k.c., wobec braku podstawy prawnej
świadczenia przez powoda na rzecz pozwanego. Sytuacje kwalifikowane jako
świadczenie nienależne zakładają uzyskanie korzyści majątkowej w następstwie
świadczenia, czyli zachowania zmierzającego do wykonania zobowiązania.
W ocenie Sądu pobranie przez pozwanego części środków pochodzących
z rat kredytowych spłacanych przez powoda nastąpiło bez właściwej podstawy
prawnej.
Ustaleń odnośnie do wysokości pobranych rat, jak i rat, które pozwana
by uzyskała, gdyby nie stosowała abuzywnych postanowień, Sąd dokonał
na podstawie dokumentacji kredytowej i dowodu z opinii biegłego. Jak wynika
z tej opinii, powodowi należał się zwrot nadpłaty w wysokości 66 957,93 zł. Żądanie
ewentualne przekraczające ta kwotę podlegało natomiast oddaleniu.
Apelację od wyroku Sądu I instancji wniosła pozwana, zaskarżając
go w punktach II, IV i V oraz formułując w apelacji zarzuty naruszenia prawa
procesowego, m.in. art. 3 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c.; art. 229 i 230 k.p.c.;
art. 233 § I w zw. z art. 227 k.p.c. oraz zarzuty oraz zarzuty naruszenia prawa
II CSKP 541/23
5
materialnego, m.in. art. 2 w zw. z art. 8 w zw. z art. 137 pkt. 3 w zw. z art. 111 pr.
bank.; art. 5 ust. 2 pkt. 7 w zw. z art. 111 ust. 1 pkt. 4 pr. bank.; art. 3851 k.c.
w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz
niektórych innych ustaw (tekst jedn.: Dz.U. z 2011, Nr 165, poz. 984);
art. 3851 § 1, art. 3852, art. 358 § 2, art. 410 § 2 i art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c.
W ocenie Sądu II instancji apelacja pozwanej nie zasługiwała
na uwzględnienie. Sąd ad quem podzielił i przyjął za własne zarówno dokonane
przez Sąd I Instancji ustalenia faktyczne, jak i prawną ocenę tych ustaleń.
Sąd zwrócił uwagę, że kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miała
ocena ustalonego przez Sąd I instancji stanu faktycznego przez pryzmat zawartych
w art. art. 3851 § 1 k.c. przesłanek warunkujących uznanie spornych postanowień
umowy kredytu za abuzywne.
Analizując treść spornych postanowień Sąd II instancji doszedł
do przekonania, że ocena Sądu a quo była prawidłowa. W tym kontekście istotne
znaczenie ma treść § 10 ust. 4 umowy kredytu, przyznająca pozwanej samodzielne
uprawnienie do wyznaczenia kursu CHF, według którego będą ustalane raty kredytu,
spłacane następnie przez powoda. Abuzywność tego postanowienia umownego
wynika, w ocenie Sądu II instancji, z dwóch przyczyn.
Po pierwsze, wynika to z faktu, że pozwana przyznała sobie uprawnienie
do jednostronnego decydowania o wysokości rat kredytu indeksowanego kursem
CHF. Co istotne, prawo to nie doznawało ograniczeń w postaci obiektywnych
kryteriów zmian stosowanych kursów walut obcych.
Po drugie, powyższe wnioski wynikają z faktu, że na podstawie
kwestionowanych przez pozwaną klauzul powód nie był w stanie ocenić
i zweryfikować poprawności ustalenia przez pozwaną zadłużenia w trakcie trwania
umowy kredytu.
Konsekwencją uznania za abuzywne spornych postanowień umowy kredytu
było trafne przyjęcie przez Sąd I instancji, że nie wiążą one powoda od początku
i z mocy prawa.
II CSKP 541/23
6
Sąd II instancji stanął na stanowisku, że Sąd I instancji zasadnie przywołał
stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrażone w wyroku
z 3 października 2019 r. (w sprawie C-260/18), zgodnie z którym celem art. 6 ust. 1
dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE z 1993 r., L 95, s. 29; dalej jako
„dyrektywa 93/13") nie jest unieważnienie wszystkich umów zawierających
nieuczciwe warunki, lecz zastąpienie formalnej równowagi, jaką umowa ustanawia
między prawami i obowiązkami stron umowy, rzeczywistą równowagą pozwalającą
na przywrócenie równości między nimi. Według Trybunału przywrócenie rzeczywistej
równowagi polega na dalszym obowiązywaniu umowy, o ile jest możliwe, lecz bez
zmian wynikających ze zniesienia nieuczciwych warunków.
Sąd ad quem za nieprzekonującą uznał również argumentację banku, iż brak
jest uzasadnienia dla utrzymania w obrocie umowy kredytu złotowego
z oprocentowaniem stosowanym dla kredytów walutowych. W ocenie Sądu wbrew
stanowisku pozwanej oprocentowanie kredytów zlotowych stawką referencyjną
WIBOR, a kredytów walutowych stawką referencyjną LIBOR, jest jedynie normą
rynku finansowego, nie zaś konsekwencją stosowania bezwzględnie obowiązujących
przepisów prawa. Brak jest zatem przeszkód do przyjęcia, iż stawka referencyjna
LIBOR nie może być stosowana do kredytu złotowego, mimo odmiennej praktyki
bankowej w tym zakresie. Bez znaczenia przy tym pozostaje fakt, że powód uzyskał
korzystniejsze warunki kredytu od proponowanych na rynku. Jest to bowiem
konsekwencja zastosowania przez pozwanego niedozwolonych postanowień
umownych. Tym samym z punktu widzenia pozwanego pozostawienie
dotychczasowego oprocentowania pełni funkcję klauzuli odstraszającej w celu
zapobiegnięcia stosowania przez niego w przyszłości niedozwolonych postanowień
umownych.
W ocenie Sądu II instancji pozbawiony podstaw okazał się także zarzut
naruszenia art. 405 i art. 410 k.c. Pozwana do dnia zawarcia aneksu do umowy
kredytu dokonywała przeliczenia wpłacanych przez powoda złotych polskich
na franki szwajcarskie, według ustalonego przez siebie kursu. Uznanie zatem
za niedozwolone postanowień umownych regulujących sposób dokonywania tych
przeliczeń przez pozwaną skutkowało tym, że postanowienia te nie wiązały
II CSKP 541/23
7
konsumentów. W konsekwencji pobranie przez bank od powoda świadczenia
ustalonego z uwzględnieniem przyjętej w umowie indeksacji nastąpiło bez podstawy
prawnej. Tym samym pozwana stała się bezpodstawnie wzbogacona kosztem
powoda w zakresie ustalonej przez Sąd I instancji sumy pieniężnej, stanowiącej
różnicę między kwotą, którą powód wpłacił, a tą którą powinien zapłacić, po
wyeliminowaniu regulujących indeksację niedozwolonych postanowień umownych.
Ta sama zasada winna dotyczyć kwot wpłaconych przez powoda już po dacie
zawarcia aneksu bezpośrednio we frankach szwajcarskich.
Ustalenie wartości tej korzyści majątkowej w przypadku, gdy wyrażona jest
ona w walucie obcej, może, w ocenie Sądu II instancji, nastąpić poprzez odniesienie
jej do średniego kursu NBP z daty spełnienia nienależnego świadczenia
i tak też określił wartość korzyści biegły. Sąd podkreślił ponadto, że podstawy
dla możliwości dochodzenia zwrotu nienależnie spełnionego świadczenia w złotych
należy upatrywać również w treści art. 358 § 1 k.c., który stanowi, iż jeśli przedmiotem
zobowiązania podlegającego wykonaniu na terytorium RP jest suma pieniężna
wyrażona w walucie obcej, dłużnik może spełnić świadczenie w walucie polskiej,
chyba że ustawa, orzeczenie sądowe będące źródłem zobowiązania lub czynność
prawna zastrzega spełnienie świadczenia wyłącznie w walucie obcej.
W tym wypadku źródłem zobowiązania są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Nic zatem nie stoi na przeszkodzie, by spełnienie świadczenia nastąpiło w walucie
polskiej, jeśli odzwierciedla ono wartość uzyskanej bez podstawy prawnej korzyści
majątkowej, o której mowa w art. 405 k.c.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu II instancji wniosła pozwana, zaskarżając
ten wyrok w całości. W skardze pozwana sformułowała zarzuty naruszenia prawa
materialnego, tj.: 1) art. 3851 oraz art. 3852 w zw. z art. 65 § 2 k.c.
w zw. art. 3 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z art. 6 dyrektywy 93/13; 2) naruszenie
art. 410 w zw. z art. 405 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.; 3) art. 3851 § 2 k.c. w związku
z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 2 k.c. i w zw. z art. 358 § 2 k.c.;
4) naruszenie art. 3851 § 2 k.c.; 5) art. 410 w zw. z art. 405 w zw. z art. 406 k.c.; 6)
art. 411 pkt 4 w zw. z art. 410 § 2 k.c.
II CSKP 541/23
8
Powód złożył odpowiedź na skargę kasacyjną pozwanej, w której wniósł
o jej oddalenie oraz o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz kosztów
postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego
w postępowaniu kasacyjnym według norm prawem przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, choć nie wszystkie zarzuty
skarżącej okazały się zasadne.
Za niezasadne uznać należy zarzuty skarżącej zawarte w pkt III.a), III.c), III.d),
a także III.f) skargi kasacyjnej.
Na wstępie należy zaznaczyć, iż w niniejszej sprawie Sąd Najwyższy
pozostaje związany zakresem skargi kasacyjnej, zatem możliwa jest ocena
w odniesieniu do zarzutów skargi i podniesionej przez stronę skarżącą argumentacji.
Zgodnie z art. 39813 § 1 zd. 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną
w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Oznacza to w każdym
przypadku (także wówczas, gdy poza nieważnością postępowania sąd powszechny
bierze pod uwagę określone okoliczności z urzędu) Sąd Najwyższy nie może
rozpoznać skargi poza zakres zaskarżenia wskazany przez skarżącego.
W konsekwencji nie może zaskarżonego wyroku poddać kontroli z punktu widzenia
naruszeń innych przepisów niż wskazane w podstawach.
Po pierwsze, skarżąca zarzuca, iż Sąd II instancji błędnie uznał pojęcie
„postanowienie umowy” za tożsame jest z jednostką redakcyjną umowy, podczas
gdy prawidłowa wykładania powołanych przepisów winna prowadzić do wniosku,
że pojęcie „postanowienie umowy” oznacza samodzielną i jasną treść normatywną,
której „wyłączenie” w okolicznościach sprawy nie prowadzi do usunięcia z umowy
całej jednostki redakcyjnej, w której treść tę ujęto, a tym bardziej nie prowadzi
do eliminacji samego mechanizmu indeksacji.
Po drugie, zdaniem skarżącej po wyłączeniu stosowania nieuczciwych
postanowień umownych możliwe jest na gruncie krajowego porządku prawnego
zastosowanie średniego kursu NBP w oparciu o art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 358 § 2
k.c., a co do spłat bezpośrednio w walucie waloryzacji nie powstało roszczenie o
zwrot nienależnego świadczenia.
II CSKP 541/23
9
Po trzecie, skarżąca zarzuca naruszenie przez Sąd ad quem art. 3851 § 2 k.c.
poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowym ustaleniu zakresu
związania stron umową z pominięciem aktualnej na dzień zawarcia aneksu
z 20 czerwca 2014 r. treści stosunku prawnego, co w konsekwencji doprowadziło
Sąd do oceny, że umowę należy traktować jak umowę kredytu złotowego
z pominięciem indeksacji, gdyż brak jest możliwości ustalenia kursu waluty obcej
wedle którego miały być przeliczane raty kapitałowo-odsetkowe, podczas
gdy bezskuteczność § 10 ust. 4 umowy pozostaje bez wpływu na ważność umowy
kredytu, pozostałą jej treść, wynikającą także z aneksu z 2014 r., charakter umowy
i dalsze jej wykonywanie, jako umowy o kredyt indeksowany, gdyż umowa
wykonywana była do dnia całkowitej spłaty kredytu z pominięciem kwestionowanego
postanowienia poprzez dokonywanie spłat rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej
CHF.
Odnosząc się do powyższych zarzutów należy w pierwszej kolejności
przypomnieć, że zmiany umowy dokonywane po jej zawarciu nie mają znaczenia
dla oceny abuzywności postanowień umownych, ponieważ abuzywność ustala
się na datę zawarcia umowy (uchwała składu 7 sędziów SN z 20 czerwca 2008 r.,
III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Dla oceny abuzywności nie ma znaczenia
ponadto sposób, w jaki umowa jest w rzeczywistości wykonywana.
Art. 3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy zawieranej między
przedsiębiorcą a konsumentem.
Postanowienia umowne są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem,
gdy umowa przedstawia w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu,
do którego odnosi się dane postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację,
w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego
z tej umowy konsekwencji ekonomicznych (zob. wyroki TSUE:
z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3 października 2019 r., C-260/18 oraz
z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18,
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22;
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
II CSKP 541/23
10
Art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie pozwala uznać, że w ramach oceny abuzywności
postanowienia umowy istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę.
Rozstrzygające znaczenie ma bowiem wyłącznie to, w jaki sposób postanowienie
kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Przedmiotem oceny jest postanowienie,
a więc wyrażona w określonej formie treść określonego rozwiązania w ramach
łączącego strony stosunku zobowiązaniowego i jego odziaływanie na treść i zakres
praw i obowiązków konsumenta.
Jak ponadto wskazał Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku
z 26 stycznia 2017 r. B. P. (C-421/14, EU:C:2017:60, pkt 73) w celu zapewnienia
skutku odstraszającego z art. 7 dyrektywy 93/13 kompetencje sądu krajowego
w zakresie stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego nie mogą
zależeć od tego, czy uprawnienie wynikające z owego warunku zostało faktycznie
wykonane.
W uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118) wskazano m.in., że w razie
uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego, odnoszące się do
sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie
umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że
miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej
wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Sąd Najwyższy przesądził także, że w
razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu
denominowanego lub indeksowanego umowa nie wiąże także w pozostałym
zakresie.
W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniono już, że bez abuzywnych klauzul
przeliczeniowych (spreadowych) umowa kredytu indeksowanego nie może nadal
obowiązywać. Ich wyeliminowanie, wbrew twierdzeniom skarżącego, prowadzi
do upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki
oprocentowania ze stawką LIBOR. Konsekwencją powyższego jest tak daleko idące
przekształcenie umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze niż zamierzone przez strony, bowiem bez postanowień określających
II CSKP 541/23
11
sposób wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki
szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule
przewidujące waloryzację (ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą
wywrzeć skutku (zob. np. postanowienie SN z 25 kwietnia 2024 r., I CSK 1583/23).
Po czwarte, w ocenie skarżącej, rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego skutkuje
naruszeniem art. 411 pkt 4 w zw. z art. 410 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię
polegającą na przyjęciu, iż powód dokonując na rzecz pozwanego spłaty
rat kapitałowo-odsetkowych w części obliczonej jako różnica pomiędzy wysokością
dotychczas uiszczonych rat kredytu a wysokością rat obliczonych bez zastosowania
mechanizmu waloryzacji, spełniał świadczenie nienależne, podczas gdy świadczenie
takie stanowi jedynie nadpłatę kredytu podlegającą rozliczeniu na poczet
niespłaconego dotychczas przez powoda kapitału kredytu, a zatem stanowi
wykonanie zobowiązania wynikającego z ważnej umowy, obciążającego dłużnika
w stosunku do kredytodawcy, a w konsekwencji nie podlega zwrotowi w świetle
naruszonych przepisów.
Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21,
OSNC 2021, Nr 6, poz. 40), której nadano moc zasady prawnej, jeżeli
bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi
i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych
spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).
Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu
stała się trwale bezskuteczna. W niniejszej sprawie trafnie przyjęły Sądy meriti,
iż pobranie przez bank od powoda świadczenia ustalonego z uwzględnieniem
przyjętej w umowie indeksacji nastąpiło bez podstawy prawnej, a w konsekwencji
pozwana stała się bezpodstawnie wzbogacona kosztem powoda.
Trafny okazał się natomiast zarzut zawarty w pkt. III.e) w powiązaniu
z zarzutem w pkt. III.b) skargi kasacyjnej.
Skarżąca zarzuca wyrokowi Sądu II instancji naruszenie
art. 410 w zw. z art. 405 w zw. z art. 406 k.c. poprzez ich wadliwą wykładnię i przyjęcie
w okolicznościach niniejszej sprawy, że w przypadku uznania za abuzywne klauzul
indeksacyjnych możliwe jest zasądzenie na rzecz powoda kwoty 66 957,93 zł tytułem
II CSKP 541/23
12
nadpłaconych rat kapitałowo - odsetkowych kredytu jako zwrotu nienależnego
świadczenia także za okres, w jakim powód począwszy od raty wymagalnej
10 lipca 2014 r. spłacał raty kredytu bezpośrednio w walucie CHF, zatem
nie świadczył na rzecz banku spłaty rat kredytu w PLN. Tymczasem, w ocenie
skarżącej, w świetle powołanych przepisów nie jest możliwe żądanie zwrotu
nienależnego świadczenia w postaci sumy pieniężnej w ten sposób, że zamiast
świadczonej rzeczywiście w walucie obcej sumy pieniężnej żąda się zwrotu
jej równowartości w polskich złotych po przeliczeniu według średniego kursu
CHF publikowanego przez NBP.
W niniejszej sprawie powód w ramach żądania ewentualnego domagał
się zwrotu nadpłaconych rat – żądanie zostało sformułowane w PLN, mimo że powód
dokonywał też spłat w CHF.
W doktrynie trafnie wskazuje się, że w przypadku, gdy przedmiotem
wzbogacenia była waluta obca, zwrot świadczenia powinien nastąpić w tej samej
obcej walucie (P. Księżak (w:) W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz,
wyd. 33, Legalis 2024, komentarz do art. 405, teza 148).
Sąd II instancji, uzasadniając możliwość zasądzenia kwoty PLN również
w odniesieniu do nadpłaconych rat w CHF, odwołał się do art. 358 § 1 k.c. Zgodnie
z tym przepisem (w brzmieniu od 2016 r.), jeżeli przedmiotem zobowiązania
podlegającego wykonaniu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest suma
pieniężna wyrażona w walucie obcej, dłużnik może spełnić świadczenie w walucie
polskiej, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe będące źródłem zobowiązania
lub czynność prawna zastrzega spełnienie świadczenia wyłącznie w walucie obcej.
Zgodnie zaś z brzmieniem sprzed nowelizacji, jeżeli przedmiotem zobowiązania była
suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, dłużnik może spełnić świadczenie
w walucie polskiej, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe będące źródłem
zobowiązania lub czynność prawna zastrzega spełnienie świadczenia w walucie
obcej.
Przepis ten zatem, bez względu na to, czy chodzi o jego brzmienie sprzed
nowelizacji z 2016 r., czy też po jej dokonaniu, stanowi podstawę uprawnienia
dłużnika do spełnienia świadczenia w walucie polskiej nawet wówczas,
II CSKP 541/23
13
gdy przedmiotem zobowiązania była suma pieniężna wyrażona w walucie obcej.
Treść art. 368 § 1 k.c. nie upoważnia sądu do zasądzenia od dłużnika kwoty
w złotych, w sytuacji, w której walutą zobowiązania jest waluta obca.
Z art. 358 § 1 k.c. wynika upoważnienie spełnienia świadczenia w walucie polskiej
wyłącznie dla dłużnika, jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna
wyrażona w walucie obcej. Również wierzycielowi na podstawie art. 358 § 1 k.c.
nie przysługuje możliwość żądania spełnienia świadczenia z tytułu nienależnego
świadczenia w walucie polskiej, jeżeli świadczenie pieniężne wyrażono w walucie
obcej.
Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł, jak w sentencji.
Mariusz Załucki
[M.O.]
[r.g.]
Krzysztof Wesołowski
Kamil Zaradkiewicz
