II CSKP 401/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 października 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący)
SSN Roman Trzaskowski
SSN Karol Weitz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 3 października 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej I.P.
od postanowienia Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z 24 września 2024 r., XIII Ca 439/24,
w sprawie z wniosku Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W.
z udziałem I.P.
o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym,
1. uchyla zaskarżone postanowienie;
2. uchyla postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia-
Fabrycznej we Wrocławiu z 24 maja 2024 r. III RNs 1671/23;
3. znosi postępowanie przed Sądem Okręgowym
we Wrocławiu oraz postępowanie przed Sądem Rejonowym
dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu;
4. przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu dla Wrocławia-
Fabrycznej we Wrocławiu do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Roman Trzaskowski
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
A.G.
UZASADNIENIE
II CSKP 401/25
2
Wnioskiem z 25 września 2023 r. M. w W. wniósł o umieszczenie
uczestniczki I.P. w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody. Postanowieniem z 24
maja 2024 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia- Fabrycznej we Wrocławiu postanowił o
skierowaniu do szpitala psychiatrycznego uczestniczki postępowania I.P. urodzonej
[...] 1943 r., zamieszkałej w W., bez jej zgody.
Sąd ustalił, że uczestniczka jest rozwiedziona i ma troje pełnoletnich dzieci,
dwóch synów i córkę. Mieszka sama we własnościowym mieszkaniu. Utrzymuje
się z emerytury i nie korzysta z innych dodatkowych świadczeń. Uczestniczka
wychodzi z domu głównie po zakupy i do kościoła. Odwiedza również swoją córkę
i jej dzieci. Jeden z jej synów, K.P., mieszka w W. i czasami odwiedza matkę, drugi
syn, K.C. mieszka w W. i utrzymuje z matką kontakt telefoniczny. Uczestniczka jest
w dobrej kondycji fizycznej, samodzielnie robi wszystkie zakupy, gotuje, dba o
higienę osobistą. Samodzielnie przeprowadziła również remont kuchni. Od około 20
lat nie była u lekarza, ani nie przeprowadzała badań diagnostycznych. Nie
przyjmuje również żadnych leków. Uczestniczka nie korzysta z pomocy Miejskiego
Ośrodka Pomocy Społecznej, jednakże jest znana pracownikom socjalnym, gdyż
od 2017 r. w miejscu zamieszkania uczestniczki kilkakrotnie były podejmowane
czynności służbowe w związku ze zgłoszeniami ze strony Spółdzielni
Mieszkaniowej […] oraz Komisariatu Policji […].
Społeczność sąsiedzka uczestniczki czuje się zagrożona z powodu
narastających u niej urojeń i tworzenia teorii spiskowych. Oskarża ona sąsiadów,
że czyhają na jej życie, wchodzą po jej nieobecność do jej mieszkania, trują
ją i prześladują. Zachowuje się ona wobec nich agresywnie, używa wulgaryzmów
wobec dorosłych i dzieci. Zostawia im na wycieraczkach różne substancje
i produkty oznaczając je jako truciznę. Przychodzi do sąsiadów z nożem w ręce
lub innymi niebezpiecznymi przedmiotami. Uważa, że R.M. stworzył pod jej
mieszkaniem dziuplę, przez którą sączy do niej diabelską energię, która
ma zatruwać jej serce. Twierdzi również, że jest osobą trandescentalną, stworzą
przez Pana Jezusa a przedstawiciel piekła nie ma nad nią władzy. Lekarz-
II CSKP 401/25
3
psychiatra zbadawszy uczestniczkę na zlecenie wnioskodawcy stwierdził u niej
schizofrenię paranoidalną i opowiedział się za koniecznością jej hospitalizacji
i leczenia psychiatrycznego. Biegły w sprawie ustalił, że uczestniczka cierpi
na utrwalone zaburzenia urojeniowe i zalecił dalszą diagnostykę w kierunku
schizofrenii. Uczestniczka odmawia zgody na leczenie. Myślenie i funkcjonowanie
uczestniczki jednoznacznie wskazuje, że jest osobą chorą psychicznie. Ma silne
poczucie zagrożenia, uważa że jej życie jest zagrożone. Wywołuje
to u niej dyskomfort osiągający poziom cierpienia. Jej aktualny stan psychiczny
znosi u niej zdolność do rozeznania swoich czynów i do pokierowania swoim
postępowaniem, czym może działać na swoją niekorzyść. Metody ochrony przed
urojonym zagrożeniem, które może podjąć uczestniczka, są niemożliwe
do przewidzenia i mogą być niebezpieczne dla niej samej lub dla osób
z jej otoczenia. Ze względu na przebieg choroby oraz brak leczenia zachodzą
medyczne przesłanki do umieszczenia uczestniczki w szpitalu psychiatrycznym
w celu jej leczenia bez jej zgody. Jedynie regularne leczenie kontynuowane
po hospitalizacji, daje szansę na uzyskanie poprawy stanu zdrowia uczestniczki.
Powołując się na art. 29 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie
zdrowia psychicznego (dalej „ustawa”) sąd wskazał, że do szpitala
psychiatrycznego może być przyjęta, bez wymaganej według art. 22 tej ustawy
zgody, osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje
na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia
psychicznego lub która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania
podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie
w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.
Uczestniczka jest bezsprzecznie chora psychicznie w rozumieniu
art. 29 ustawy. W ocenie Sądu dalsze jej funkcjonowanie w tym stanie chorobowym
bez leczenia szpitalnego spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia
psychicznego które polegać będzie na doprowadzeniu się na skutek
niepodejmowania leczenia, do stanu uniemożliwiającego jej funkcjonowanie
w rodzinie, w miejscu zamieszkania lub poza nim.
Apelację od postanowienia z 24 maja 2024 r. wniosła uczestniczka
postępowania. Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z 24 września 2024 r.
II CSKP 401/25
4
oddalił apelację, podzielając w pełni ustalenia faktyczne poczynione przez
sąd pierwszej instancji i i dokonaną przez ten sąd ich ocenę prawną. Skargę
kasacyjną od postanowienia z 24 września 2024 r. wywiodła uczestniczka
postępowania. Zarzucając nieważność postępowania na podstawie
art. 379 pkt 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 42 ustawy oraz art. 379 pkt 5
w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i z art. 42 ustawy oraz naruszenie art. 29 ust 3
w związku z art. 8 ust. 1 ustawy, art. 232 w związku z art. 391 §1 i z art. 13 §2 k.p.c.
i z art. 42 ustawy, a także art. 378 §1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
i z art. 42 ustawy i art. 387 § 21 pkt 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i z art. 42 ustawy
oraz przepisów regulujących koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez
adwokata z urzędu. Na tych podstawach wniosła o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy sądowi Okręgowemu we Wrocławiu
do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
I. Co do dopuszczalności oceny zasadności podstaw kasacyjnych.
Przed przejściem do oceny podstaw kasacyjnych należało zauważyć,
że postanowienie Sądu Najwyższego z 20 maja 2025 o przyjęciu skargi kasacyjnej
do rozpoznania zostało wydane w jednoosobowym składzie który objęty jest
skutkami uchwały składu połączonych izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r.,
BSA I-4110-1/20, (OSNC 2020, nr 4, poz. 34) i wyroków Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z 8 listopada 2021 r., nr 49868/19 i 57511/19, Dolińska-Ficek
i Ozimek przeciwko Polsce i z 23 listopada 2023 r., nr 50849/21, Wałęsa przeciwko
Polsce, a także wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 21 grudnia 2023 r., C-718/21, LG, ECLI:EU:C:2023:1015.
W wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22, AW „T”, ECLI:EU:C:2025:649,
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że, po pierwsze, art. 19 ust. 1
akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
(Karta) należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
II CSKP 401/25
5
uregulowaniom prawa krajowego, z których wynika, że sąd krajowy jest
zobowiązany do zastosowania się (to comply, se conformer, nachkommen) do
orzeczenia składu orzekającego sądu wyższej instancji, w przypadku, gdy na
podstawie orzeczenia Trybunału (on the basis of a decision of the Court of Justice,
sur le fondement d’une décision de la Cour, auf der Grundlage einer Entscheidung
des Gerichtshofs) ten sąd krajowy ustali, że co najmniej jeden z sędziów
zasiadających w tym składzie orzekającym nie spełnia wymagań dotyczących
niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w
rozumieniu tego przepisu, po drugie, że w razie ustalenia, na podstawie orzeczenia
Trybunału, iż organ sądowy ostatniej instancji nie spełnia wymagań dotyczących
niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy
w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, wydane
przez taki organ orzeczenie, na mocy którego dana sprawa zostaje przekazana
sądowi niższej instancji do ponownego rozpoznania, należy uznać za niebyłe
(regarded as null and void, considérée comme étant non avenue, als nicht existent
anzusehen), gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia danej sytuacji
procesowej nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii.
Rozważany wyrok zapadł na skutek pytania prejudycjalnego (art. 267 TFUE)
w układzie procesowym, w którym orzeczenie zostało wydane przez sąd ostatniej
instancji – Sąd Najwyższy w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,
a adresatem procesowych (kasatoryjnych) skutków tego orzeczenia
był sąd niższego szczebla (sąd apelacyjny), którego orzeczenie zostało uchylone
i po którego stronie aktualizował się obowiązek zastosowania się do orzeczenia
sądu ostatniej instancji – Sądu Najwyższego - Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych – przez ponowne rozpoznanie sprawy w zakresie, w którym doszło
do uchylenia prawomocnego wyroku sądu apelacyjnego, kończącego
postępowanie w sprawie. Sens postępowania toczącego się na podstawie
art. 267 TFUE nie sprowadza się jednak tylko do uzyskania wykładni prawa Unii
wiążącej w konkretnej sprawie; jego celem jest – niezależnie od skutków wyroku
Trybunału w sprawie, w której wyrok ów zapada – także zapewnienie jednolitej
wykładni i stosowania interpretowanego przepisu prawa Unii przez sądy państw
członkowskich w jego pełnym czasowym zakresie zastosowania (por. np. wyroki
II CSKP 401/25
6
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 10 listopada 2016 r., C-477/16 PPU,
Ruslanas Kovalkovas, ECLI:EU:C:2016:861, p. 51, z 5 czerwca 2023 r., C-204/21,
Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2023:442,
p. 141, z 6 lipca 2023 r., C-142/22, OE przeciwko The Minister for Justice
and Equality, ECLI:EU:C:2023:544, p. 32). Odpowiada temu zwolnienie sądu
krajowego z obowiązku wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym (art. 267 akapit
trzeci), jeżeli konkretne wątpliwości interpretacyjne były już przedmiotem
rozstrzygnięcia ze strony Trybunału, choćby nawet sporne kwestie nie były
identyczne (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 6 października 2021 r., C-561/19, Consorzio Italian Management,Catania
Multiservizi SpA przeciwko Rete Ferroviaria Italiana SpA, ECLI:EU:C:2021:799,
pkt 33 i 36).
Idąc tym torem, oddziaływanie interpretacji art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE
w związku z art. 47 Karty przyjętej w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 4 września 2025 r., C-225/22, nie ogranicza się do orzeczeń
kasatoryjnych pochodzących od Sądu Najwyższego – Izby Kontroli Nadzwyczajnej
i Spraw Publicznych, jako sądu ostatniej instancji. Wykładnia ta odnosi
się w konsekwencji do orzeczeń wydawanych przez sąd krajowy nierealizujący
wymagań określonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty
i ma znaczenie we wszystkich przypadkach, w których przepisy prawa krajowego
wiążą określone skutki prawne z orzeczeniem sądu, podczas gdy sąd, którego
skutki te dotyczą, niekoniecznie pozostający w relacji instancyjnej z sądem, którym
wydał orzeczenie, poweźmie w ramach toczącego się przed nim postępowania
wątpliwość, czy sąd, od którego pochodzi orzeczenie mające wywoływać
owe skutki, spełnia wymagania określone w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE
w związku z art. 47 Karty.
W takiej sytuacji sąd, który poweźmie takie obiekcje, powinien zbadać,
czy skład sądu, który wydał orzeczenie, do którego ma się zastosować, czynił
zadość wymaganiom niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia
na podstawie ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku
z art. 47 Karty. Na przeszkodzie tej weryfikacji nie mogą stanąć uregulowania
prawa krajowego, niezależnie od ich rangi (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
II CSKP 401/25
7
Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., C-225/22, p. 53, p. 55 i p. 58 i n., wcześniej
– wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 5 czerwca 2023 r., C-204/21,
p. 147).
Jakkolwiek w sprawie, w której złożono skargę kasacyjną, element unijny
nie ma jednoznacznego charakteru, to badanie, o którym mowa, powinno mieć
miejsce zawsze wtedy, gdy orzeczenie mające wywrzeć relewantne skutki pochodzi
od sądu, do którego właściwości funkcjonalnej należy udzielanie ochrony prawnej
w dziedzinach objętych prawem Unii (art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE). Konieczność
przeprowadzenia tego badania nie zależy natomiast od tego, czy in concreto,
sąd, który wydał orzeczenie lub sąd, którego dotyczą skutki tego orzeczenia,
powinien stosować materialne prawo Unii, a jeśli tak – czy i w jaki sposób zostało
ono zastosowane. Wymagania określone w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE
i wynikające z tego unormowania powinności państw członkowskich mają bowiem
stricte ustrojowy charakter, odrywają się od meritum sprawy i zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odnoszą
się do każdego organu, który jako sąd potencjalnie może rozstrzygać kwestie
dotyczące wykładni lub stosowania prawa Unii (por. np. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 27 lutego 2018 r., C-64/16, Associação Sindical
dos Juízes Portugueses, ECLI:EU:C:2018:117, p. 37, z 24 czerwca 2019 r.,
C-619/18, Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej,
ECLI:EU:C:2019:531, p. 56 i z 15 lipca 2021 r., C-791/19, Komisja Europejska
przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2021:596, p. 55).
Na marginesie dostrzec trzeba, że w sprawie, w której zapadł wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., C-225/22, nie stwierdzono
żadnych okoliczności, które pozwalałyby przyjąć, że w aspekcie materialnym
ma w niej zastosowanie prawo Unii (por. p. 32 uzasadnienia).
W przypadku, gdy orzeczenie, do którego ma zastosować się inny sąd,
wydał Sąd Najwyższy, nie ma w związku z tym znaczenia, czy orzeczenie to zostało
wydane przez skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,
czy innej izby Sądu Najwyższego, a także czy w sprawie, w której zapadło
orzeczenie, znajduje zastosowanie prawo Unii. Jest tak dlatego, że Sąd Najwyższy,
jako funkcjonalna całość, jest organem, który w polskim porządku prawnym,
II CSKP 401/25
8
podobnie jak sądy powszechne, jest powołany do udzielania ochrony prawnej
w dziedzinach objętych prawem Unii. Jako taki powinien w każdym przypadku,
bez względu na to, czy sprawa niesie w sobie element unijny, czynić zadość
wymaganiom skutecznej ochrony sądowej wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi
TUE w związku z art. 47 Karty (por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 15 lipca 2021 r., C-791/19, p. 55 i z 5 czerwca 2023 r., C-204/21,
p. 92).
Na rzecz tego stanowiska przemawia także konieczność zagwarantowania
jednolitości standardu ochrony prawnej wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
Przepis art. 47 Karty stanowi bowiem odpowiednik art. 6 ust. 1 EKPCz (por. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 lipca 2019 r., C-38/18,
Postępowanie karne przeciwko Massimowi Gambinowi i Shpetimowi Hyce,
ECLI:EU:C:2019:628, p. 39 i z 19 listopada 2019 r.,C-624/18, C-585/18 i C-625/18,
p. 117-118), podczas gdy art. 6 ust. 1 EKPCz wyznacza, jak zauważono
już w orzecznictwie Sądu Najwyższego, swoiste minimum zdatne do
zaakceptowania z punktu widzenia wymagań stawianych w art. 45 ust.
1 Konstytucji RP (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2022 r., III
CO 6/22 i z 10 stycznia 2024 r., II PUO 2/24, (OSNP 2024, nr 5, poz. 55). oraz
powołana tam judykatura).
Jeżeli orzeczenie, do którego powinien zastosować się inny sąd, pochodzi
od sądu ostatniej instancji, co dotyczy Sądu Najwyższego, a wynik rozważanego
badania, którego podstawę stanowi stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, okaże się negatywny, sąd, którego dotyczą skutki orzeczenia sądu
ostatniej instancji, powinien uznać orzeczenie pochodzące od sądu
niespełniającego wymagań ustanowionych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE
w związku z art. 47 Karty za niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia
danej sytuacji procesowej nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa
Unii. Skutkowi temu nie mogą stanąć na przeszkodzie względy wywodzone
z zasady pewności prawa lub powagi rzeczy osądzonej (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., C-225/22, p. 67; wcześniej
II CSKP 401/25
9
tak samo wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 października 2021
r., C-487/19, W.Ż., ECLI:EU:C:2021:798, p. 159-160).
Powinność uznania za niebyłe orzeczenia wydanego przez sąd ostatniej
instancji, nieodpowiadający wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku
z art. 47 Karty, stanowi rozwinięcie wykształconej w prawie Unii sankcji odmowy
zastosowania (pominięcia) przepisów prawa krajowego, które kolidują
z bezpośrednio skuteczną normą unijną (por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 9 marca 1978 r., 106/77, Amministrazione delle Finanze dello
Stato przeciwko Simmenthal SA, ECLI:EU:C:1978:49 i z 3 lipca 2025 r.,
C-646/23, C-661/23, P.B., R.S., ECLI:EU:C:2025:519, p. 83 i n.), oraz aktów
stosowania prawa wydanych na ich podstawie (por. np. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 1999 r., C-224/97, Ciola,
ECLI:EU:C:1999:212, p. 29–34 i z 18 lipca 2007 r., C-119/05, Lucchini SpA,
p. 59 i n.). Przy uwzględnieniu bezwarunkowego charakteru zobowiązania
wynikającego z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i bezpośredniej skuteczności
art. 47 Karty (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 2 marca 2021 r., C-824/18, A.B. i in. przeciwko Krajowa Rada Sądownictwa,
ECLI:EU:C:2021:153 p. 145 i 146 oraz powołane tam orzecznictwo), sankcja
ta stanowi ultima ratio w celu zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii w sytuacji,
w której na przeszkodzie jego realizacji stoi indywidualny akt stosowania prawa,
podjęty na szczeblu sądu ostatniej instancji, a zatem, gdy typowe mechanizmy
służące zapewnieniu prawidłowości rozstrzygnięcia okazują się zazwyczaj
niewystarczające.
Istota tej sankcji sprowadza się do odmówienia orzeczeniu sądu ostatniej instancji –
w przypadku i w zakresie, w którym jest to nieodzowne dla zapewnienia
pierwszeństwa art. 19 ust. 1 TUE w związku z art. 47 Karty – wszelkich skutków,
jakie orzeczenie sądu ostatniej instancji wywierałoby zgodnie z właściwymi
przepisami, gdyby pochodziło od sądu spełniającego wymagania określone
w art. 19 ust. 1 TUE w związku z art. 47 Karty (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 października 2021 r., C-487/19, p. 159 i n.,
z 13 lipca 2023 r., C-615/20, C-671/20, YP, M.M., ECLI:EU:C:2023:562, p. 61 i n.,
z dnia 6 marca 2025 r., C-647/21, C-648/21, D.K., M.C., M.F., ECLI:EU:C:2025:143,
II CSKP 401/25
10
pkt 92, a także wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 22 lutego 2022 r., C-430/21, RS, ECLI:EU:C:2022:99, p. 77). Chodzi zatem
nie tylko o wyrażoną w orzeczeniu sądu ostatniej instancji ocenę prawną, lecz także
inne skutki związane z jego wydaniem, w tym – w zależności od okoliczności –
prawomocność, a także skutek kasatoryjny, otwierający drogę do ponownego
rozpoznania sprawy przez sąd niższego szczebla.
W aspekcie procesowym działanie rozważanej sankcji jest zatem odmienne
aniżeli w przypadku nieważności postępowania z przyczyn określonych
w art. 379 pkt 4 k.p.c., której konsekwencją jest konieczność uchylenia orzeczenia
na skutek kontroli prowadzonej w ramach zwyczajnych lub nadzwyczajnych
środków zaskarżenia (por. uchwała składu połączonych izb Sądu Najwyższego
z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20). Zważywszy na ostateczny charakter
rozważanego środka, konieczność odmówienia orzeczeniu sądu ostatniej instancji
jego skutków zaktualizuje się wtedy, gdy w konkretnej sytuacji procesowej
zapewnienie pierwszeństwa prawa Unii nie jest możliwe w inny sposób,
w tym przy wykorzystaniu instrumentów procesowych właściwych prawu
krajowemu, z uwzględnieniem obowiązku prowadzenia jego prokonstytucyjnej
i prounijnej wykładni.
Dodać należy, że ze względu na swoisty i rozproszony charakter rozważanej
sankcji, sposób i rezultat jej zastosowania w konkretnych sytuacjach procesowych
może się różnić, a jej osadzenie w krajowym porządku prawnym może wymagać
od sądu krajowego sięgania do analogii lub wnioskowania a simili w szerszym
zakresie niż zapewnienie spójności systemu prawnego na poziomie ustawy
(por. w zbliżonym kontekście np. postanowienia Sądu Najwyższego
z 9 maja 2024 r., II CSKP 963/23 i II CSKP 1483/22, postanowienie Sądu
Najwyższego z 8 listopada 2024 r., II CSKP 1211/22, wyroki Sądu Najwyższego
z 24 kwietnia 2024 r., II PSKP 21/23,( OSNP 2024, nr 12, poz. 117),
z 26 kwietnia 2024 r., II CSKP 422/23 i z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1946/22).
Postępowanie kasacyjne ma etapowy charakter, a merytoryczne
rozpoznanie skargi kasacyjnej jest uwarunkowane uprzednią pozytywną decyzją
w przedmiocie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).
W układzie tym podstawowym skutkiem pozytywnej decyzji w przedmiocie przyjęcia
II CSKP 401/25
11
skargi kasacyjnej do rozpoznania jest otwarcie drogi do merytorycznego
rozpoznania skargi w kolegialnym składzie Sądu Najwyższego (art. 39810 zdanie
pierwsze k.p.c.). Adresatem tego skutku jest nie tylko Prezes Sądu Najwyższego,
który wyznacza kolegialny skład Sądu Najwyższego w celu rozpoznania skargi
(art. 80 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst:
Dz. U. z 2024 r., poz. 622), lecz także Sąd Najwyższy w kolegialnym składzie, który
na skutek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania uzyskuje kompetencję
do oceny podstaw kasacyjnych.
Wobec tego, w świetle wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku
z art. 47 Karty przyjętej w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 4 września 2025 r., C-225/22, konieczne okazało się zbadanie – przez
Sąd Najwyższy w składzie wyznaczonym do merytorycznego rozpoznania skargi
kasacyjnej – czy skład Sądu Najwyższego, podejmujący decyzję o przyjęciu skargi
kasacyjnej do rozpoznania, odpowiadał wymaganiom wynikającym z powołanych
postanowień prawa Unii. In casu wynik tej oceny wypadł negatywnie,
co Sąd Najwyższy stwierdził na podstawie wyroków Trybunału Sprawiedliwości
z 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, z 21 grudnia 2023 r.,
C-718/21 i z 7 listopada 2024 r., C-326/23, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji
i Konsumentów).
Konstatacja ta nie jest jednak równoznaczna z koniecznością uznania
postanowienia Sądu Najwyższego o przyjęciu skargi kasacyjnej za niebyłe,
ponieważ skutek ten stanowi ultima ratio, jest więc – jak już była mowa – konieczny,
o ile w konkretnej sytuacji procesowej uznanie orzeczenia za niebyłe
jest nieodzowne do zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii, a ściślej
art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, który wymaga zapewnienia stronie prawa
do skutecznego środka ochrony prawnej przed sądem (por. m.in. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 października 2021 r., C-487/19,
p. 161 i z 4 września 2025 r., C-225/22, p. 68).
Rozważane postanowienie nie zamknęło stronom dostępu do udzielenia ochrony
prawnej przez Sąd Najwyższy ani nie zmieniło sytuacji prawnej uczestników
postępowania ukształtowanej zaskarżonym skargą kasacyjną orzeczeniem,
w szczególności nie uchylało tego orzeczenia ani nie zakończyło postępowania
II CSKP 401/25
12
kasacyjnego w inny sposób. Analizowana sytuacja jest zatem zasadniczo odmienna
w zestawieniu z przypadkami, w których sąd ma zastosować się do orzeczenia
sądu ostatniej instancji o kasatoryjnym charakterze, które niweczy kasowane,
prawomocne, orzeczenie, pozbawia strony postępowania wynikających z niego
uprawnień i skutkuje koniecznością ponownego rozpoznania sprawy, a w związku
z tym dla zapewnienia pierwszeństwa art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE konieczne
jest uznanie go za niebyłe (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 4 września 2025 r., C-225/22, p. 67), względnie do orzeczenia kończącego
postępowanie w sprawie, którego konsekwencją jest następcza
bezprzedmiotowość postępowania toczącego się przed tym sądem (por. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 października 2021 r., C-487/19,
p. 159), czy wreszcie orzeczenia zawieszającego sędziego
w obowiązkach służbowych, którego konsekwencją jest m.in. przydzielenie
rozpoznawanych przez tego sędziego spraw innemu składowi orzekającemu
(por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 lipca 2023 r.,
C-615/20 i C-671/20, p. 72-73 i p. 76 i n.).
Ponadto, analizowane postanowienie nie kończy postępowania kasacyjnego,
lecz otwiera drogę do merytorycznego rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.
Nie zawęża także kognicji Sądu Najwyższego na etapie merytorycznego
rozpoznania skargi. W takim układzie procesowym rozstrzygające znaczenie
z punktu widzenia osiągnięcia rezultatu polegającego na zapewnieniu stronom
prawa do rozpoznania sprawy przez sąd czyniący zadość wymaganiom
ustanowionym w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 EKPCz,
a w konsekwencji zagwarantowaniu bezpośredniej skuteczności art. 19 ust. 1
akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, należy wiązać z wydaniem
przez Sąd Najwyższy orzeczenia merytorycznego, które prowadzić będzie
do uchylenia zaskarżonego orzeczenia (art. 39815 i art. 39819 k.p.c.) albo oddalenia
skargi kasacyjnej (art. 39814 k.p.c.).
Innymi słowy, jeżeli merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej
ma następczy charakter wobec jej przyjęcia do rozpoznania, to respektowanie
pełnej skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty
nie wymaga uznania za niebyłą decyzji procesowej o przyjęciu skargi kasacyjnej
II CSKP 401/25
13
do rozpoznania. Wymaga natomiast zapewnienia, iżby merytoryczne rozpoznanie
skargi kasacyjnej nastąpiło z pełnym poszanowaniem standardu określonego
w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 EKPCz.
W konkluzji należało uznać, że mechanizm przewidziany w prawie krajowym
in concreto okazał się wystarczający do zagwarantowania, iż merytoryczne
rozpoznanie sprawy nastąpi przez sąd odpowiadający wymaganiom
odpowiadającym art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Uznanie
za niebyłe postanowienia o przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania
nie było tym samym konieczne do zapewnienia pełnej skuteczności
art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
W tym stanie rzeczy nie było przeszkód do oceny zasadności podstaw
kasacyjnych.
II. Co do zasadności skargi kasacyjnej
Nieważności postępowania skarżąca dopatrywała się w tym, że w pierwszej
i drugiej instancji za wnioskodawcę działały w sprawie jego pracownice
legitymujące się pełnomocnictwem procesowym udzielonym przez dyrektora
wnioskodawcy, chociaż wnioskodawca nie jest ani osobą prawną,
ani przedsiębiorcą w rozumieniu art. 87 § 2 k.p.c., wobec czego pracownice
wnioskodawcy nie mogły być pełnomocnikami procesowymi, co oznaczało,
że jako pełnomocnik procesowy wnioskodawcy nie były należycie umocowane
w rozumieniu art. 379 pkt 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i z art. 42 ustawy.
Twierdzenie skarżącej o zachodzącej nieważności postępowania w pierwszej
i drugiej instancji z przedstawionych przez nią przyczyn jest trafne. W istocie
wnioskodawca pozostając samorządową jednostką organizacyjną nie jest ani
osobą prawną ani przedsiębiorcą w rozumieniu art. 87 § 2 k.p.c. i nie mógł
skutecznie udzielić pełnomocnictwa procesowego swoim pracownicom, które, nie
będąc również ani adwokatami ani radcami prawnymi nie miały zdolności
postulacyjnej niezbędnej do działania w postępowaniu cywilnym w charakterze
pełnomocników procesowych (por. w tym kontekście uchwałę Sądu Najwyższego
z 13/10.2011 r., II UZP 6/11 OSNP 2012, nr 5-6, poz. 69). W tym stanie rzeczy
II CSKP 401/25
14
należało stwierdzić, że wobec nienależytego umocowania pełnomocników
wnioskodawcy postępowanie przed sądami obu instancji dotknięte było
nieważnością (art. 379 pkt 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i z. art. 42 ustawy
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z 8 lipca 2008 r. III CZP 154/07, OSNC 2008,
nr 12, poz. 133).
Z tych względów, na podstawie art. 386 § 2 w związku z art. 39821
oraz art. 39815§1 zdanie drugie w związku z art. 13 § 2 i z art. 42 ustawy,
Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Roman Trzaskowski
(M.M.)
[r.g.]
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
