II CSKP 356/24

II CSKP 356/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 18 grudnia 2025 r. SSN Beata Janiszewska (przewodniczący) SSN Ewa Stefańska (sprawozdawca) SSN Krzysztof Wesołowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 grudnia 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 8 września 2022 r., I ACa 1166/21, w sprawie z powództwa J.B. i A.B. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Bank Spółki Akcyjnej w W na rzecz A.B. i J.B. po 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego wyroku pozwanemu do dnia zapłaty. Ewa Stefańska (M.M.) Beata Janiszewska Krzysztof Wesołowski II CSKP 356/24 2 UZASADNIENIE Powodowie A.B. i J.B. w pozwie przeciwko Bank S.A. w W. wnieśli o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kwoty 209 415,34 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Wyrokiem z 9 czerwca 2021 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanego na rzecz powodów 209 415,34 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd Okręgowy uznał, że nie można traktować przedmiotowej umowy kredytowej jako umowy o kredyt walutowy, nawet po zawarciu aneksu nr […] do pierwotnej umowy. Mimo przewidzianej tym aneksem konwersji zobowiązania z wyrażonego w PLN na zobowiązanie wyrażone w CHF, zdaniem Sądu pierwszej instancji, z umowy tej nie wynika, jakie jest zobowiązanie powodów wyrażone w walucie obcej. Pozwala to na uznanie, że aneks nr […] spowodował jedynie denominację pierwszego zobowiązania wyrażonego w PLN na zobowiązanie w CHF. Przy czym, równowartość zadłużenia powodów w CHF miała wynikać z kursu sprzedaży tej waluty wskazanego w tabelach kursowych Banku. Świadczy o tym okoliczność, że spłata kredytu była dokonywana przez Bank poprzez obciążanie konta powodów prowadzonego w PLN, pomimo że w aneksie nr […] zastrzeżono, iż spłata zobowiązania następuje w CHF. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, postanowienia aneksu nr […] nie zostały uzgodnione i negocjowane z powodami. Ponadto Bank nie zrealizował w dostateczny sposób obowiązku informacyjnego w stosunku do powodów jako konsumentów, polegającego na poinformowaniu ich o potencjalnych skutkach finansowych dokonanej konwersji. Sąd Okręgowy wskazał, że zarówno umowa pierwsza, jak i aneks nr […], zostały zawarte według wzorca opracowanego przez Bank, zaś powodowie nie mieli wpływu na treść tych wzorców. Ponadto w umowie nie wskazano kryteriów, w oparciu o jakie Bank będzie ustalał kursy kupna i sprzedaży CHF. Takie jednostronne kształtowanie przez Bank obowiązków kredytobiorców, w ocenie Sądu Okręgowego, jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy powodów jako konsumentów. Skutkowało to koniecznością uznania klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie za niedozwolone, II CSKP 356/24 3 na podstawie art. 3851 § 1 k.c. Sąd Okręgowy podkreślił, że oceny, czy niedozwolone klauzule godzą w równowagę kontraktową stron umowy, należy dokonywać według stanu z chwili jej zawarcia. Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że po wyeliminowaniu z umowy kredytowej postanowień dotyczących zasad przeliczania zobowiązania powodów wyrażonego w PLN na zobowiązanie w wyrażone w CHF, nie jest możliwe uznanie, że umowa wiąże strony w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.). Prowadziłoby to bowiem do uznania, że powodowie są zobowiązani do spłaty kredytu w PLN, ale przy zastosowaniu stawki LIBOR przewidzianej dla kredytów wyrażonych w CHF. Dlatego Sąd Okręgowy uznał, że wadliwość umowy kredytowej zawartej przez powodów jest tego rodzaju, iż nie da się jej utrzymać w mocy i jako taka musi być uznana za nieważną w całości. Wyrokiem z 8 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację pozwanego i orzekł o kosztach postępowania. Sąd odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji, uznając, że wynikają one z prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty apelacji dotyczące naruszenia art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c. Sąd odwoławczy nie zgodził się ze skarżącym, iż aneks nr […] do umowy kredytowej doprowadził do przekształcenia kredytu wyrażonego w złotych polskich w kredyt walutowy. Aby tak było, po dokonanej konwersji umowa musiałaby w sposób jednoznaczny określać zobowiązanie powodów wyrażone we frankach szwajcarskich. Tak się jednak nie stało. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, trafnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż brak jest takiego zapisu w aneksie dotyczącym tzw. konwersji zobowiązania kredytowego. Umowa tak przed, jak i po jej aneksowaniu, nie zawiera żadnych szczegółowych postanowień określających kryteria, w oparciu o jakie Bank będzie ustalał kurs waluty, do której indeksowano zobowiązanie powodów. Sąd odwoławczy wskazał, że wniosek powodów o konwersję kredytu, co w istocie spowodowało wprowadzenie indeksacji zadłużenia do franka szwajcarskiego po kursie określanym przez Bank, nie oznacza, że istota tego II CSKP 356/24 4 postanowienia umownego była indywidualnie negocjowana przez strony umowy. Powodowie jako konsumenci nie mieli bowiem wiedzy na temat kształtowania przez Bank wysokości kursu, tak w dacie konwersji, jak i w dacie spłaty poszczególnych rat. Uprawnienie Banku do jednostronnego kształtowania wysokości kursu waluty, do której indeksowano dług, należy traktować jako niedozwolone postanowienie umowne, w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., naruszające dobre obyczaje oraz rażąco naruszające interesy powodów jako konsumentów. Sąd Apelacyjny wskazał, że możliwość spłacania rat we frankach szwajcarskich nie przesądza o charakterze zobowiązania, skoro po zawarciu aneksu nr […] z literalnego brzmienia umowy nie wynika wielkość zobowiązania w walucie obcej, a ewentualne ustalanie tej wielkości uzależnione jest od zastosowania postanowienia indeksacyjnego mającego charakter abuzywny. Sąd odwoławczy za niezasadny uznał zarzut dotyczący naruszenia art. 358 § 2 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie. Przepis ten nie obowiązywał w dacie zawarcia przez strony aneksu nr […], a ustawodawca nakazał badać abuzywność postanowień umowy według stanu obowiązującego w dacie jej zawarcia (art. 3852 k.c.). Ponadto wspomniany art. 358 § 2 k.p.c. dotyczy ustalania wartości waluty obcej w złotych polskich, a nie przeliczania zobowiązania w złotych polskich na walutę obcą (art. 358 § 2 k.c.). Sąd odwoławczy wskazał również, że nie może być uwzględniony zarzut naruszenia art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c., gdyż wobec nieważności umowy, ze względu na brak możliwości jej dalszego wykonywania z pominięciem klauzul abuzywnych, świadczenie otrzymane przez Bank należy uznać za nienależne w rozumieniu tych przepisów. Sąd Apelacyjny zaznaczył również, że nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, czy i w jaki sposób pozwany wykorzystywał możliwości kształtowania wysokości kursu franka szwajcarskiego w sposób najbardziej korzystny dla siebie. Wystarczające jest, że zgodnie z umową miał taką możliwość. Powyższe orzeczenie zaskarżył skargą kasacyjną pozwany, zarzucając naruszenie art. art. 69 ust. 1 ustawy Prawo Bankowe w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 i § 3 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 II CSKP 356/24 5 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa Bankowego oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny, art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c. Ponadto w piśmie procesowym z 28 września 2023 r. skarżący zasygnalizował naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 367 § 3 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (dalej: „ustawa covidowa”). Uchybienie to miało polegać na rozpoznaniu apelacji przez Sąd drugiej instancji w niewłaściwym składzie jednego sędziego, zamiast trzech sędziów, pomimo że w chwili orzekania zagrożenie dla zdrowia publicznego już nie istniało, co – w ocenie skarżącego - skutkowało nieważnością postępowania na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Nietrafne są argumenty skarżącego sugerujące nieważność postępowania przed Sądem drugiej instancji, z uwagi na rozpoznanie sprawy przed tym Sądem w składzie jednoosobowym. Zwrócić uwagę należy, że w istocie kolegialność składu orzekającego, będąca ugruntowaną zasadą w postępowaniach odwoławczych, zapewnia wyższy standard kontroli odwoławczej. Pozwala bowiem na kształtowanie decyzji w drodze dyskursu i ścierania stanowisk, umacnia bezstronność, niezależność i niezawisłość orzekania oraz zwiększa legitymację rozstrzygnięcia sądu w odbiorze społecznym, a tym samym jest pożądana z punktu widzenia właściwej ochrony praw stron i uczestników postępowania (zob. uchwała SN z 1 lipca 2021 r., III CZP 36/20, OSNC 2021, nr 11, poz. 74 i powołane tam poglądy orzecznicze). Jednakże na gruncie powołanych przepisów ustawy covidowej Sąd Najwyższy dopuszczał odstępstwo od zasady kolegialności sądu odwoławczego (zob. uzasadnienie postanowienia SN z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22). Argumenty skarżącego są chybione już z tego względu, że powołana przez niego uchwała składu siedmiu sędziów SN z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104), mająca moc zasady prawnej, II CSKP 356/24 6 zakłada, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie ustawy covidowej ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), i prowadzi do nieważności postępowania, jednakże ustala ona jednocześnie, iż przyjęta w niej wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia. W konsekwencji uchwała ta nie wywołuje skutków dla zaskarżonego wyroku, który został wydany wcześniej (8 września 2022 r.). Przechodząc do zarzutów związanych z naruszeniem przepisów prawa materialnego, należy przede wszystkim wskazać, że Sąd Apelacyjny uznał, iż w wyniku zawarcia aneksu nr […] przedmiotowa umowa kredytu została przekształcona w umowę kredytu denominowanego walutą obcą (kursem franka szwajcarskiego), względnie została uzupełniona o postanowienia w przedmiocie denominacji udzielonego kredytu do wskazanej waluty. Oczywiste jest, że tego aneksu nie można traktować jako odrębnej czy nowej umowy zawartej przez strony. Powołane w podstawach kasacyjnych zarzuty naruszenia prawa materialnego są niezasadne. Sąd Apelacyjny prawidłowo zakwalifikował umowę jako umowę kredytu denominowanego do waluty obcej (CHF), a nie jako umowę kredytu walutowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że można wyróżnić trzy rodzaje kredytów: indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie indeksowanym kwota kredytu jest wyrażona w złotych, w tej walucie jest wypłacana, ale zostaje przeliczona na walutę obcą po kursie kupna tej waluty, na zasadach określonych w umowie. W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej, wypłacona w złotych po przeliczeniu na podstawie klauzuli umownej po kursie kupna waluty. W obydwu przypadkach spłata rat kredytu następuje w złotych po ich przeliczeniu z waluty indeksacji/denominacji kredytu, na podstawie klauzul umownych. W kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej, w takiej walucie udostępniona kredytobiorcy i w takiej walucie również jest dokonywana spłata kredytu (zob. wyroki SN: z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22; z 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22). II CSKP 356/24 7 Prawidłowe są wnioski Sądu meriti, że oceniana umowa nie podpada pod pojęcie umowy kredytu walutowego. Nieprzekonujące jest odmienne, subiektywne przekonanie skarżącego o innej kwalifikacji tej umowy niż przyjęta przez Sąd rozpoznające sprawę. W szczególności, że wykładnia oświadczeń woli dokonana na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. stanowi wprost o pierwszeństwie zgodnego zamiaru stron i celu umowy przed dosłownym jej brzmieniem, z uwzględnieniem kontekstu składanych oświadczeń woli, które to okoliczności Sąd drugiej instancji wnikliwie rozważył i doszedł do trafnych wniosków. Zwrócić uwagę należy, że przyjmowany w judykaturze skutek w postaci upadku umowy kredytu w związku ze stwierdzeniem abuzywności klauzul składających się na mechanizm indeksacji odnosi się także do takich umów, w których zobowiązanie opiewało na walutę obcą, a wypłata kredytu mogła nastąpić i nastąpiła w złotych polskich. W sytuacji, w której konsument ubiegał się o kredyt wskazując jego kwotę w złotych i w takiej też walucie doszło do wypłaty kredytu, utrzymanie tego rodzaju umowy w mocy, przy założeniu jej dalszego wykonywania wyłącznie w walucie obcej (jako tzw. kredyt walutowy), zniekształcałoby wolę stron ukierunkowaną od początku na wypłatę kredytu w walucie krajowej i jego opcjonalną obsługę w tej walucie. Działanie takie w istocie odpowiadałoby zatem uzupełnieniu umowy treścią nieuzgodnioną przez strony (zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22; z 15 września 2023 r., II CSKP 1356/22, i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1461/22, a także postanowienia SN z 16 listopada 2022 r., I CSK 2237/22, i z dnia 30 czerwca 2023 r., I CSK 3468/22 oraz powołane tam orzecznictwo). Kwestia abuzywności postanowień umów kredytów indeksowanych i denominowanych kursem CHF stanowiła przedmiot licznych wypowiedzi tak orzecznictwa krajowego, w tym Sądu Najwyższego, jak i unijnego. Na przestrzeni ostatnich lat wypracowano w tym przedmiocie − co do zasady − jednolitą i utrwaloną linię orzeczniczą. Zgodnie z nią Sądy meriti słusznie przyjęły, że klauzula indeksacyjna w umowie kredytu określa wysokość głównego świadczenia kredytobiorcy. Odnosi się ona bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytu, której wysokość wprost kształtuje (zob. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia II CSKP 356/24 8 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22). Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi w tym zakresie swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną (zob. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz wyrok TSUE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”). Sąd Apelacyjny prawidłowo przyjął, że postanowienia umowne regulujące mechanizm denominacji są niedozwolone (abuzywne), jako sprzeczne z dobrymi obyczajami, naruszające rażąco interesy powodów i równowagę stron. Pozostawiały kredytodawcy pole do arbitralnego działania i obarczały kredytobiorców nieprzewidywalnym ryzykiem. W świetle art. 3851 k.c. nie można zaakceptować sytuacji, w której powodowie (konsumenci) mieli dowiadywać się o poziomie zadłużenia ratalnego już spłaconego, dopiero po podjęciu określonej sumy z ich rachunku. Chybiony jest zatem zarzut, że wykonanie umowy bez klauzul indeksacyjnych jest możliwe, w tym z uwzględnieniem możliwości wykładni umowy kredytu i wypełnienia powstałych w niej luk po usunięciu abuzywnych postanowień indeksacyjnych przez odwołanie się do art. 358 § 2 k.c. Przepis ten wszedł w życie 24 stycznia 2009 r. i nie ma zastosowania do umowy zawartej w 2007 r. (zob. wyroki SN: z 23 maja 2023 r., II CSKP 973/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 28 kwietnia 2022 r., II CSKP 40/22; z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16). Nie można też zastąpić kursu z tabeli żadnym innym kursem notowania franka szwajcarskiego do złotego, w tym średnim kursem ogłaszanym przez NBP, a co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego przed podjęciem uchwały z 25 kwietnia 2024 r. przyjmowano również, że brak jest takich przepisów dyspozytywnych (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, i z 19 maja II CSKP 356/24 9 2022 r., II CSKP 797/22). Nie jest również możliwe wypełnienie powstałych w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez odwołanie się do art. 56 k.c., art. 65 k.c., art. 354 k.c. czy przepisów prawa wekslowego (zob. wyroki SN: z 14 czerwca 2023 r., II CSKP 254/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, i z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 1213/22). W uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy przyjął również, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Wcześniej też dominowało stanowisko, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych z umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego prowadzi to tego, iż umowa ta nie może pozostawać w mocy (zob. wyrok SN z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50, i tam powołane orzecznictwo). W takiej sytuacji nie jest bowiem możliwe określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń, a przede wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku. Sąd drugiej instancji prawidłowo przyjął upadek (nieważność) umowy, z uwagi na zamieszczenie w niej abuzywnych postanowień, które od początku i z mocy prawa dotknięte bezskutecznością na korzyść powodów, którzy następczo nie udzieli świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób nie przywrócili ich skuteczności z mocą wsteczną. W powołanej uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., wyjaśniono również, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. Pogląd, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.), niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu, wyrażono wprost we wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. uchwałę SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40, i mającą moc zasady prawnej uchwałę składu II CSKP 356/24 10 siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wyrażone w tych orzeczeniach stanowisko, które wiąże inne składy Sądu Najwyższego, uzasadnia jako prawidłowe założenie, że na rzecz każdej ze stron umowy kredytu, której upadek (nieważność) przyjął Sąd meriti, powstaje roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, przy czym roszczenia obu stron należy traktować odrębnie. Roszczenia te są w pełni autonomiczne: kredytodawca ma roszczenie o zwrot kwoty przekazanego kredytu, a kredytobiorca – o zwrot świadczeń spełnionych na rzecz banku w wykonaniu umowy kredytu. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Ewa Stefańska Beata Janiszewska Krzysztof Wesołowski (M.T.) [SOP]