II CSKP 352/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
22 lipca 2025 r.
SSN Monika Koba (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 lipca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 7 września 2022 r., I ACa 164/22,
w sprawie z powództwa M.O. i J.O.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 5400
(pięć tysięcy czterysta) zł, z odsetkami w wysokości ustawowych
odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu
niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak
Monika Koba
Dariusz Zawistowski
[PG]
II CSKP 352/24
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 18 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie: 1) zasądził od
pozwanego Bank S.A. w W. na rzecz powodów M.O. i J.O. solidarnie: kwotę
41 302,09
zł
-
z zastrzeżeniem uprawnienia pozwanego do zatrzymania tej kwoty do czasu
zaoferowania przez powodów zwrotu kwoty 140 000 zł albo zabezpieczenia
roszczenie o zwrot tej kwoty - oraz kwoty 16 837,21 zł i 4077,18 CHF,
z zastrzeżeniem uprawnienia pozwanego do zatrzymania tych kwot do czasu
zaoferowania przez powodów zwrotu kwoty 60 000 zł albo zabezpieczenia
roszczenia o jej zwrot; 2) ustalił, że nie istnieją pomiędzy stronami stosunki prawne
wynikające z umów kredytu na cele mieszkaniowe […] z 7 listopada 2006 r. i 31
sierpnia 2007 r.; 4) zasądził od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę
11 834 zł tytułem kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił m.in., że w dniach 7 listopada 2006 r. i 31
sierpnia 2007 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego, tj. Bank1
S.A. w W. umowy kredytowe na cele mieszkaniowe w kwotach 140 000 zł i 60 000 zł
indeksowanych do CHF na okresy odpowiednio 300 i 291 miesięcy,
oprocentowanych według zmiennej stopy, na którą składa się zmienny wskaźnik
LIBOR 3M oraz stała marża kredytowa. Integralną częścią tych umów były Ogólne
warunki kredytowania w zakresie udzielania kredytów na cele mieszkaniowe
i pożyczek hipotecznych w Bank1 S.A. (dalej: „ogólne warunki kredytowania”). Strony
postanowiły, że kwoty kredytu w CHF zostaną określona według kursu kupna dewiz
dla CHF zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu wykorzystania
kredytu, zaś wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie określona w CHF, przy
czym ich spłata nastąpi w PLN po uprzednim przeliczeniu według kursu sprzedaży
dewiz dla CHF zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu płatności tych
rat. Ponadto w spornych umowach kredytowych znalazło się oświadczenie powodów,
II CSKP 352/24
3
że poinformowano ich o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz rozumieją
wynikające z tego konsekwencje.
W okresie od 7 września 2010 r. do 7 lipca 2014 r. powodowie w wykonaniu
pierwszej z tych umów uiścili na rzecz pozwanego kwotę 41 302,09 zł, a w wykonaniu
drugiej z tych umów w okresie od 7 września 2010 r. do 7 września 2017 r. wpłacili
łącznie 16 837,21 zł i 4077,18 CHF.
Sąd Okręgowy w związku z zawartymi w umowach kredytowych abuzywnymi
klauzulami indeksacyjnymi, z uwagi na przyznanie wyłącznie kredytodawcy
uprawnienia do ustalania kursów walut i braku możliwości zastąpienia tych
postanowień przepisami o charakterze dyspozytywnym, uznał te umowy za
nieważne, a w konsekwencji powództwo zarówno w zakresie żądania ustalenia, jak
i roszczeń o zwrot spełnionych świadczeń w wykonaniu tych umów, zasługiwało na
uwzględnienie, przy czym w odniesieniu do roszczenia pieniężnego Sąd pierwszej
instancji nie uwzględnił zgłoszonych przez pozwanego zarzutów przedawnienia
i potrącenia. Natomiast Sąd a quo uznał za skuteczny zgłoszony przez pozwanego
zarzut zatrzymania.
Powyższy wyrok zaskarżyły obie strony. Powodowie zakwestionowali
rozstrzygnięcie w odniesieniu do zarzutu zatrzymania oraz w zakresie orzeczenia
o roszczeniu odsetkowym od należności głównej, natomiast pozwany w części,
w jakiej zostało uwzględnione powództwo.
Wyrokiem z 7 września 2022 r. Sąd Apelacyjny odrzucił apelację powodów
w części dotyczącej odsetek za opóźnienie (pkt I), oddalił obie apelacje
w pozostałych zaskarżonych granicach (pkt II) i orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego (pkt III).
Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji zarówno co do
podstawy faktycznej, jak i prawnej rozstrzygnięcia, a ponadto zwrócił uwagę na brak
należytego wypełnienia przez kredytodawcę w stosunku do powodów jako
konsumentów przedkontraktowych obowiązków informacyjnych o ryzykach
związanych z zaciągnięciem kredytów indeksacyjnych do waluty obcej albo
denominowanych w walucie obcej.
II CSKP 352/24
4
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok Sądu odwoławczego
w części oddalającej jego apelację oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania
apelacyjnego domagał się jego uchylenia w zaskarżonym zakresie i orzeczenia co
do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie wniósł o jego
uchylenie i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego
rozpoznania. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 385¹ § 2 k.c. w zw.
z art. 385¹ § 1 k.c. przez przyjęcie, że w świetle tych przepisów przez pojęcie
„postanowienia umowy zawieranej z konsumentem” należy rozumieć całą jednostkę
redakcyjną konkretnej umowy, a nie wyrażoną w tych jednostkach, dająca się
wyodrębnić normę prawną regulująca zachowania stron stosunku prawnego
(postanowienie umowne w znaczeniu normatywnym, a nie wyłącznie redakcyjnym),
co doprowadziło do błędnego uznania, że za abuzywny należy uznać cały
mechanizm przewidujący indeksację kredytu do CHF (tzw. klauzulę indeksacyjną),
podczas gdy wyeliminowaniu z umowy powinno podlegać co najwyżej odesłanie do
tabel kursów ustalanych przez bank (tzw. klauzula kursowa); 2) art. 385¹ § 2 k.c.
w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX ustawy z dnia
23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 41 ustawy
z dnia 29 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, przez ich niezastosowanie do spornej
umowy, podczas gdy zarówno z intencji stron, charakteru umowy, a także treści tych
przepisów wynika jednoznacznie, że w takim przypadku zobowiązanie powoda
mogło być określone w oparciu o średni kurs Narodowego Banku Polskiego; 3) art.
385¹ § 1 i 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa
93/13”) przez przyjęcie, że związanie stron umową kredytu w pozostałym zakresie
po wyeliminowaniu z jej treści postanowień niedozwolonych nie jest możliwe,
podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że w razie
stwierdzenia abuzywności niektórych postanowień umownych, wykładnia pozostałej
części umowy powinna być dokonywana z uwzględnieniem celu, jakim jest – obok
utrzymania obowiązywania umowy – przywrócenia równowagi kontraktowej stron; 4)
art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 k.c. na skutek przyjęcia, że klauzula kursowa,
stanowiąca główne świadczenie stron, nie wiąże powodów, gdyż nie została
sformułowana w sposób jednoznaczny, ze względu na to, że powodowie w chwili
II CSKP 352/24
5
zawierania umowy kredytowej nie mogli oszacować kwoty, którą będą świadczyli
w przyszłości, gdy tymczasem tego rodzaju niepewność nie stanowi o braku
jednoznaczności klauzuli, ale jest immanentnie związana z przewidzianą w umowie
kredytowej koniecznością przeliczenia kwoty kredytu z PLN na CHF i kwot rat kredytu
z CHF na PLN.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił, że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob.
też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. - zasada
prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą z art. 385² k.c.,
który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi
obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę
jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 20 września
2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA oraz
powołane w uzasadnieniu judykaty).
Sporne umowy kredytu zostały zawarte przed zmianą pr. bank., dokonaną
ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz. U. Nr 165, poz. 984), którą wprowadzono
uregulowania, iż umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej
niż waluta polska, powinna zawierać szczegółowe zasady określenia sposobów
i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności
wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo - odsetkowych oraz zasady
przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.)
oraz, że w przypadku takich umów kredytu, kredytobiorca może dokonywać spłaty
rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).
W orzecznictwie za ugruntowane już należy uznać stanowisko, że mechanizm
ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest
w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy
konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala
na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla
konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu
II CSKP 352/24
6
art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,
OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego
2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W przeszłości Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował
stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu
walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy
zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa krajowego
o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, Árpad
Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i z 21 stycznia
2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda i in.). Orzecznictwo
Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość stosownego
wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających interesom
konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania się do odpowiedniego
przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC
2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej do zmiany wysokości
świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant waloryzacji sądowej, mają
zatem zastosowania do niej przesłanki określone w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące
rozważnie interesów stron i zasad współżycia społecznego w określaniu zmiany
wysokości umownego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16). Odwoływano się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej
ustawą z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi,
że wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,
podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii
spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego (por.
uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16). Ponadto
przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie banku do
przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej (tzw.
klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron w rozumieniu
art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 14 lipca
2017 r., II CSK 803/16 i z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).
II CSKP 352/24
7
W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13,
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny, czy będące częścią
klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę rat w walucie krajowej,
których wysokość była obliczana na podstawie kursu sprzedaży CHF stosownego
przez kredytujący bank, określa główny przedmiot umowy, pozostawiając tę ocenę
sądom krajowym. Jednak w późniejszym orzecznictwie Trybunał precyzował swoje
stanowisko w tej materii, w ten sposób, że za postanowienia umowne mieszczące
się w pojęciu „główny przedmiot umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,
należy uważać te postanowienia, które określają podstawowe świadczenie w ramach
danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki z 26 lutego
2015 r., C - 143/13 i z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc
i in. v. Banca Romaneasca SA).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii
sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono, że art. 6 ust.
1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi on na przeszkodzie
wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych
warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych
o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone w treści czynności
prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności
lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał do wskazanych
przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.), które nie stanowią
przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony
umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość zastąpienia abuzywnych
postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą
dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal
obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona do
przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających
zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera się w szczególności na tym,
że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; - nie stoi on na przeszkodzie
temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych
warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego
II CSKP 352/24
8
według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej
waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal
obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby
zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na przeszkodzie
utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby
do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie
wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody
na takie utrzymanie w mocy.
Możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego, w tym
typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych) wchodzi w rachubę
tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może
obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego,
przy czym wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity upadek umowy
naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w świetle
okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu,
z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta oraz
zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola w tym przedmiocie
konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny albo przepis mający
zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby zastąpić
wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy
z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki są spełnione
klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana w mocy.
Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa jest w całości
nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone postanowienie,
przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17, C- 179/17, Abanca
Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia SA, v. Alfonsowi
Antoniowi Lau Mendozie i in., z 3 października 2019 r., C - 260/18 Justyna Dziubak,
Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International AG i z 18 listopada 2021 r., C - 212/20;
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. - zasada
prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
II CSKP 352/24
9
Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować
dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów
zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych
postanowień.
Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.),
wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że sąd
krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został
zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez zmianę
nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej
znajdowałby się w braku tego warunku. Z przepisu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie
wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego
miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli zmiana tego
warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych
stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek. Jednak
w wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu
krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu nieważności
nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między konsumentem
a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą nieważności tej umowy w
całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym prawa krajowego,
a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd
krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej
między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które
nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten pozostaje,
po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie usunięcie
sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego istotę.
Trzeba też zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej i Sądu Najwyższego na gruncie kredytów indeksowanych do waluty
obcej wskazuje się, że unieważnienie klauzul przeliczeniowych doprowadziłoby nie
II CSKP 352/24
10
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych,
ale również pośrednio do zniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją przedmiotowego kredytu w walucie obcej (zob. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, K.
Dziubak, J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
Zagadnienia związane z pouczeniem powodów jako konsumentów o skutkach
nieważności umowy, w kontekście ewentualnej ich zgody na abuzywne
postanowienia umowne, mają po ostatnich orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej drugorzędne znaczenie. Otóż w wyrokach z 15 czerwca 2023 r.,
C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023
r., C-756/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 6 ust. 1
i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście
nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, stoją
one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że instytucja bankowa może
domagać się od konsumenta rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału
wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone od
dnia wezwania do zapłaty, a ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 wyjaśnił,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,
że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej
abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej
dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed sądem
oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego
abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji tego uznania
nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną.
W konsekwencji nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne
kontestujące abuzywność klauzul indeksacyjnych i ich wpływ na dalszy byt prawny
spornych umów kredytowych
Kwestie związane z klauzulami przeliczeniowymi w kredytach indeksowanych
do waluty obcej nie wyczerpują całości problematyki wadliwości tego rodzaju umów.
II CSKP 352/24
11
Istotniejsze znaczenie mają klauzule ryzyka walutowego. Kurs wymiany waluty obcej
w stosunku do waluty krajowej zmienia się w długim okresie kredytowania,
co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia zmiany obciążenia finansowego, jakie
może pociągać za sobą określony w umowie kredytu mechanizm przeliczeniowy.
Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w postanowieniach
umowy, a także w informacjach przekazywanych przez przedsiębiorcę
konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych przez bank w celu
ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia kwoty wypłaconego
kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć zapewnioną możliwość
zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP, BP przeciwko „A” prowadzącego
działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar dowodu, że klauzula umowna
w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna i zrozumiała spoczywa na
przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP Paribas
Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A.,
Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i l oraz
pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania
wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje
w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł
przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tego faktu konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza,
że w momencie zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to,
co będzie w momencie spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości
konsumenta przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli
incydentalnej, a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu
przejrzystości powinny być interpretowane na korzyść konsumenta. Dlatego też do
celów przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób
jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak
II CSKP 352/24
12
by konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych
kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne (zob.
uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia
2014 r., C - 26/13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP
Jelzálogbank Zrt.).
W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów
przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną (klauzule
kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także
równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi
następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego) (zob.
wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca
Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17, z 20 września 2018 r., C - 51/17,
OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in., z 14 marca 2019 r., C - 118/17, Zsuzsanna
Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt., z 6 grudnia 2021 r., C 670/20, ERSTE Bank
Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., II CSK
382/18 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego
dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,
VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu
zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna
informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że
w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą
rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje
dla jego zobowiązań finansowych ani przedstawienie mu ewentualnych wahań
kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres
obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia
może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji
waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
II CSKP 352/24
13
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22).
W powołanym już wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie
mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do
konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków (por.
też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd
Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje
to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu
działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie
wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by
konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.
W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka
kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.
Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy
uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy,
jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy. Podobnie
skutki, przed którymi interesy te powinny być chronione, to takie, które rzeczywiście
II CSKP 352/24
14
powstałyby, w okolicznościach istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili
zaistnienia sporu, gdyby sąd krajowy unieważnił tę umowę, a nie skutki, które w dniu
zawarcia tej umowy wynikałyby z jej unieważnienia (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C - 260/18, motyw
51).
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających
zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy i,
w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC
2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD
2017, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r., I CSK
800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno pod
względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania.
Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki
nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który
zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron,
ustanowionych w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron.
Sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne
wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter
II CSKP 352/24
15
i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem
a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM, motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r.,
C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v. Joaquin Calderon Camino, motywy 39,
40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez del Moral Guasch,
motyw 62).
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.,
a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391
§ 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c., przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt. 2 i §
20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2023 poz.1935).
Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych kosztów zastępstwa procesowego
w postępowaniu kasacyjnym znajduje uzasadnienie w art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art.
19 ust. 1 i art. 31 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614) oraz przy
uwzględnieniu § 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 sierpnia 2014
r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności.
Władysław Pawlak
[PG]
[SOP]
Monika Koba
Dariusz Zawistowski
