II CSKP 349/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Łochowski (przewodniczący)
SSN Ireneusz Kunicki (sprawozdawca)
SSN Marcin Trzebiatowski
28 maja 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej J. F.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej
z 7 września 2021 r., II Ca 723/21,
w sprawie z wniosku G. C.
z udziałem J. F.
o wpis do księgi wieczystej,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w Bielsku-Białej do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Ireneusz Kunicki
Marcin Łochowski
Marcin Trzebiatowski
(E.C.)
UZASADNIENIE
1. Wnioskodawca G.C. i uczestnik postępowania J.F. w sprawie o zmianę
treści służebności gruntowej zawarli 18 marca 2003 r. ugodę sądową o treści
następującej: ”Strony wyrażają zgodę na dokonanie zmiany treści służebności drogi
obciążającej nieruchomość oznaczoną jako pgr […], […], […], […], […], obj. Kw nr
II CSKP 349/23
2
[…] na rzecz każdoczesnych właścicieli i użytkowników nieruchomości
oznaczonych jako pgr: […], […], […], obj. Kw nr […] oraz pgr […] obj. Kw nr […] w
ten sposób, że służebność ta będzie biegła istniejącym szlakiem komunikacyjnym
w części wschodniej pgr […], o istniejącej szerokości (około 5 metrów)
prowadzącym do ulicy […] na rzecz każdoczesnych właścicieli i użytkowników pgr
[…], […], […], oraz służebność ta będzie biegła istniejącym szlakiem
komunikacyjnym w części zachodniej pgr […] o istniejącej szerokości i długości
(około 5 metrów szerokości i 35 metrów długości) prowadzącym do ulicy […] na
rzecz każdoczesnych właścicieli i użytkowników pgr […] obj. Kw […]. Ponadto
strony ustalają, iż część pgr […] przylegająca bezpośrednio do pgr […] od ulicy […]
stanowiąca w dniu dzisiejszym parking przed sklepem będzie mogła być
użytkowana przez aktualnych właścicieli.”.
W dniu 14 maja 2003 r. referendarz sądowy dokonał wpisu treści ugody do
działu III księgi wieczystej nr […]. Pominął jednak postanowienie objęte ostatnim
zdaniem tej ugody.
2. W dniu 11 września 2020 r. G.C. złożył wniosek o uzupełnienie wpisu w
księdze wieczystej przez dopisanie do istniejącego wpisu służebności końcowej
części ugody (zdania ostatniego).
Wpisem z 16 września 2020 r. referendarz sądowy uwzględnił w całości
wniosek, wykreślając poprzedni wpis i zastępując go nowym, w całości zgodnym
z zawartą ugodą. Na to orzeczenie skargę wniósł J.F., podnosząc, że prawo do
używania części parkingu, którego dotyczy wpis nie jest służebnością i brak
podstaw prawnych do dokonania tego wpisu.
Po rozpoznaniu skargi na orzeczenie referendarza Sąd Rejonowy w Bielsku-
Białej utrzymał w mocy zaskarżony wpis, wskazując, że przedłożony z wnioskiem
dokument w postaci ugody sądowej stanowił podstawę dokonania zaskarżonego
wpisu, który doprecyzowuje jedynie treść poprzedniego wpisu służebności.
Sąd Okręgowy w Bielsku Białej oddalił apelację uczestnika postępowania,
przyjmując, odmiennie niż Sąd Rejonowy, że strony ustanowiły mocą ugody
sądowej prawo użytkowania.
3. Uczestnik postępowania w skardze kasacyjnej zarzucił Sądowi
II CSKP 349/23
3
Okręgowemu naruszenie art. 252, 254 i 266 k.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
4. Zarzuty skargi kasacyjnej są uzasadnione. Zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 3
u.k.w.h. dział III księgi wieczystej przeznaczony jest na wpisy dotyczące
ograniczonych praw rzeczowych, z wyjątkiem hipotek, na wpisy ograniczeń
w rozporządzaniu nieruchomością lub użytkowaniem wieczystym oraz na wpisy
innych praw i roszczeń, z wyjątkiem roszczeń dotyczących hipotek. W dziale tym
mogą zatem być wpisane zarówno prawa rzeczowe ograniczone, jak i prawa
obligacyjne.
Spór dotyczący wpisu w księdze wieczystej, obejmującego ostatnie zdanie
ugody sądowej z 18 marca 2003 r., wyniknął z bardzo nieprecyzyjnego
sformułowania tego postanowienia. Przede wszystkim nie określono w nim
precyzyjnie podmiotów uprawnionych. W szczególności sformułowanie „aktualnych
właścicieli” nie precyzuje o właścicieli czego (jakiej rzeczy) tu chodzi.
Ponadto w zdaniu tym użyte zostało słowo „użytkowanie”, mimo że proces,
w którym zawarto ugodę sądową, dotyczył zmiany treści służebności i pozostała
(początkowa) część ugody sądowej dotyczy służebności. Sąd pierwszej instancji
przyjął, że strony doprecyzowały treść służebności, natomiast Sąd Okręgowy, iż
strony ustanowiły użytkowanie. W konsekwencji, należało rozważyć, czy doszło do
ustanowienia przez strony ugody sądowej użytkowania (art. 252-270 k.c.) albo
służebności (art. 285-305 k.c.).
5. Zgodnie z art. 254 k.c. użytkowanie jest niezbywalne. Ponadto
użytkowanie ustanowione na rzecz osoby fizycznej wygasa najpóźniej z jej śmiercią
(art. 266 k.c.). W konsekwencji to prawo rzeczowe ograniczone może być
ustanowione tylko na rzecz oznaczonego podmiotu. W przeciwnym razie, tj. gdyby
uprawniony z tytułu użytkowania mógł być nieoznaczony, a zatem mógłby to być
np. każdoczesny właściciel innej nieruchomości (władnącej), to art. 254 k.c.
zostałby pozbawiony znaczenia, gdyż prawo to przechodziłoby na każdoczesnego
nabywcę nieruchomości władnącej, mimo jego niezbywalności. Co więcej prawo to,
jako prawo ściśle związane z osobą użytkownika, nie wchodzi do spadku po nim
(art. 922 § 2 k.c.). Podmiot uprawniony z tytułu prawa użytkowania musi być więc
II CSKP 349/23
4
ściśle określony już w akcie ustanawiającym to prawo.
W konsekwencji użyte w zdaniu ostatnim ugody sądowej z 18 marca 2003 r.
sformułowanie „na rzecz aktualnych właścicieli” powoduje, że postanowienie to nie
może być potraktowane jako ustanawiające prawo użytkowania.
6. Następnie należało rozważyć, czy sporne postanowienie nie oznacza
ustanowienia służebności. Postępowanie, w którym zawarto ugodę sądową było
bowiem postępowaniem o zmianę treści służebności gruntowej.
Zgodnie z art. 285 § 1 k.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz
właściciela innej nieruchomości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść
polega bądź na tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać
w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, bądź na tym, że właściciel
nieruchomości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania
w stosunku do niej określonych działań, bądź też na tym, że właścicielowi
nieruchomości obciążonej nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu
względem nieruchomości władnącej przysługują na podstawie przepisów o treści
i wykonywaniu własności (służebność gruntowa).
Przepis ten zatem expressis verbis wymaga wyraźnego określenia
nieruchomości władnącej, której każdoczesny właściciel będzie podmiotem
uprawnionym. Tak też, poprawnie, sformułowano początkową treść ugody sądowej
z 18 marca 2003 r. W konsekwencji zaś nieokreślenia nieruchomości władnącej
w spornym postanowieniu, nie może być ono uznane za ustanawiające służebność
gruntową.
7. Zgodnie natomiast z art. 296 k.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz
oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności
gruntowej (służebność osobista). Przepis ustanawia wprost warunek, aby
służebność osobista była ustanawiana tylko na rzecz oznaczonej osoby fizycznej.
Chodzi zatem o osobę skonkretyzowaną przez podanie imienia i nazwiska. Sporne
zdanie (ostatnie) ugody sądowej z 18 marca 2003 r. nie spełnia zaś tego warunku.
8. Jak zaznaczono, w dziale III księgi wieczystej mogą być wpisane także
prawa obligacyjne, a w szczególności prawa wyliczone przykładowo
w art. 16 u.k.w.h. (np. dzierżawa, najem). Jednakże również prawo obligacyjne
II CSKP 349/23
5
musi być ustanowione między ściśle oznaczonymi osobami (wierzycielem
i dłużnikiem). Sformułowanie „aktualnych właścicieli” użyte w spornym zdaniu
ugody sądowej nie spełnia więc także warunku oznaczoności podmiotów
uprawnionych (zobowiązanych) z prawa obligacyjnego.
9. Nieprecyzyjne określenie podmiotów uprawnionych w zdaniu ostatnim
ugody sądowej z 18 marca 2003 r. powoduje, że mocą tego postanowienia nie
ustanowiono jakiegokolwiek prawa. W konsekwencji nie może ono stanowić
podstawy wpisu do działu III księgi wieczystej. Prawo wpisane do działu III księgi
wieczystej musi być bowiem sformułowane precyzyjnie i dookreślone w taki
sposób, aby można było określić podmiot uprawniony oraz dokonać kwalifikacji
ustanowionego prawa z punktu widzenia podstawy ustawowej, a tym samym
charakteru tego prawa.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
Ireneusz Kunicki
Marcin Łochowski
Marcin Trzebiatowski
(E.C.)
[a.ł]
