II CSKP 278/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 lutego 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 lutego 2025 r. w Warszawie
skarg kasacyjnych R. AG (Spółka Akcyjna) w W. Oddział w P. i K. S.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 4 lutego 2022 r., VI ACa 848/19,
w sprawie z powództwa K. S.
przeciwko R. AG (Spółka Akcyjna) w W. Oddział w P.
o zapłatę,
I. oddala skargę kasacyjną pozwanego;
II. uchyla zaskarżony wyrok pkt 1 i 2:
- w części oddalającej apelację powoda skierowaną przeciwko
oddaleniu przez Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 10 lipca
2019 r., XXV C 583/19, powództwa o zasądzenie odsetek
ustawowych za opóźnienie od kwoty 414 089,94 (czterysta
czternaście tysięcy osiemdziesiąt dziewięć 94/100) złotych
za okres do dnia 30 grudnia 2021 r. oraz od dnia 5 stycznia 2022 r.
do dnia zapłaty,
II CSKP 278/23
2
- w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie
z 10 lipca 2019 r., XXV C 583/19, przez uwzględnienie zarzutu
zatrzymania
i w tych granicach sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak
Paweł Grzegorczyk
Agnieszka Piotrowska
[PG]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 10 lipca 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo
K.
S.
skierowane
przeciwko
R.
S.A.
w W. - jego następcą prawnym jest pozwany R. AG (S.A.) w W. Oddział w P.
(oznaczenie wynikające z art. 19 pkt 1 w zw. z art. 14 i art. 17 ustawy z dnia 6 marca
2018 r. o zasadach uczestnictwa przedsiębiorców zagranicznych i innych osób
zagranicznych w obrocie gospodarczym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
jedn. tekst: Dz. U. z 2022 r., poz. 470) - o zasądzenie kwoty 414 089, 94 zł z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia złożenia pozwu do dnia zapłaty,
ewentualnie (w razie niezasadności zarzutu nieważności umowy kredytowe) o
zasądzenie kwoty 161 460,26 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz
nakazanie pozwanemu przedstawienia rozliczenia dotychczasowych rat kapitałowo-
odsetkowych
z pominięciem bezskutecznych klauzul indeksacyjnych wraz z harmonogramem
dalszych spłat.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że we wniosku kredytowym z 26 marca 2008 r.
powód wnosił o udzielenie mu kredytu w kwocie 752 000 zł na zakup lokalu
mieszkalnego na rynku wtórnym, a jako walutę wskazał CHF. Wraz z wnioskiem
kredytowym powód złożył oświadczenie, że został zapoznany przez pracownika
kredytodawcy z problematyką ryzyka kursowego związanego z kredytem
II CSKP 278/23
3
indeksowanym do waluty obcej oraz, że będąc w pełni świadomy ryzyka kursowego
rezygnuje z możliwości zaciągnięcia kredytu w PLN i dokonuje wyboru kredytu
indeksowanego do CHF, a także znane są mu postanowienia Regulaminu kredytu
hipotecznego udzielonego w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty
obcej (dalej: „regulamin”). Ponadto powód został zapoznany przez pracownika
kredytodawcy z ryzykiem zmiany stawki oprocentowania kredytu, które ma
przełożenie na wysokość zobowiązania względem kredytodawcy oraz na wysokość
rat kredytowych. 7 maja 2008 r. powód zawarł z E. S.A. Oddział w P. datowana na
25
kwietnia
2008
r.
umowę
o
kredyt
hipoteczny
w kwocie 750 000 zł indeksowany do CHF na zakup lokalu mieszkalnego na rynku
wtórnym, ze spłatą w 480 równych miesięcznych ratach kapitałowo - odsetkowych.
Postanowiono, że kredyt jest oprocentowany według zmiennej stawki, na którą
składa się zmienna stopa referencyjna LIBOR 3M (CHF) i stała marża.
W dniu 14 marca 2012 r. powód podpisał z poprzednikiem prawnym
pozwanego aneks do umowy o kredyt hipoteczny, uprawniający go do spłaty rat
kredytowych bezpośrednio w CHF.
W dniu 12 maja 2008 r. powód złożył dyspozycję wypłaty środków z kredytu
hipotecznego w łącznej kwocie 750 000 zł, z czego 710 000 zł na rachunek osoby
trzeciej, a 40 000 zł na własny rachunek. W okresie od 21 maja 2008 r. do 21 marca
2012 r. powód zapłacił na rzecz pozwanego i jego poprzedników prawnych kwotę
166 540, 29 zł, zaś w okresie od 21 kwietnia 2012 r. do 21 lutego 2018 r. kwotę
66 126,40 CHF.
Sąd Okręgowy uznał sporną umowę kredytową za nieważną, gdyż
postanowienia dotyczące mechanizmu indeksacji, jako określające świadczenie
główne, nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a przez to miały charakter
abuzywny w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. Ponadto kredytodawca nie dopełnił
w stosunku do powoda jako konsumenta przedkontraktowych obowiązków
informacyjnych w zakresie ryzyk związanych z tego typu kredytem. Natomiast wobec
zakwestionowania mechanizmu indeksacji nie można poszukiwać innego
adekwatnego kursu walutowego dla dokonania rozliczeń między stronami, tym
bardziej, że nie ma przepisów dyspozytywnych, które stanowiłyby podstawę
II CSKP 278/23
4
wyliczenia takiego kursu walutowego. W konsekwencji dalsze funkcjonowanie
umowy, po wyłączenie z niej abuzywnych postanowień, które dotyczą głównych
świadczeń stron, nie jest możliwe, gdyż nie da się jej wykonać, tj. określić wysokości
świadczenia stron. Jednak dochodzone przez powoda roszczenie o zwrot
spełnionych przez niego świadczeń, w wykonaniu nieważnej umowy, nie zasługiwało
na uwzględnienie, gdyż art. 411 pkt 4 k.c. jednoznacznie wyklucza możliwość zwrotu
świadczenia spełnionego zanim wierzytelność stała się wymagalna. Wprawdzie
świadczenie powoda nie miało oparcia w wiążącej strony umowie (ponieważ ta była
nieważna), ale nie było świadczeniem nienależnym, gdyż miało inną podstawę
prawną, zaś spełnione przez pozwany Bank świadczenie o charakterze pieniężnym
oznacza, że ewentualnemu zwrotowi podlega kwota otrzymanego przez powoda bez
podstawy prawnej świadczenia i nie ma w tym wypadku zastosowania zasada
surogacji. Stąd też świadczenia pieniężne w walucie polskiej ze strony powoda na
rzecz pozwanego (166 540,29 zł) mają swoją podstawę prawną i nie stanowią
nienależnego świadczenia do momentu, w którym nie przekroczyłyby swoją
wysokością kwot, które powód otrzymał od pozwanego, a taka sytuacja w tej sprawie
jeszcze nie nastąpiła. Natomiast w odniesieniu do zwrotu świadczeń spełnionych od
21 kwietnia 2012 r. do 21 lutego 2018 r. w kwocie 66 126,40 CHF oddalenie
powództwa nastąpiło z tej przyczyny, że powód domagał się jej zapłaty w PLN,
podnoszą, że nie istnieje na gruncie przepisów o świadczeniu nienależnym ani
w ogólnych zasadach prawa zobowiązań podstawa prawna umożliwiająca
dochodzenie w PLN świadczenia spełnionego w innej walucie.
Apelacje wniosły obie strony. Wyrokiem z dnia 4 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny
w Warszawie zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził od
pozwanego na rzecz powoda kwotę 414 089,94 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od dnia 31 grudnia 2021 r. do 4 stycznia 2022 r., za jednoczesnym
zaoferowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty 750 000 zł, a ponadto
zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 11 817 zł tytułem kosztów procesu
(pkt 1). Oddalił obie apelacje w pozostałej części (pkt 2) i zasądził od pozwanego na
rzecz powoda kwotę 11 817 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego (pkt 3).
Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie
do abuzywności przewidzianego w umowie mechanizmu indeksacji oraz wpływu tej
II CSKP 278/23
5
wadliwości na byt prawny umowy kredytowej, a ponadto uzupełnił ocenę prawną
Sądu Okręgowego w zakresie nienależytego wypełnienia przez pozwany Bank
w stosunku do powoda przedkontraktowych obowiązków informacyjnych co do
związanego z tego rodzaju kredytem ryzyka. Powołując się na uchwałę składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyjaśnił, że
roszczenie powoda o zasądzenie kwoty 414 079, 94 zł zasługiwało na uwzględnienie
bowiem, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa nie może wiązać,
konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń
pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405
k.c.). Jeśli zaś chodzi o roszczenie odsetkowe, to w przypadku powoda zaczęło ono
biec, z chwilą powstania stanu trwałej bezskuteczności umowy kredytowej, którą
należy łączyć z datą, w której pozwany Bank dowiedział się, że należycie
poinformowany powód, jako konsument, nie wyraził zgody na utrzymanie
niedozwolonych postanowień umownych. Takie oświadczenie zostało złożone przez
powoda w postępowaniu apelacyjnym w piśmie z 23 grudnia 2021 r., doręczonym
pozwanemu w dniu 30 grudnia 2021 r. W związku ze skutecznym złożeniem przez
pozwanego w postępowaniu apelacyjnym zarzutu zatrzymania wzajemnego
świadczenia pieniężnego (powód zapoznał się z oświadczeniem pozwanego w tym
przedmiocie 4 stycznia 2022 r.), nie może być już mowy o stanie opóźnienia
w spełnieniu zasądzonego na rzecz powoda świadczenia.
Skargi kasacyjne wywiodły obie strony.
Powód zaskarżył powyższy wyrok w części oddalającej roszczenie odsetkowe
za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia 30 grudnia 2021 r. oraz od dnia
5 stycznia 2022 r. do dnia zapłaty oraz uwzględniającej zgłoszony przez pozwanego
zarzut zatrzymania i domagał się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi drugiej
instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie jego zmiany przez uwzględnienie
żądania odsetkowego za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu oraz oddalenie
zarzutu zatrzymania. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 455 k.c. w zw.
z art. 87 Konstytucji RP w zw. z art. 481 § 1 k.c. przez przyjęcie, że doręczenie odpisu
pozwu nie prowadzi do postawienia w stan wymagalności żądanej skonkretyzowanej
kwoty wierzytelności, a w zamian tego określeniem dnia wymagalności roszczeń
powoda na podstawie nie pochodzącej z obowiązującego źródła prawa, a w związku
II CSKP 278/23
6
z tym nieprawidłowe zastosowanie art. 481 § 1 k.c. w zakresie określenia daty, od
jakiej należne są odsetki za opóźnienie; art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 i art. 7
dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez przyjęcie, że skutek
braku związania konsumenta klauzulami nieuczciwymi następuje dopiero w związku
z odmową potwierdzenia nieuczciwych warunków umownych; art. 487 § 2 k.c. w zw.
z art. 69 ust. 1 pr. bank. przez zakwalifikowanie umowy kredytu jako umowy
wzajemnej; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, a także
przez uwzględnienie zarzutu zatrzymania w sposób naruszający jego społeczno-
gospodarcze przeznaczenie; art. 89 k.c. w zw. z art. 94 k.c. i art. 58 § 3 k.c. przez
uznanie, iż jednostronne, kształtujące oświadczenie materialnoprawne może zostać
złożone z zastrzeżeniem warunku zawieszającego; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.,
art. 455 k.c. i art. 120 k.c. przez uwzględnienie zarzutu zatrzymania w celu
zabezpieczenia roszczenia niewymagalnego i jednocześnie przedawnionego.
Pozwany Bank zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego w części
uwzględniającej powództwo oraz oddalającej jego apelację i domagał się jego
uchylenia oraz orzeczenia co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji powoda
i oddalenia powództwa w całości, ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy
Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Zarzucił
naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 zd.
2 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe
zastosowanie polegającego na braku wyodrębnienia w łączącej strony umowie
klauzul ryzyka walutowego, dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji
zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego) oraz
klauzul spreadów walutowych dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych
przez bank kursów walutowych (klauzule spreadowe) oraz przyjęciu, że wszelkie
obecne w łączącej strony umowie kredytowej klauzule związane z indeksacją kredytu
kursem waluty obcej określają główne świadczenia stron; art. 3851 § 1 zdanie drugie
k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie,
polegające na przyjęciu, że postanowienia umowy stron przewidujące indeksację
kredytu kursem waluty obcej nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny; art.
3851 § 1 i 2 k.c., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu,
II CSKP 278/23
7
że postanowienia dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia
umowne; art. 69 ust. 3 pr. bank. i art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c., wszystkich
w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez ich niezastosowanie, polegające
na przyjęciu, że niedopuszczalnym jest odwołanie się przy wykładni umowy stron do
bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa
krajowego w postaci art. 69 ust. 3 pr. bank., bądź wykładni oświadczeń woli stron
w myśl art. 65 k.c., bądź też normy dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c.
w miejsce uznanych za niedozwolone postanowienia umowne klauzul spreadów
walutowych, odsyłających przy dokonywaniu rozliczeń w ramach stosunku
umownego stron do tabel kursowych banku; art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust.
1 dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym tej dyrektywy
poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że na skutek
stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu
indeksacji zastosowanego w umowie dochodzi do wyeliminowania z umowy
postanowień indeksacyjnych dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu,
a w konsekwencji do upadku umowy; art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 i art.
4 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na
przyjęciu, że postanowienie umowne ma charakter klauzuli niedozwolonej (jest
sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta); art. 58 § 1
k.c. w zw. z art. 3531 k.c. i art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. w brzmieniu obowiązującym
w dacie zawarcia umowy kredytu na skutek przyjęcia, że konstrukcja umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej zawartej przez strony powinna być uznana za
sprzeczną z istotą stosunku obligacyjnego; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. w zw.
z art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. poprzez przyznanie powodowi odsetek za
opóźnienie od zasądzonego świadczenia pieniężnego do daty podniesienia zarzutu
zatrzymania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej
z konsumentem nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego
prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając
jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień
II CSKP 278/23
8
określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli
zostały sformułowane jednoznacznie.
Przepis ten stanowił wynik implementacji do polskiego porządku prawnego
dyrektywy 93/13. Zważywszy na konstytucyjną hierarchę źródeł prawa, przepisy tej
dyrektywy mają, w zakresie, który regulują, charakter nadrzędny w stosunku do
przepisów prawa krajowego. Tak samo pierwszeństwo ma wykładnia przepisów tej
dyrektywy dokonywana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(wcześniej Europejski Trybunał Sprawiedliwości).
2. W wyroku z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, Sąd Najwyższy wyjaśnił,
że w sporze konsumenta z przedsiębiorcą z powodu abuzywnych klauzul umownych
nie jest miarodajne zastosowania art. 58 § 1 k.c. Rzecz bowiem w tym, że art. 3851
i n. k.c. stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem
przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością
jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu
zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych),
i wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 3531
k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem
poszanowania interesów konsumentów (por. też uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), a także szczególną -
odbiegającą od zasad ogólnych - sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki
zastosowania klauzul abuzywnych. W zakresie swego zastosowania wyłączają
zatem regulacje ogólne, w tym dotyczące konsekwencji naruszenia właściwości
(natury) stosunku prawnego. Dlatego też należy uznać, że w rozpatrywanym zakresie
- tj. w zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które spełniają
przesłanki określone w art. 3851 i n. k.c. - reżim niedozwolonych postanowień
umownych wyłącza także zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 3531 k.c.
W orzecznictwie za ugruntowane już należy uznać stanowisko, że mechanizm
ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest
w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy
konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala
na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla
II CSKP 278/23
9
konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu
art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W przeszłości Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował
stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu
walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy
zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa krajowego
o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, Árpad
Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i z 21 stycznia
2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda i in.). Orzecznictwo
Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość stosownego
wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających interesom
konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania się do odpowiedniego
przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC
2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej do zmiany wysokości
świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant waloryzacji sądowej, mają
zatem zastosowania do niej przesłanki określone w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące
rozważnie interesów stron i zasad współżycia społecznego w określaniu zmiany
wysokości umownego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16). Odwoływano się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej
ustawą z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi, że
wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,
podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii
spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego (por.
uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16). Ponadto
przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie banku do
przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej (tzw.
klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron w rozumieniu
art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
II CSKP 278/23
10
1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 14 lipca
2017 r., II CSK 803/16 i z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).
W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r.,
C - 26/13, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny, czy
będące częścią klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę rat
w walucie krajowej, których wysokość była obliczana na podstawie kursu sprzedaży
CHF stosownego przez kredytujący bank, określa główny przedmiot umowy,
pozostawiając tę ocenę sądom krajowym. Jednak w późniejszym orzecznictwie
Trybunał precyzował swoje stanowisko w tej materii, w ten sposób że za
postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „główny przedmiot umowy”
w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy uważać te postanowienia, które
określają podstawowe świadczenie w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki z 26 lutego 2015 r., C - 143/13 i z 20 września
2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii
sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono, że art. 6 ust.
1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi on na przeszkodzie
wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych
warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych
o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone w treści czynności
prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności
lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał do wskazanych
przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.), które nie stanowią
przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony
umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość zastąpienia abuzywnych
postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą
dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal
obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona do
przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających
zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera się w szczególności na tym,
że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; - nie stoi on na przeszkodzie
II CSKP 278/23
11
temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych
warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego
według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej
waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal
obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby
zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na przeszkodzie
utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby
do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie
wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody
na takie utrzymanie w mocy.
Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować
dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów
zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych
postanowień. Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej (zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank
BPH S.A.), wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób,
że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku
umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten
został zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez
zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej
znajdowałby się w braku tego warunku. Z przepisu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie
wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego
miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli zmiana tego
warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych
stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek. Jednak
w wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu
krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu nieważności
nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między konsumentem
a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą nieważności tej umowy
w całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym prawa krajowego,
II CSKP 278/23
12
a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd
krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej
między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które
nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten pozostaje, po
usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie usunięcie
sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego istotę.
Zagadnienia związane z pouczeniem powoda jako konsumenta o skutkach
nieważności umowy, w kontekście ewentualnej jego zgody na abuzywne
postanowienia umowne, mają po ostatnich orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej drugorzędne znaczenie. Otóż w wyrokach z 15 czerwca 2023 r.,
C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia
2023 r., C-756/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 6 ust.
1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście
nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, stoją
one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że instytucja bankowa może
domagać się od konsumenta rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału
wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone od
dnia wezwania do zapłaty, a ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22
wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten
sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na
przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni
sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument
wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed
sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie
w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji tego
uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną.
W konsekwencji nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne
pozwanego eksponujące ważność umowy, przy zastąpieniu abuzywnych klauzul
przeliczeniowych średnim kursem NBP albo innym rynkowym wskaźnikiem.
Abuzywność klauzul przeliczeniowych w umowach kredytu denominowanego
albo indeksowanego do waluty obcej, w kontekście jej wpływu na dalszy byt prawny
II CSKP 278/23
13
takiej umowy, nie wyczerpuje całości problematyki związanej z tego rodzaju
kredytami. Istotniejsze znaczenie ma kwestia niedochowania przez pozwany Bank
w stosunku do powoda jako konsumenta przedkontraktowych obowiązków
informacyjnych w odniesieniu do ryzyka walutowego.
Kurs wymiany waluty obcej w stosunku do waluty krajowej zmienia się
w długim okresie kredytowania, co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia
zmiany obciążenia finansowego, jakie może pociągać za sobą określony w umowie
kredytu mechanizm przeliczeniowy. Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać
niewskazania w postanowieniach umowy, a także w informacjach przekazywanych
przez przedsiębiorcę konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych
przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia
kwoty wypłaconego kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć
zapewnioną możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP,
BP przeciwko „A” prowadzącego działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar
dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna
i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance
S.A., Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j
i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania
wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje
w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł
przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tego faktu konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że
w momencie zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie
w momencie spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości
konsumenta przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli
incydentalnej, a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu
przejrzystości powinny być interpretowane na korzyść konsumenta. Dlatego też do
II CSKP 278/23
14
celów przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób
jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak by
konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych
kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne (zob.
uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia
2014 r., C - 26/13, sprawa Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP
Jelzálogbank Zrt.).
W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów
przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną (klauzule
kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także
równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi
następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego) (zob.
wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca
Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17, z 20 września 2018 r., C - 51/17,
OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in., z 14 marca 2019 r., C - 118/17, Zsuzsanna
Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt., z 6 grudnia 2021 r., C 670/20, ERSTE Bank
Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., II CSK
382/18 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego
dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,
VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu
zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna
informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że
w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą
rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje
dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań
kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres
II CSKP 278/23
15
obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia
może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji
waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22).
W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie
mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do
konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków (por.
też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd
Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to
ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu
działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie
wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by
konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.
W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka
kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.
II CSKP 278/23
16
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających
zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy
i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC
2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD
2017, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r., I CSK
800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno pod
względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania.
Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie
będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza
do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych
w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd krajowy
zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące
w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego
badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą (zob.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08,
Pannon GSM, motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de
Credit SA, v. Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok
z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62).
II CSKP 278/23
17
Z tych względów w odniesieniu do skargi kasacyjnej pozwanego Sąd
Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.
3. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C- 28/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej kolejny raz stwierdził, że w razie stwierdzenia nieważności umowy
kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, konsument jest
uprawniony do domagania się od przedsiębiorcy zwrotu świadczeń spełnionych
przez konsumenta w wykonaniu tej umowy oraz odsetek za opóźnienie od momentu
upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania tego
zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tego
świadczenia.
W konsekwencji nie sposób odeprzeć zarzutu naruszenia art. 6 ust. 1 i art. 7
ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 455 k.c. i art. 481 § 1 k.c.
Z kolei w postanowieniu z dnia 8 maja 2024 r., C - 424/22, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy
93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni
sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności
zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego
z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez
tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej
konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od
wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia
nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez
tego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia
otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej
umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.
Dlatego zasługiwał na uwzględnienie również zarzut naruszenia art. 6 ust. 1
i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 497 k.c. i art. 496 k.c.
W związku z uwzględnieniem tego zarzutu bezprzedmiotowe okazały się
pozostałe zarzuty kasacyjne powoda.
Z tych względów w odniesieniu do skargi kasacyjnej powoda i kosztów
postępowania kasacyjnego wywołanego skargami kasacyjnymi obu stron Sąd
II CSKP 278/23
18
Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. art. 108 § 2 k.p.c. w zw.
z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c.
Nie było podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku w odniesieniu do
orzeczenia o kosztach postępowania za obie instancje, gdyż rozstrzygnięcia
o spornym, w niniejszym postępowaniu kasacyjnym, roszczeniu odsetkowym oraz
zarzucie zatrzymania nie generowało w dotychczasowym postępowaniu przed
Sądami obu instancji dodatkowych i samodzielnych kosztów procesu.
Sąd Najwyższy orzekł kasatoryjnie bowiem Sąd odwoławczy nie poczynił
ustaleń faktycznych w odniesieniu do daty wymagalności roszczenia powoda, zaś
prawidłowe zastosowanie prawa materialnego wymaga dokonanie kompletnych
ustaleń faktycznych..
[PG]
[a.ł]
